سدِییاں تۄں لتاڑی اَۄرت نُۄں وِشوِیکرن دِییاں لۄک مارُۄ نِیتِییاں نیں ہۄر وی کُچل کے رکھّ دِتّا ہَے۔ جِناں نِیتِییاں نُۄں اُداروادی کِہا جاںدا ہَے۔ اِہ کِن•اں لۄکاں لئی اُدار ہن؟ اِن•اں نوِییاں آرتھِک نِیتِییاں دا وِشووِیاپی پْرۄگرام اَۄرتاں لئی نواں کی لَے کے آئِیا ہَے؟ اِہ وِشووِیاپی سوال ہن جِہڑے جواب دی مںگّ کردے ہن-

جِس پْربںدھّ نیں اِس اَۄرت نُۄں اِک جِیو تۄں گھٹاکے اِک وستُۄ ہی بݨاکے رکھّ دِتّا ہَے۔ جِس دیش دی ادھّی ابادی سمسِّیاواں وِچ گھِری ہۄئی ہۄوے اُس دیش دی باکی دی وسۄں کِنّی کُ سُکھی ہۄ سکدی ہَے؟ اِس دا انُمان بڑی ہی آسانی دے نال ہی لائِیا جا سکدا ہَے۔

پِچھّلے 40 سالاں وِچ بھاو 1971 تۄں 2011 تکّ اِکلّے بلاتکار دے کیساں وِچ ہی 8 گُݨا وادھا ہۄئِیا۔ بھارت سمبّںدھّی یُۄ اَین دی رِیپۄرٹ دے مُتابک بلاتکار دِییاں شرمناک گھٹناواں باکی سںسّار دے مُکابلے ودھیرے بھارت وِچ ہی واپر رہِییاں ہن۔ بھارت وِچ بلاتکار دی ودھِیکی دے کھِلاپھ لڑنا آپݨے آپ وِچ جٹِل کارج ہَے۔ بلاتکار دِییاں شِکار اَۄرتاں دی جے کر انُپاتک گِݨتی دا ہِساب کِتاب لائِیا جاوے تاں اِہ بلاتکار بھارت دے اُس ورگ نال ودھّ ہۄ رہے۔ جِس ورگ کۄل آمدن دے سادھن سِیمت ہن جاں ناں ماتر ہی ہن۔ جِن•اں 'چ بہُتے لۄکاں نُۄں آپݨی کِرت شکتی ویچکے ہی گُجارا کرنا پَیںدا ہَے۔ اِن•اں سادھن ہِیݨ لۄکاں دا جِیون اکھَۄتی اُداروادی نِیتِییاں نیں ہۄر وی اَۄکھا کر دِتّا ہَے۔ اِن•اں نِیتِییاں دے نال جِتھّے دیش دی 80% ابادی دی ہالت بد تۄں بدتر ہۄئی ہَے اُتھّے اِن•اں پرِوارا دِییاں اَۄرتاں دی ہالت ہۄر وی ترسیۄگ بݨ گئی ہَے۔

وِشوِیکرن دِییاں اکھَۄتی اُداروادی نِیتِییاں نیں سماج دے اُن•اں ورگاں اُپر ہۄر وی ماڑا اسر پائِیا جۄ پہِلاں ہی سدِییاں تۄں سماجک دمن دے شِکار سن تے جِن•اں کۄل آمدن دے وسِیلے ناں ماتر ہی سن۔ جے اُس ورگ نُۄں جماتی تَۄر اُپر پْربھاشِت کرنا ہۄوے تاں گرِیبی دی ریکھا تۄں ہیٹھاں رہِ رہے اُن•اں لۄکاں نُۄں دلِت کِہا جاݨا وی ٹھِیک ہَے۔ جاتی تَۄر اُپر اِہ اکھَۄتی اُچِّییاں تے نِیوِیںیاں جاتاں دے ہۄ سکدے ہن۔ رجنی اَیکس ڈِسائی نیں 24 اپْرَیل 1998 نُۄں پیش کِیتے آپݨے پرچے '' مُدرا پھںڈّ دی وِوستھا وِچ بھارت دِییاں کمّ کردِییاں اَۄرتاں وِچ شپسٹ کِیتا ہَے ''یلُٹّے- پُٹّے کامے لۄکاں دے اِس سمُۄہ اںدّر اَۄرتاں وِشیش تَۄر 'تے دبِّییاں اتے لُٹِّییاں پُٹِّییاں ہن۔ بھارت اںدّر جِتھّے کھُراک اتے ہۄر لۄڑِیںدِییاں وستاں دی تھُڑۄں٬ گرِیب پرِوار آرتھِک کارنا کرکے مُںڈِّیاں نالۄں کُڑِییاں نُۄں کھُراک گھٹّ دِںدّے ہن کِئُںکِہ مُںڈِّیاں نُۄں ودھّ کمائۄُ سمجھِیا جاںدا ہَے۔ اِہ بھارت اںدّر اَۄرتاں تے بںدِّیاں دی ہَیران کرن والی نِیوی انُپات (927-1000) دے کارنا وِچّۄں اِک ہَے۔ کَۄماںتری مُدرا پھںڈّ٬ سںسّار بَیںک دے ' کِرس' پْرۄگرام دے پُۄرے جُلم نُۄں سمجھݨ لئی جِس دَۄران کھُراک دِییاں راشن کِیمتاں دُگّݨِییاں ہۄ گئیِیاں ہن۔٬ سانُۄں پہِلاں تۄں ہی اِس دبّے کُچلے اتے بھُکھّمری دا شِکار اَۄرتاں دے سمُۄہ دی ہالت نُۄں دھِیان وِچ رکھّݨا پویگا۔ ماڑِییاں ہۄ رہِییاں ہالتاں اںدّر راشن دے کۄٹے گھٹائُݨ نال ہر مہِینے لمبِّییاں لائیِنا وِچّ کھڑے• ہۄکے ودھیرے ٹائیِم کھرچ ہۄ رِہا ہَے۔ کَۄمی پدھّر 'تے اِس دا بھاو ہَے وِئرتھ مِہنت وِچ کھرچ کِیتے گئے اَۄرتاں دے ارباں گھںٹّے۔''( وِشوِیکرن بھارت دے لۄکاں اُپر مارُۄ ہملا پنّاں 222-223۔)

کُل اَۄرت کامِیاں دا 80% ہِسّا کھیتا وِچ کمّ کردا ہَے۔ کھیت مجدُۄر جاں گرِیب کِساناں وجۄں۔ شہِراں وِچ چھاںٹِییاں دے رُجھان اتے سنئتی کھڑۄت دا متلب ہَے کِہ اَۄرتاں وی کِرت دی مںڈّی وِچ رُذگار دی بھال لئی اِک تۄں دُۄسری تھاں جاݨگِییاں جِس دے نال سرمائیدار تے جگِیردار نُۄں سستی کِرت شکتی مِلیگی۔ شہِر وِچ نَۄکری دی گھاٹ کرکے کمّ کرن والِییاں اَۄرتاں ستھانک بھَۄئ سرداراں٬ٹھیکیداراں٬ تے وِئُپارِییاں دے رہِمۄں کرم اُپر ودھیرے نِربھر ہۄݨ لئی مجبُۄر ہۄݨگِییاں۔ چھاںٹِییاں دی مَۄجُۄدا مُہِمّ نال اَۄرتاں نُۄں سارِییاں سنئتاں وِچّۄں پہِلاں کڈھِّیا جاںدا ہَے۔

اِس کرکے بہُت سارے گَیر جتھیبںدّک سَیکٹر اِس تر•اں دے وی ہن جِتھّے بہُت سارِییاں اݨمنُکھّی ہالتاں وِچ اَۄرتاں نُۄں کمّ کرن لئی مجبُۄر ہۄݨا پَے رِہا ہَے۔ جِتھّے اُن•اں نُۄں اُن•اں دی کِرت دا مُلّ وی این•اں گھٹّ مِلدا ہَے کِہ اُہ پیٹ بھر کے کھا وی نہِیں سکدے۔ جِویں کپّڑے سِئُݨا٬ اِلَیکٹْرانِک سرکٹ تِیار کرنے , مچھِّییاں ساپھ کرنا٬ چاہ دِییاں پتِّییاں تۄڑنا ڈھاکا دے سلائی کامے اِک رُپئے نالۄں وی گھٹّ مجدُۄری لَیکے اِک براںڈِڈ کمِیج دی سلائی کردے ہن جِس دی اںتّرراشٹری مںڈّی وِچ کِیمت ہذاراں وِچ ہُںدّی ہَے آدِ۔ اِہ سارے کمّ کرن والِییاں اَۄرتاں آپݨی کِرت شکتی دے نال دۄ ڈںگّ دی رۄٹی وی نہِیں کما سکدِییاں۔ وِشوِیکرن نیں جِتھّے سرمائیداراں لئی دیشاں دِییاں بھُۄگۄلِک ہدّاں کھۄل دِتِّییاں ہن اُتھّے کِرتِییاں نُۄں نِہتھّے کرن والے کِرت کانُۄنا وِچ سۄدھ کرکے کِرتِییاں تۄں اُناںں دے جمہُۄری ہکّ وی کھۄہ لئے ہن۔ بھارت وِچ مارُۄتی اُدیۄگ ولّۄں آپݨے کامِیاں اُپر کِیتی گئی نںگّی چِٹّی گُںڈّا گردی۔ جاں مرد کامِیاں دے نال شاتاکرُۄذ اِلَیکٹْرۄنِکس پْرْرۄسَیسِںگّ جۄن دِییاں سَیکڑے اَۄرتاں 'تے بمبّئی پُلِس نیں لاٹھِییاں ور•ائیِیاں اتے اُن•اں نُۄں دُۄر دُراڈے جیل•اں وِچ تُنّ دِتّا۔ ورگِییاں گھٹناواں اِس گلّ دی گوائی ہن کِہ کِرت دی مںڈّی وِچ ہُںدّی نںگّی چِٹّی لُٹّ نیں کِرتِییاں دا جِہڑا آرتھِک کچُۄمر کڈھِّیا ہَے اُس دے جتھیبںدّک جواب دے وِرۄدھ وِچ ستھانک سرکاراں دا پُلِس تںتّر آپݨی شکتی دی دُر ورتۄں کردا ہَے جے کر اُہ ادالچ وِچ جاںدے ہن تاں ادالتاں نویں کِرت کانُۄناں دے ہوالے نال ہکّ مںگّدے لۄکاں نُۄں جیل•اں وِچ تُندِییاں ہن۔ اِہ لُٹّ دا ورتاراں کِسے اِک دیش دا ہی نہِیں سگۄں اُس وِشوی پِںڈّ دا ہَے جِس نُۄں نوِیںیاں آرتھِک نِیتِییاں نیں سامراجِییاں دی لُٹّ لئی تِیار کِیتا ہَے۔ جِس دے کھِلاپھ جتھیبںدھّک اِکمُٹھّتا دی اواج اجے سںسّار پدھّر اُپر لامبںدّ ہی نہِیں ہۄئی۔

' اجِہی آرتھِک لُٹّ-کھسُٹّ تۄں اِلاوا٬ اکھَۄتی آرتھِک سُدھاراں دے ناںء ہیٹھ اَۄرتاں 'تے سبھِیاچارک تے سماجک ہملا وی تِکھّا ہۄ گِیا ہَے۔ پِچھّلے سالاں وِچ ستھانک تۄں کَۄماںتری پدھّر تکّ سُںدّرتا مُکابلِیاں سمبّںدھّی بھارت اںدّر تے بھارت ورگے وِکاسشِیل دیشاں اںدّر گِݨ مِتھ کے سُںدّرتا دا جنُۄن اُبھارِیا گِیا ہَے۔ جدۄکِہ اِس جنُۄن تۄں مُناپھے اُہ نِگم کمائُںدے ہن جۄ اجِہے ورتارِیاں راہِیں آپݨے اُتپادناں دی مشہُۄری کردے ہن٬ پر اِس وِکھاوے دا شہِری اَۄرتاں کھاس تَۄر 'تے مدھّ ورگ 'تے نِمن مدھّ ورگ دِییاں نَۄجوان اَۄرتاں دے مناں اُپر اسر پِیا ہَے۔' بِئۄُٹی پارلراں اتے مُۄںہ 'تے لائُݨ والِییاں کرِیماں جۄ سُںدّرتا ودھائُݨ دا لارا لائُںدِییاں ہن اِس دھارنا دی گوائی ہن۔ وِشوِیکرن دی مںڈّی آرتھِکتا دی دلِیل مُتابِک ویسوا گمنی پُۄری تر•اں جائِذ سرگرمی ہَے۔ جۄ 'سیوا سَیکٹر' دی اِک ہۄر سنئت ہَے۔ تھائیِلَیںڈ دی سرکار نیں درئسل کئی دہاکِیاں تۄں 'کام سَیر سپاٹے' نُۄں وِدیشی سِکّا کمائُݨ والی وڈّی سنئت وجۄں پْرپھُلّت کِیتا ہَے٬ جِس وِچ کُل اَۄرت کامِیاں وِچّۄں سِدھّے اسِدھّے تَۄر 'تے لگبھگ 13 % اَۄرتاں لگِّییاں ہۄئیِیاں ہن۔ ہُݨ تھائیِلَیںڈ دے سِکّے دے ڈھہِ ڈھیری ہۄ جاݨ , وِدیشی کرذے مۄڑن دی داب اتے تِکھّے ہۄ رہے آرتھِک سںکّٹ کرکے ہۄر ودھّ تھائیِلَیںڈ دِییاں اَۄرتاں نُۄں اِن•اں دھںدِّیاں وِچ دھکّ دِتّا جاویگا۔ اِوے ہی کَۄماںتری مُدرا پھںڈّ دے ڈھاںچاگت وِوِستھا سمجھۄتِیاں ادھِین پہِلاں رُۄسی سںگھّ تے پُۄربی یُۄرپ اںدّر ویسواگمنی تیذی نال ودھی ہَے۔ '' ( اُہی پنّاں 224) بھارت اںدّر وی سَیر سپاٹے نُۄں ہُلارا دیݨ لئی اجِہِییاں ہی وِچارا ہۄ رہِییاں ہن۔ وِشوِیکرن دے دَۄر اںدّر بھارت وِچ کمائی دے گھٹ رہے مَۄکِیاں تے ودھ رہی بیرُذگاری دے مارُۄ پںجِّیاں وِچ بھارتی اَۄرتاں پھسݨ لئی مجبُۄر ہۄ رہِییاں ہن۔ جِناں لۄکاں کۄل کِرت شکتی ویچݨ دے مَۄکے گھٹ رہے ہن جِیئُںدے رہِݨ لئی اِس نِمن ورگ دِییاں اَۄرتاں دا اِس٬ کھیتر وِچ پْرویش کر جاݨا کۄئی ہَیران کرن والی گل نہِیں ہَے۔

جدۄں وی کِسے سماج پْربںدّ وِچ بیرُذگاری ودھدی ہَے تاں سبھ تۄں پہِلاں مردا دے مُکابلے اَۄرتاں نُۄں بیرُذگاری دا ودھ سامݨا کرنا پَیںدا ہَے۔ اِس نال اَۄرتاں کیول گھر دی چار دِیواری تکّ سِیمت ہۄکے رہِݨ لئی ہی مجبُۄر نہِیں ہُںدِّییاں سگۄں اُن•اں دی مانسِکتاں اُپر مرد دی جگِیگدار مانسِکتا وی ہاوی ہُںدّی ہَے۔ نتِیجے وجۄں اُہ سماج دے ہر کِسم دے دھکّے دا شِکار وی ہُںدّی ہَے۔ آرتھِک تںگِّییاں دے دَۄر وِچّۄں جدۄں کۄئی پرِوار لںگھّدا ہَے تاں اَۄرت ہی بَۄجھ لگدی ہَے۔ اِہ نو جمّی دھی دے رُۄپ وِچ وی واپردا ہَے تے بِردھ ماں دے رُۄپ وِچ وی واپردا ہَے۔ وِشوِیکرن دِییاں نِیتِییاں نیں جِتھّے کھپت سبھِیاچار نُۄں ساڈے جِیون دا اںگّ بݨا کے پیش کِیتا ہَے اُس دے اںدّر اَۄرت وی کھپت دی اِک وست ماتر بݨکے رہِ گئی ہَے۔ اجِہی ستھِتی وِچ مدھ ورگی اَۄرتاں تے نِمن مدھ ورگی اَۄرتاں دا دُکھاںت ہی اِہ رہِ گِیا ہَے کِہ اُن•اں نُۄں اِنسان وی نہِیں سمجھِیا جاںدا جے کر اِہ ہاشِیئے اُپر رہِ رہے لۄکاں دے سںدّربھ وِچ دیکھِیئے تاں جِس ورگ دے مرد نُۄں اِنسان نہِیں سمجھِیا جاںدا اُس ورگ دی اَۄرت دی ہۄݨی تاں وِچاری اُہ ہی جاݨدی ہَے جِس نال واپردی ہَے۔

وِشوِیکرن دے دَۄر وِچ جِتھّے بجار دا وِستھار ہۄئِیا اُتھّے بجار دِییاں لۄڑا لئی گاہک دے کۄل بجار پہُچِیا ہَے۔ بھارت جِتھّے دُنِییاں دی وڈّی گِݨتی وِچ وسۄں رہِںدّی ہَے اُتھّے اُس نُۄں باذار دِییاں لۄڑا دے مُتابک وستاں دی بھرمار وِچ تبدِیل ہی نہِیں کِیتا جا رِہا سگۄں وستاں دی اݨچاہی لۄڑ وی پَیدا کِیتی جاںدی ہَے۔ اُپبھۄگتاوادی سبھِیاچار وِچ جِتھّے منُکھّ دا لالچ وڈّا کِیتا جاںدا ہَے اُتھّے اِن•اں لالچا نُۄں پُۄرا کرن لئی مرد پْردھان سماج وِچ وِیاہ دے سمیں داج لَیݨ دا لالچ پْربھل ہۄ رِہا ہَے۔ سماجک مرِیادا نُۄں چھِکّے اُپر ٹںگّ کے لالچی لۄک مُںڈّے دا رِشتا نہِیں لبھّدے سگۄں وستاں دی لمّی لِسٹ پُۄری کرن والے پرِوار دی تلاش کردے ہن۔ جِس دے سِٹّے وجۄں اِہ مںگّاں پُۄرِییاں ناں کر سکݨ والے بد کِسمت ماپِیاں دِییاں دھِییاں داج دی بلی چڑ رہِییاں ہن۔ اِتھّے وی سادھن ہِیݨ لۄک آپݨِییاں دھِییاں نُۄں داج دی بھیٹا چڑدے دیکھݨ لئی مجبُۄر ہۄ رہے ہن۔ وِشوِیکرن دِییاں لۄک مارُۄ نِیتِییاں دے دَۄر وِچ دہیج نال مرن والِییاں مُٹِیاراں دی گِݨتی ہۄر وی ودھ گئی ہَے۔ اَۄرت سماج دا کیول مرد دے مُکابلے کمجۄر ورگ ہی نہِیں سگۄں اَۄرت والی دھِر وی کمجۄر ہَے۔ اِس لئی کمجۄر دھِر دا گربھ وِچ کھاتماں کر دیݨ دا پھلسپھا وی وِشوِیکرن دِییاں اَۄرت وِرۄدھی پرسِتھِییاں وِچ ودھیرے بلوان ہۄئِیا ہَے۔ اتِ وِکست تکنۄلجی دے اِس جُگّ وِچ اَۄرت نُۄں وِگِیانک تکنِیک دی ورتۄں نال جنم تۄں پہِلاں ہی کتل کرن دا شرمناک ورتارا ہۄر وی جۄر پھڑ گِیا ہَے۔ اِس نال بھارت ورگے دیش وِچ آئُݨ والے سمِیاں وِچ ہۄر وی گمبھّار سںکّٹ اُتپݨ دِییاں سمبھّاوناواں بݨ گئیِیاں ہن۔ جِس نُۄں سمجھݨ دی لۄڑ ہَے۔ جِس دے کھِلاپھ اواذ بُلںدّ کھرن دی لۄڑ ہَے جِس دا بدل تلاشݨ دی لۄڑ ہَے۔