اِہ گھٹنا بھاویں میرے وِدِیارتھی جِیون دی ہَے پر اِسدی سارتھکتا دا ذِکر سدا ہی ہُںدّا رہیگا۔ اُدۄں پاݨی نُۄں بچائُݨ تے اِسدی ورتۄں سۄچ سمجھکے کرن دا ذِکر ناں لۄکاں دے مُۄںہۄں سُݨن نُۄں مِلدا سی تے ناں ہی مِیڈِیئے وِچّ اِسدے وِگِیاپن آئُںدے سن۔ سِکھِّیا سںسّتھاواں وِچّ وی ادھِیاپک بچِّیاں نُۄں پاݨی نُۄں بچائُݨ دی نسِیہت کدے نہِیں سن دِںدّے۔ مَیں جے.بی.ٹی دا ڈِپلۄما کر رِہا ساں۔ ساڈے جے.بی.ٹی سکُۄل وِچّ پاݨی دی سپلائی بی.بی.اَیمّ.بی وِبھاگ دی ہُںدّی سی۔ سکُۄل دی اِمارت بی.بی.اَیمّ.بی دی ہۄݨ کرکے پاݨی دا بِلّ وی کۄئی نہِیں سی آئُںدا۔ سکُۄل وِچّ پاݨی دِییاں لگِّییاں ستّ اٹھّ ٹُۄٹِییاں ہر ویلے چلدِییاں رہِںدِّییاں سن۔ پاݨی دِییاں چلدِییاں ٹُۄٹِییاں نُۄں ویکھکے ناں تاں اُنہاں نُۄں کۄئی بںدّ کردا سی اتے ناں ہی کۄئی کِسے نُۄں بںدّ کرن لئی کہِںدّا سی۔ جے.بی.ٹی دا میرا پہِلا سال سی۔ ساڈے سکُۄل وِچّ اِکّ لمّا جھمّا نرۄیا بںدّا پھَۄج دی نَۄکری تۄں سیوا مُکت ہۄکے سِکھِّیا وِبھاگ وِچ درجا چار دی اسامی اُتّے بھرتی ہۄکے آئِیا۔ اُس دا ناں رَۄشن لال سی تے اُہ ہِماچل دے بہُت ہی رِمۄٹ اِلاکے نال سمبّںدھّ رکھّدا سی۔ اُہ دۄںہ مہِینِیاں وِچّ ہی ادھِیاپکاں اتے وِدِیارتھِییاں دی کھِچّ دا پاتر بݨ گِیا۔ اُںجھ بۄلچال وِچّ اُہ بہُت مِٹھّا سی پر کِسے ولّۄں اُس دی کہی گئی گلّ ناں منّے جاݨ ’تے تھۄڑھا کَۄڑا وی ہۄ جاںدا سی۔ سانُۄں اِکّ وِشا کھیتِیباڑی وی لگِّیا ہۄئِیا سی۔ کھیتِیباڑی دا وِشا ڈرائِںگ ادھِیاپک نُۄں دِتّا ہۄئِیا سی٬ جِس نُۄں کھیتی باڑی دا اِلّ تے کُکّڑ نہِیں سی آئُںدا۔
کھیتِیباڑی وِشے دی لِکھتی پْرِیکھِیا ہۄݨ دے نال نال پْریۄگی پْرِیکھِیا وی ہُںدّی سی۔ کھیتِیباڑی دا گِیان دیݨ لئی سکُۄل وِچّ بکائِدا تھاں سی۔ سِکھِّیا وِبھاگ ولّۄں اِہ ہدائِتاں سن کِہ اِس تھاں وِچّ بچِّیاں نُۄں کھیتِیباڑی بارے سِکھائُݨ لئی اُنہاں تۄں ہتھِّیں کمّ کروائِیا جاوے۔ اُس ڈرائِںگ ادھِیاپک نیں کھیتِیباڑی دے وِشے دی لِکھتی پْرِیکھِیا دے ڈر تۄں کِتاب پڑھائُݨ تۄں اِلاوا کدے کُجھ نہِیں سی کِیتا۔
سانُۄں کھیتِیباڑی دی پْریۄگی پْرِیکھِیا بارے کُجھ نہِیں آئُںدا سی٬ اِس لئی کھیتِیباڑی والی تھاں اُجاڑ پئی ہۄئی سی۔ رَۄشن لال نُۄں جدۄں کھیتِیباڑی والی تھاں اتے وِشے بارے پتا لگّا تاں اُسنے ڈرائِںگ ادھِیاپک اتے پْرِںسِّیپل دی ذِمّیواری آپݨے ذِمّے لَے لئی۔ اُسنے وِدِیارتھِییاں دی سہائِتا نال کھیتِیباڑی والی تھاں تِیار کر لئی۔ اُہ سکُۄل لگّݨ تۄں اِکّ گھںٹّا پہِلاں آ جاںدا تے کھیتِیباڑی دے کمّ وِچّ رُجھّ جاںدا۔ کھیتِیباڑی والی تھاں٬ جِہڑی بھاویں سکُۄل دے نال ہی لگدی سی٬ نُۄں پاݨی چںگّی ترہاں نہِیں لگدا سی۔ رَۄشن لال نیں اُس تھاں لئی پاݨی دا پْربںدھّ کرن لئی سبھ تۄں پہِلاں ٹُۄٹِییاں دے پاݨی دی دُرورتۄں بںدّ کِیتی۔ سکُۄل دے بچّے پاݨی دِییاں ٹُۄٹِییاں ’تے جاکے اۄک نال پاݨی پِیںدے سن٬ اُس نال پاݨی دی بربادی ہُںدّی سی۔ بچِّیاں نُۄں اُنہاں پاݨی دِییاں ٹُۄٹِییاں ’تے جاݨ تۄں رۄکݨ لئی اُنہاں لئی پاݨی دِییاں بالٹِییاں٬ گھڑِیاں اتے گلاساں دا پْربںدھّ کِیتا۔
جِہڑے بچّے ٹُۄٹِییاں تۄں ہی پاݨی پِیںدے سن اُنہاں لئی ٹُۄٹِییاں تھلّے بالٹِییاں رکھِّییاں گئیِیاں تاںکِہ وادھُۄ پاݨی بالٹِییاں وِچّ پَیںدا رہے۔ جدۄں اُہ بالٹِییاں بھر جاںدِییاں تاں اُنہاں دا پاݨی ٹُۄٹِییاں کۄل رکھّے ڈھۄلاں وِچّ پا دِتّا جاںدا۔ ڈھۄلاں دا پاݨی کھیتِیباڑی والی تھاں لئی ورت لِیا جاںدا۔ جِہڑا وی پاݨی دی ٹُۄٹی نُۄں کھُلّہی چھڈّدا جاں پاݨی دی بربادی کردا٬ رَۄشن لال اُس نُۄں پھٹّ ٹۄک دِںدّا٬ بھاویں اُہ ادھِیاپک ہُںدّے جاں سکُۄل دے وِدِیارتھی۔ اُسدی ٹۄکاٹاکی دا بُرا منائِیا جاںدا٬ اُسدی آلۄچنا وی کِیتی جاںدی۔ اُہ کدے وی کِسے دا گُسّا نہِیں منائُںدا سی۔ اُہ چُپّ چاپ آپݨے کمّ وِچّ لگِّیا رہِںدّا۔ رَۄشن لال نیں اُنہاں ٹُۄٹِییاں دے پاݨی نال سکُۄل دِییاں کِیارِییاں وِچّ پھُلّ ہی پھُلّ اُگا دِتّے۔ سوامی وِویکانںدّ کہِںدّے سن کِہ لۄک پہِلاں تُہاڈے چںگّے کمّ دی آلۄچنا کردے ہن پھِر وِرۄدھ کردے ہن اُس تۄں بائد تُہاڈے نال چلّ پَیںدے ہن۔ رَۄشن لال دی آلۄچنا کرن والے ادھِیاپک تے وِدِیارتھی اُسدے پْرشںسّک بݨ گئے۔ سکُۄل وِچّ جِہڑا وی اپھسر آئُںدا٬ سبھ تۄں پہِلاں اُہ سکُۄل وِچّ پھُلّاں دی رَۄݨک اتے سُںدّرتا ویکھکے رَۄشن لال نُۄں شاباش دِںدّا۔ کھیتی باڑی والی تھاں ’تے لگِّییاں سبذِییاں اتے پھُلّاں دی ورتۄں کرکے سارے رَۄشن لال دے گُݨ گائُںدے۔ اِکّ دِن سکُۄل دی پْراتھنا سبھا وِچّ پْرِںسِّیپل نیں دسِّیا کِہ رَۄشن لال نُۄں ہِماچل وِچّ اُسدے گھر دے نیڑے بَیںک وِچّ درجا چار دی نَۄکری مِل گئی ہَے٬ اُہ کُجھ دِناں بائد اِہ سکُۄل چھڈّکے چلا جاویگا۔ اُہ اجّ تُہانُۄں آپݨا کۄئی سُنیہا دیݨا چاہُںدّا ہَے۔
رَۄشن لال نیں سانُۄں آپݨا سُنیہا دِںدّے ہۄئے کِہا٬ “بچِّئۄ٬ ساڈے اِکّ پھَۄجی اپھسر نیں پاݨی دے مُلّ بارے دسّدے ہۄئے کِہا سی کِہ اُسدا سمبّںدھّ اِہۄ جِہے اِلاکے نال ہَے٬ جِتھّے لۄکاں نُۄں پاݨی دی بُۄںد بُۄںد لئی ترسݨا پَیںدا ہَے۔ سانُۄں آپݨے پِںڈّ دے اُس ٹۄبھے دے پاݨی نال نہائُݨا پَیںدا سی جۄکِہ ورکھا نال اِکٹھّا ہۄئِیا ہُںدّا سی۔ اسِیں آپݨے لئی ساپھ پاݨی چار پںجّ کِلۄمِیٹر تۄں لَیݨ جاںدے سی۔ تُسِیں میری اِکّ گلّ آپݨے دِماگ وِچّ بِٹھا لئۄ کِہ جیکر اسِیں پاݨی دی سمبھّال ناں کِیتی تاں آئُݨ والا سماں ساڈے لئی بہُت بھِیانک ہۄویگا۔ مَیں اُس اپھسر دی کہی گلّ اِس لئی گٹھّ بنّہ لئی کِئُںکِہ ساڈے اِلاکے وِچّ وی پاݨی دی بہُت تںگّی ہَے۔ مَیں تُہانُۄں وی پاݨی دے مُلّ دا اُہ سُنیہا دیݨا چاہاںگا کِہ جیکر اسِیں پاݨی دے مُلّ نُۄں ناں سمجھِیا تاں سانُۄں اِسدا بہُت مُلّ چُکائُݨا پویگا۔”
ساڈے سکُۄل ولّۄں رَۄشن لال نُۄں اُنہاں پھُلّاں دے ہاراں نال ہی وِدائِگی دِتّی گئی جِہڑے اُسنے کھُد کِیارِییاں وِچّ اُگائے ہۄئے سن۔ رَۄشن لال تاں پتا نہِیں اِس دُنِییا وِچّ ہَے کِہ نہِیں پر اُس دے وڈمُلّے سُنیہے نیں اُس نُۄں جِئۄُںدا رکھِّیا ہۄئِیا ہَے۔
* * * * *