اسِیں پںجّ بھَیݨ-بھرا ہاں۔ تِنّ بھَیݨاں اتے دۄ بھرا۔ مَیں سبھ تۄں وڈّا ہاں۔ پلیٹھی دا پُتّ۔ پںجّاب دی روائِت انُسار کُڑِییاں آپݨا پہِلا بچّا آپݨے پیکے پِںڈّ جمّدِییاں سن۔ امّْرِتسر ذِلہے دی اجنالا تہِسِیل دے پِںڈّ چوِںڈّا کلاں وِچّ مَیں 5 دسمبّر 1945 نُۄں بُدھّوار والے دِن پَیدا ہۄئِیا۔ اُںج سرکاری رِیکارڈ انُسار میری جنم مِتی 10 ستمبّر 1945 ہَے۔ میرے نانکے اَۄلکھ جٹّ ہن۔ میرے نانے ٹھاکُر سِںگھّ ہُراں دی بھَیݨ مںگّل کَۄر (مںگّلی) لاہَۄر ذِلہے دی کسُۄر تہِسِیل دے وڈّے اتے نامِیں پِںڈّ بھڈاݨا وِچّ ہری سِںگھّ نال وِیاہی ہۄئی سی۔ ہری سِںگھّ تۄں چھۄٹے اُسدے دۄ بھرا سن؛ چںدّا سِںگھّ اتے بِشن سِںگھّ۔ سبھ تۄں چھۄٹا بِشن سِںگھّ سِدھّڑ ہۄݨ کرکے اݨوِیاہِیا رِہا اتے آپݨے وڈّے بھراواں دا مال-ڈںگّر سامبھدا۔ چںدّا سِںگھّ٬ جِسنے بھوِکھّ وِچّ میرا دادا بݨنا سی٬ لاہَۄر ذِلہے دے اِکّ ہۄر وڈّے پِںڈّ سُر سِںگھّ وِچّ پالا سِںگھّ دی دھی دھنّ کَۄر نال وِیاہِیا گِیا۔

پالا سِںگھّ دا پِتا کِشن سِںگھّ گھۄڑے پالݨ دا شَۄکِین ہۄݨ کرکے سمُچّے اِلاکے وِچّ پْرسِدھّ سی۔ اُسدی پْرسِدھّی دا کارن اجِہا وِگِیانک ہُنر اُس کۄل ہۄݨا سی٬ جِس سدکا اُہ آپݨے سہان گھۄڑے راہِیں گربھِت ہۄئی گھۄڑی دے مالک دے منچاہے رںگّ دا وچھیرا/وچھیری پَیدا کروا سکدا سی۔ دسّݨ والے دسّدے ہن کِہ اُہ گھۄڑے دا وِیرج کَیںہ دے چھنّے وِچّ پا کے اُس وِچّ لۄڑِیںدا نِسچِت رںگّ مِلا کے نڑے دے کھۄل وِچّ پائُںدا اتے فِر اُس نڑے نُۄں گھۄڑی دی بچّیدانی تکّ پُچا کے پِچھّۄں فُۄک ماردا۔ وِیرج گھۄڑی دے گربھ اںدّر پہُںچّ جاںدا۔ اِہ پُراݨے بذُرگاں تۄں سُݨی دںدّ-کتھا ہَے۔ اسل وِدھی پتا نہِیں اُہ کی اختِیار کردا سی۔ پر ہۄویگی اُہ نِسچَے ہی کۄئی وِگِیانک-وِدھی۔ اُںج انپڑھ کِسان کۄل اِس ہُنر دا ہۄݨا اُسنُۄں ہَیرانی بھری شلاگھا دا پاتر بݨائُںدا ہَے۔ اُس بارے اِہ کہاݨی وی پْرسِدھّ سی کِہ اِکّ وار اُسدی اِس شۄبھا نُۄں سُݨ کے لاہَۄر دے ڈی سی نیں اہِلکار بھیج کے آپݨے کۄل سدِّیا۔ اہِلکار نیں آپݨے آئُݨ دا مکسد پہِلاں ہی دسّ دِتّا سی۔ 'ساہب-بہادر' نُۄں آپݨی گھۄڑی تۄں کالے-چِٹّے ڈبّاں والا بچّا چاہِیدا سی۔ کِشن سِںگھّ نیں آپݨے رںگّاں جاں ہۄر لۄڑِیںدِییاں چِیذاں نُۄں ڈبّی وِچّ پائِیا اتے ڈبّی کھدّر دے لمّے کُڑتے دی اںدّرلی وڈّی جیب وِچّ پا لئی۔ نال لَے لِیا نڑا۔ سہان گھۄڑا تاں اُہ نال لَے کے گِیا ہی سی۔ اُہ ڈی سی دے پیش ہۄئِیا تاں ڈی سی نیں پُچھِّیا٬

"وَیلّ کِشن سِںگھّ! اپنا گۄڑھا ساتھ لائِیا ہَے؟"

"جی گھۄڑا تاں میرے بۄجھے وِچّ ہَے۔" کِشن سِںگھّ نیں جیب وِچّ پئی ڈبّی اُتّے ہتھّ رکھِّیا اتے مُچھّاں وِچّ ہسِّیا۔

"بۄجھے وِچّ؟" ہَیران ہۄئے ڈی سی نیں پچھِّیا۔

نال گئے بںدّے نیں وِیاکھِیا کِیتی تاں ڈی سی مُسکرا پِیا۔

کہِںدّے نیں جدۄں ڈی سی دی گھۄڑی نیں بچّا دِتّا تاں اُہدا آپݨا من-چاہِیا رںگّ ویکھ کے اُہ دھنّ-دھنّ ہۄ گِیا۔

کُجھ چِر باد جدۄں بار وِچّ ذمِیناں الاٹ کرن دی لگّی ڈِئۄُٹی سمیں اُس ڈی سی نیں کِشن سِںگھّ نُۄں چِٹھّی بھِجوائی کِہ اُہ اُسنُۄں مِلے تاں کِہ اُہدی اِچھّا انُسار اُسنُۄں نوِیں وسائی جا رہی بار وِچّ ذمِین الاٹ کِیتی جا سکے۔ کِشن سِںگھّ نیں اُہ چِٹھّی پڑھوا کے اِکّ پاسے رکھّ چھڈّی اتے ڈِئۄڑھی وِچّ آپݨے کۄل بَیٹھے بںدِّیاں نُۄں آکھِیا٬ "میرے کۄل پہِلاں ہی پھُۄکݨ جۄگی ذمِین اےَ…مَیں ذمِین دا کی کرنا…۔"

اِہ تاں وکھّری گلّ ہَے کِہ لۄکاں دے آکھݨ-ویکھݨ تے کِشن سِںگھّ دا پُتّر پالا سِںگھّ آپݨے پِئۄ تۄں چۄری٬ 'ساہب-بہادر' نُۄں٬ پُچھّ-پُچھا کے٬ دَۄرے دے کِسے اگلے پڑاء 'تے٬ آپݨے پِئۄ ولّۄں جا مِلِیا۔ کافی پچھڑ کے پُجّݨ 'تے وی اُسنُۄں دۄ مُربّے ذمِین الاٹ کر دِتّی گئی۔

"نہِیں تاں سردار جے آپ ویلے سِر ساہب کۄل چلا جاںدا تاں پتا نہِیں اُسنے کِنّی کُ ذمِین اُسنُۄں دے چھڈّݨی سی!" پِںڈّ سُر سِگھ دا بذُرگ نںدّ سِںگھّ ہسرت نال دسّدا ہُںدّا سی٬ "اُدۄں سُر سِںگھّ 'کِشن سِںگھّ والا سُر سِںگھّ' کرکے وجّدا ہُںدّا سی…دُۄر دُۄر تائیِں۔ ڈِئۄڑھی وِچّ رَۄݨک لگّی رہِںدّی۔ پںجّ-ستّ مںجّے ڈٹھّے رہِںدّے سن ہر ویلے۔ ڈِئۄڑھی دا گاڈی-درواذا ہر آئے گئے بںدّے لئی کھُلّہا رہِںدّا۔ راہی-پاںدھی لںگھّدے-آئُںدے سردار نُۄں ساسری کال آکھدے۔ لسّی-پاݨی پِیںدے٬ ارام کردے٬ لۄڑ پَیݨ 'تے رات-براتے وی سردار اُہناں دی ٹھاہر ہُںدّا……اَیہناں چار کۄٹھڑِییاں 'چ چار سہان گھۄڑے ہُںدّے سن؛ درشنی……اِکّ اِکّ کۄٹھڑی 'چ اِکّ اِکّ گھۄڑا…گھۄڑِیاں نُۄں داݨا اتے پٹھّا-دتھّا پائُݨ نُۄں اتے مالش اتے کھرکھرا کرن لئی بںدّے رکھّے ہُںدّے…"

کِشن سِںگھّ ہُراں دا رِہائِشی گھر اُہناں دی پتّی 'چںدُّۄ کی' وِچّ ہُںدّا سی۔ دۄ-مںذِّلا٬ دۄ چُبارِیاں والا پکّا اُچّا اتے کھُلّہا گھر۔ ڈیڈھ کنال دی ہویلی پِںڈّ دے اَین وِچکار مال-ڈںگّر سامبھݨ واستے رکھّی ہۄئی سی۔ جِسدی اُچّی چھتّ والی کھُلّہی اتے پکّی ڈِئۄڑھی دا گاڈی-درواذا کسبا-نُما پِںڈّ دے باذار وِچّ کھُلّہدا۔ آسے پاسے سبھ باہمݨاں-کھتّرِییاں دے گھر اتے دُکاناں سن۔ وِچکار اِکّۄ اِکّ سی کِشن سِںگھّ دی ہویلی۔

'گھۄڑِیاں والے سردار' کہِ کے جاݨے جاںدے اِس پرِوار وِچّ ہی وِیاہِیا گِیا سی میرا دادا چںدّا سِںگھّ۔ کِشن سِںگھّ دا پُتّر پالا سِںگھّ اُسدا سہُرا سی۔ دۄ سالے سن ہکِیکت سِںگھّ اتے غرِیب سِںگھّ۔ میرے دادے دے چھۄٹے سالے ہکِیکت سِںگھّ دے گھر کۄئی اَۄلاد نہِیں سی۔

چںدّا سِںگھّ اتے دھنّ کَۄر دے گھر پلیٹھی دی دھی گُرمیجۄ پَیدا ہۄئی۔ اُس تۄں چار کُ سال پِچھّۄں دھنّ کَۄر نیں میرے پِتا دِیدار سِںگھّ نُۄں جنم دِتّا اتے اُسدے جنم سمیں ہی کۄئی کسر جاں بِیماری ہۄ جاݨ کرکے اُہ چھے کُ مہِینے بائد ہی اِس سںسّار نُۄں الوِدا آکھ گئی۔ میرا دادا چںدّا سِںگھّ اِکلّا رہِ گِیا سی اِہناں ماں-مہِٹّراں نُۄں پالݨ واستے۔

اُںج وی اُسدِییاں رُچِییاں گھر ٹِک کے بَیٹھݨ والِییاں نہِیں سن۔ اُہ مار-خۄرا اتے لڑاکا بںدّا سی۔ مَیں جدۄں وی اُس کۄلۄں اُہدی جوانی دِییاں گلّاں-باتاں سُݨنِییاں تاں اُہناں وِچّ ہمیشاں ہی کِسے لڑائی-بھڑائی دا ذِکر ہی ہُںدّا۔ اُہ بڑے سہِج-بھاء دسّدا رہِںدّا:

"ساڈی…نال دُشمݨی سی۔ دۄ وار اساں اُہناں دے سٹّاں لائیِیاں۔ تِجّی وار اُہناں نیں مَینُۄں گھیر لِیا۔ گلی دے مۄڑ 'تے٬ اُہ پںدّراں وِیہ بںدّے 'کٹھّے ہی کھڑۄتے سن٬ ڈاںگاں لَے کے۔ اُدۄں ڈاںگاں دِییاں لڑائیِیاں ہُںدِّییاں سن۔ مَیں 'کلّہا ہی گُردوارِئۄں متھّا ٹیک کے تُرِیا جاںدا ساں۔ اگّے بںدّے ویکھ کے مَیں پِچھّے نُۄں گلی 'چ بھجّݨ لئی مُڑِیا۔ پِچھّے وی بںدّے کھلۄتے سن۔ مَۄت ساہمݨے سی۔ کھبّے ہتھّ اِکّ آوا بلدا پِیا سی؛ اِٹّاں پکائُݨ واستے۔ مَیں آکھِیا! چںدّا سِئہاں! ہُݨ تاں اِدھّر ہی بھجّݨا پئۄُ……لئۄ جی! مَیں بلدے آوے وِچّۄں ہی بھجّ کے نِکل گِیا۔ تے بھجّݨ 'چ تاں مَیں گھۄڑِییاں نُۄں وی ڈاہ نہِیں ساں دیںدا۔"

"مَیں ہُݨ ٹھِیک ٹھاک ہاں" کہاݨی وِچّ جۄگِںدّر دے اݨخِیلے دادے نال سمبّںدھّت وارتا اسل وِچّ میرے باپُۄ چںدّا سِںگھّ نال سمبّںدھّت ہی سی۔

اِںج ہی اُسنے دسّݨا:

"اِکّ وار بھۄلے بھاء ہی مَیتھۄں بںدّا مر گِیا۔ گلّ اِئۄں ہۄئی کِہ مَیں آپݨی ڈھاݨی نال ترنتارن مسِّیا ویکھݨ چلِّیا ساں۔ کۄئی جاݨُۄ راہ وِچّ مِلݨ کرکے مَیں اُس نال گلِّیں پَے گِیا اتے ڈھاݨی اگّے نِکل گئی۔ جاݨُۄ نال گلّبات کرکے٬ ڈھاݨی نال مِلݨ واستے چھیتی چھیتی تُرِیا جا رِہا ساں۔ 'سۄہلاں' دے باہروار نِیائیِیاں وِچّ کِسے جٹّ نیں کݨک نُۄں پاݨی لائِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں نںگّے پَیرِیں ساں اتے آپݨی تِلّے والی جُتّی ڈاںگ دے سمّ اُتّے اڑا کے ڈاںگ مۄڈھے اُتّے رکھّی ہۄئی سی۔ کۄلۄں لںگھّݨ لگّا تاں میری جُتّی ولّ ویکھ کے اُہ جٹّ مکھَۄل نال آکھݨ لگّا٬ 'کِڈّا اہِمک جٹّ اےَ اۄئے! جُتّی سِر اُتّۄں اُچّی چُکّی ہۄئی سُۄ…۔"

مَینُۄں اُہدی گلّ چُبھ گئی۔

"تیرے ڈھِڈّ پِیڑ ہُںدّی آ٬ اۄئے!"

"ڈھِڈّ پِیڑ میرے کِئۄں ہۄئۄُ سہُرِیا! پر سِر پگّ واستے ہُںدّا…جُتِّییاں واستے نہِیں……۔"

آپݨی گلی وِچّ تاں کُتّا وی شیر ہُںدّا ہَے پر اُہ تاں چھے پھُٹّا ہٹّا-کٹّا گبھّرُۄ سی۔ آپݨے پِںڈّ تے آپݨی ذمِین وِچّ کھلۄتا ہۄئِیا۔ پر مَینُۄں اُہدی اِہ گلّ لڑ گئی سی۔ جُتّی لاہ کے مَیں تھلّے سُٹّی اتے سوہاری کرکے ڈاںگ ماری اُہدی پُڑپُڑی وِچّ۔ ڈاںگ ٹِکاݨے وجّ گئی اتے اُہ 'سردار جی', پھُڑک کے اَۄہ جا پِیا۔ مَیں جا وڑِیا بھجّ کے آپݨی ڈھاݨی 'چ۔"

"پِچھّۄں پُلِس تۄں بچݨ لئی بھجّ کے چِین چلِیا گِیا۔ اۄتھۄں تِنّی سالِیں پُلِس پھڑ کے لِیائی…تُہاڈی دادی نُۄں منِییارڈر گھلِّیا سی۔ اُہدے تۄں پُلِس نُۄں میرا پتا لگّ گِیا۔ اُںج مَۄکے دا گواہ ناں مِلݨ کرکے مَیں چھیتی ہی بری ہۄ گِیا۔"

کئی سال ہۄئے مَیں آپݨے جدّی پِںڈّ بھڈاݨے دے گُیاںڈھی پِںڈّ نَۄشہِرے-ڈھالے دے اِکّ پُراݨے بذُرگ نُۄں پُچھِّیا کِہ کی اُہنے بھڈاݨے والے چںدّا سِںگھّ دا نام سُݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُسنے ہُبھّ کے دسِّیا٬ "کی رِیساں سی اۄس جٹّ دِییاں! اُہنُۄں پُٹھّی-سِدھّی گلّ کرکے کِسے جاݨا کِتھّے ہُںدّا سی؟ اُس جوان نال دا سۄٹا کِسے کی مار سکݨا ہۄئِیا! اگلے دا سۄٹا جھلّ کے فِر وار کرنا٬ اِہ کۄئی چںدّا سِںگھّ تۄں سِکھّدا۔ بںدِّیاں دا وی کۄئی گھاٹا نہِیں سی۔ چار تاں بھتِیئے سی اُہدے پِچھّے کںدھّ بݨ کے کھلۄݨ والے۔ چارے کڑی ورگے جوان؛ تِنّ بھرا اُہ آپ۔"

اجّ تکّ لکھّ دبائُݨ اُتّے وی میرے اںدّرۄں کدے کدے میرا جٹکا رںگھّڑئۄُ جاگ پَیںدا ہَے۔ کِسے دا وادھا٬ دھکّا جاں ٹیڈھا مکھَۄل مَینُۄں دھُکھݨ اتے بلݨ لا دِںدّا ہَے۔ کِسے سمیں جے مَیں تیذ-ترار کِسم دی نکسلوادی لہِر دے پْربھاو ادھِین آ گِیا ساں تاں اِس پِچھّے ہۄر کئی کارناں تۄں اِلاوا میرے دادے چںدّا سِںگھّ تۄں مِلِیا کھاڑکُۄپݨ وی میرے سںسّکاراں دا ہِسّا بݨ کے میری شخسِیئت نُۄں پْربھاوِت کرن والا اِکّ کارن ذرُۄر رِہا ہۄویگا۔

پتنی دی مَۄت ہۄ جاݨ 'تے چھۄٹے بچِّیاں نُۄں پالݨ دی ذِمّیواری سِر اُتّے آݨ پئی کر کے چںدّا سِںگھّ ڈاڈھا پریشان سی۔ پر اِس پریشانی نُۄں اُسدے چھۄٹے سالے ہکِیکت سِںگھّ اتے اُسدی پتنی ہرنام کَۄر نیں چھیتی ہی دُۄر کر دِتّا۔ ہرنام کَۄر نیں آپݨی نݨان٬ میری دادی دھنّ کَۄر دے سسکار پِچھّۄں ہی اُسدا بچّا٬ میرا ہۄݨ والا پِتا٬ آپݨی گۄد وِچّ لَے لِیا اتے سبھ دے ساہمݨے اَیلان کر دِتّا٬ "وِیرا چںدّا سِئہاں! اجّ تۄں گیجۄ اتے دِیدار سِںگھّ ساڈے ہۄئے…۔"

ہرنام کَۄر دا پِںڈّ پٹھاݨ-کے بھڈاݨے دے نیڑے ہی سی۔ اِہ پِںڈّ وی بھڈاݨے واںگ 'سںدھُّۄیاں دا پِںڈّ' ہی سی۔ گۄت ولّۄں سںدھُّۄ ہۄݨ کرکے اُہ چںدّا سِںگھّ نُۄں بھرا ہی سمجھدی تے آکھدی سی۔ ہکِیکت سِںگھّ اتے ہرنام کَۄر دا آپݨا کۄئی بچّا نہِیں سی۔ دۄویں جِیء٬ دۄہاں بچِّیاں گُرمیج کَۄر (میری بھُۄیا) اتے دِیدار سِںگھّ (میرے پِتا) نُۄں سُر سِںگھّ آپݨے نال لَے آئے۔ ہرنام کَۄر نیں میرے پِتا نُۄں آپݨا پُتّر سمجھ کے بڑی رِیجھ اتے مُہبّت نال پالِیا۔ مۄہ-وسّ اُہدے دُدھّ اُتّر آئِیا سی اتے میرا پِتا اُسدا دُدھّ پی کے ہی وڈّا ہۄئِیا۔ اُہۄ ہی اسل وِچّ اُسدی ماں سی۔ ساڈے بھَیݨ-بھراواں دی وی اسل دادی اُہۄ ہی سی۔ جۄ پِیار دُلار اُسنے میرے پِئۄ اتے ساڈے بھَیݨ-بھراواں نال کِیتا اُہ کِسے سکی دادی نیں وی کاہنُۄں کر سکݨا ہَے! ہُݨ وی مَینُۄں اِہ کہِںدِّیاں شرم آ رہی ہَے کِہ میری سکی دادی ہرنام کَۄر نہِیں٬ دھنّ کَۄر سی۔ میرا من کدی وی اِہ منّݨ جاں دسّݨ نُۄں تِیار نہِیں ہۄئِیا کِہ ہرنام کَۄر میری اسل دادی نہِیں سی۔ سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ ممتا وِچّ دھُر ڈُۄںگھاݨاں وِچّ بھِجّی اُہ اجِہی سچّی اتے سُہِرد اَۄرت سی جِس کۄلۄں میری آپݨی ماں نالۄں وی مَینُۄں ودھّ پِیار مِلِیا۔ میرے پِئۄ دی جان وِچّ تاں اُسدی جان ہۄݨی ہی سی جِسنُۄں اُسنے آپݨا دُدھّ چُںگھّائِیا٬ ہتھِّیں کھِڈائِیا اتے جوان کِیتا سی۔

ساڈی دادی ہرنام کَۄر کیول مۄہ-وںتّی اتے سُہِرد اَۄرت ہی نہِیں سگۄں سماجک تَۄر اُتّے وی بہُت دناء اتے سِیاݨی اَۄرت سی۔ پتّی دِییاں اَۄرتاں مُشکِل گھڑِییاں وچّ ہمیشاں اُس نال سلاہ مشورا کرن آئُںدِییاں رہِںدِّییاں اتے اکسر اُہدی دسّی رائ اُتّے امل کردِییاں۔ میرے اںدّر کہاݨی دا بِیج سبھ تۄں پہِلاں سُٹّݨ والی وی اُہۄ اَۄرت سی۔ اُس کۄل لۄک-کہاݨِییاں دا اتھاہ خذانا سی۔ ہر شام مَیں اُہدی بُکّل وِچّ جا وڑدا۔ ہر رۄذ اُس کۄل سُنائُݨ والی کۄئی نوِیں 'بات' ہُںدّی۔ بات سُنائُݨ دا ڈھںگّ وی اُسدا اِتنا رَۄچِک اتے سوادلا ہُںدّا کِہ اسِیں چھۄٹے بچّے رۄذ چھیتی تۄں چھیتی رات پَیݨ نُۄں اُڈِیکدے تاں کِہ 'ماں' تۄں بات سُݨ سکِیئے کِئُںکِہ دِنے تاں اُہ٬ "راہِییاں نُۄں راہ بھُلّ جاںدا ہَے" آکھکے بات سُنائُݨ لئی وار وار کِیتی ساڈی بینتی نُۄں ٹال جاںدی سی۔

سںوّیدنشِیل اینی کِہ اِکّ وار اُہدی جٹھاݨی نیں میرے پِئۄ دے ہوالے نال کۄئی اݨسُکھاوِیں گلّ آکھی تاں کہِݨ لگّی کِہ اُہ آپݨے بچِّیاں سمیت ہویلی جا کے کچّے کۄٹھِیاں وِچّ رہِ لویگی پر آپݨے پُتّ نُۄں جٹھاݨی ولّۄں کڈھّی گالہ اُہ برداشت نہِیں کر سکدی۔ جٹھاݨی نُۄں اںدّرے اںدّر ناراذگی اِس گلّ دی سی کِہ میرا پِئۄ شرِیک بݨا کے اُہناں نیں سِرہاݨے لِیا بِٹھائِیا سی۔ اُہ تاں آس لائی بَیٹھی سی کِہ کِسے ناں کِسے دِن اِہناں لا-ولداں دی جائِداد وی اُہدے آپݨے مُںڈِّیاں نُۄں ہی مِلیگی! پر میرے پِئۄ نُۄں اُہناں ولّۄں پُتّ بݨا لئے جاݨ کرکے جیٹھ-جٹھاݨی دی اِس آس 'تے پاݨی فِر گِیا سی۔

ہکِیکت سِںگھّ نیں وڈّے بھرا غرِیب سِںگھّ نال گھر وِچّۄں کُجھّ 'لَیݨ-دے' کر کے باذار وِچلی پُۄری ہویلی کبذے وِچّ لَے لئی سی۔ ہرنام کَۄر دے کہِݨ اُتّے اُہناں نیں ادھّی ہویلی وِچّ پکّی کںدھّ مار کے درواذا لا لِیا۔ باذار وِچّ کھُلّہدی وڈّی پکّی ڈِئۄڑھی اتے اُس پاسے دی ہویلی نال جُڑے دۄ کۄٹھے مال ڈںگّر لئی رکھّ لئے اتے وِچکارلی پکّی کںدھّ تۄں پار دۄ کچّے کۄٹھِیاں نال اِکّ نِکّی جِہی رسۄئی چھتّ کے آپݨی رِہائِش ہویلی وِچّ لَے آںدی۔ ہرنام کَۄر نُۄں پکّا گھر چھڈّݨ دا وِگۄچا وی سی اتے آںڈھ گُیاںڈھ دے آپݨے بھائیِچارے تۄں دُۄر ہۄ جاݨ دا درد وی۔ اِہ ہویلی اںدّرلے پُراݨے گھر تۄں لگپگ ڈیڈھ فرلاںگ دی وِتھّ اُتّے پِںڈّ دے مُکھّ-باذار وِچّ سی۔ ہویلی دے آںڈھ-گُیاںڈھ وِچّ کھبّے ہتھّ اتے پِچھواڑے مُسلماناں دے مکان سن اتے سجّے ہتھّ اتے ساہمݨے چڑھدے ولّ ساری ہِںدُّۄ آبادی سی۔ پر ہرنام کَۄر نیں آپݨے سُبھا دی مِٹھّت سدکا آپݨے آلے-دُیالے وِچّ چھیتی ہی پُۄرا آدر ماݨ بݨا لِیا۔ آسے پاسے دے گھراں دِییاں ہِںدّواݨِییاں اُس کۄل آئُںدِییاں رہِںدِّییاں۔ پِچھواڑے دِییاں مُسلمان غرِیب اَۄرتاں اُسدا کمّ دھںدّا وی کر جاںدِییاں اتے لۄڑ پَیݨ 'تے اناج اتے پَیسا دھیلا وی لَے جاںدِییاں۔

اِس ماہَۄل وِچّ میرا پِئۄ سُر سِںگھّ دے مِڈل سکُۄل وِچّ ستّ جماتاں پڑھ گِیا۔ اۄدھر میرے دادے چںدّا سِںگھّ اُتّے ہۄر وخت آݨ پِیا۔ اُسدی بھَیݨ چںدّۄ بھر جوان اُمر وِچّ وِدھوا ہۄ گئی۔ چھۄٹے چھۄٹے اُسدے بال-بچّے۔ بار دے اِلاکے وِچّ جا وسّے بھَیݨ چںدّۄ دے پرِوار لئی جِیئۄُݨا دُبھّر ہۄ گِیا۔ چںدّا سِںگھّ دی کھڑکے-دڑکے تے دُنِییاں دے رںگّ-تماشے ویکھݨ والی ذِںدّگی گواچ گئی سی۔ اُہ بھَیݨ دا پرِوار پالݨ لئی بار وِچّ جا پہُںچِّیا۔ اۄتھے بار وِچّ ہی اُسنے وی کُجھّ ذمِین آپݨے ہتھّ ہیٹھ کر لئی سی۔ اُہ آپݨی تے بھَیݨ دی ذمِین سمبھّالدا۔ بھڈاݨے والی ذمِین اُسدے بھتِیئے واہُںدّے۔ اِکّ 'بھرا' ہکِیکت سِںگھّ آپݨی مر چُکّی بھَیݨ دے بچّے پال رِہا سی تے اِکّ بھرا چںدّا سِںگھّ آپݨی وِدھوا بھَیݨ دے بچّے پالݨ دی ذِمّیواری نِبھائُݨ جا لگّا سی۔

چںدّۄ دے بچّے وڈّے ہۄئے۔ چںدّا سِںگھّ نیں اُہناں دے وِیاہ کِیتے۔ نُۄںہاں گھر آ گئیِیاں۔ بھَیݨ دا پرِوار وسّݨ رسّݨ لگّا تاں چںدّا سِںگھّ نیں سۄچِیا کِہ اُسدے آپݨے بچِّیاں دے وِیاہُݨ دی ذِمّیواری تاں اجے اُسدے آپݨے سِر 'تے ہَے۔ اُسنے سُر سِںگھّ جا کے ہکِیکت سِںگھّ تے ہرنام کَۄر تۄں مںگّ کِیتی کِہ اُہ بچِّیاں نُۄں آپݨے نال لِجاݨا تے اُہناں دا آپݨے ہتھِّیں وِیاہ کرنا چاہُںدّا ہَے۔ ہکِیکت سِںگھّ تے ہرنام کَۄر نیں کِہا کِہ جے اُہناں نیں اُسدے بچّے اپݨائے سن تاں وِیاہ وی اُہ آپ ہی کرنگے۔ پر چںدّا سِںگھّ دی اِچھّا سی کِہ اُہ آپݨا مُںڈّا آپ وِیاہیگا٬ گھر وِچّ نُۄںہ آئیگی٬ بچّے ہۄݨگے۔ اُہدا اُجّڑِیا گھر وسّ جائۄُ۔ پر ایدھر جِنہاں نیں دۄہاں ہی بچِّیاں نُۄں کلیجے دا ٹُکڑا سمجھ کے پالِیا اتے وڈّا کِیتا سی٬ اُہ اُہناں دا آپݨے کلیجے نالۄں ٹُٹّݨا کِویں برداشت کر سکدے سن!

"تُۄں وی ایتھے ہی ساڈے کۄل آ رہُ……" ہکِیکت سِںگھّ نیں سۄچِیا اِںج دۄہاں دھِراں دی پُتّ وِیاہُݨ اتے گھر وسّدا ویکھݨ دی رِیجھ پُۄری ہۄ جائۄُ۔

پر چںدّا سِںگھّ دی 'ٹَیںء' نُۄں اِہ گلّ کِویں پُگّ سکدی سی!

"تُۄں چاہُںدَّیں ٹھیٹھر بںدِّیاں واںگُۄں مَیں سہُرے گھر آ کے بہِ جاں……کُتّے واںگ……"

آخر ہرنام کَۄر نیں ہی نِبیڑا کِیتا٬ "دِیدار دے ماما! اِہ پہِلاں بھائۄُ چںدّا سُںہّ دے نِیاݨے ای نیں…جِویں اُہنُۄں چںگّا لگّدَے……کرن دیہ……آپاں تاں پرائی امانت سامبھݨ جۄگے ساں۔ آپݨا کاہدا ماݨ!" ہئُکا لَے کے اُسنے دِل 'تے پتھّر رکھّ لِیا۔

باپُۄ چںدّا سِںگھّ میری بھُۄیا نُۄں اتے میرے پِئۄ نُۄں لَے کے بھڈاݨے چلا گِیا۔ پہِلاں بھُۄیا دا وِیاہ ہۄئِیا۔ فِر چںدّا سِںگھّ دے وڈّے بھرا ہری سِںگھّ دے گھرۄں٬ مںگّل کَۄر چوِںڈّے تۄں آپݨی بھتِیجی جِںدّۄ٬ میری ماں (ٹھاکر سِںگھّ دی دھی) دا ساک آپݨے دِئۄر (چںدّا سِںگھّ) دے مُںڈّے٬ میرے پِتا٬ دِیدار سِںگھّ لئی لَے آئی۔ میرا پِتا وِیاہِیا گِیا۔ ہکِیکت سِںگھّ اتے ہرنام کَۄر نیں میری بھُۄیا گُرمیج کَۄر تے میرے پِتا دِیدار سِںگھّ دے وِیاہاں اُتّے اُہناں نُۄں آپݨے بچّے سمجھ کے ہی خرچ کِیتا۔

میری اُمر اجے ڈیڈھ پَۄݨے دۄ سال دی ہی سی کِہ پاکِستان بݨ گِیا۔ اَین آخری دِن تکّ- جدۄں اِہ خبر مِلی کِہ دھاڑوی پِںڈّ نُۄں لُٹّݨ اتے ساڑن آ رہے ہن- سارے ہِںدُّۄ-سِکھّ پِںڈّ وِچّ ہی ٹِکے ہۄئے سن۔ بھڈاݨا پاکِستان وِچّ آ گِیا سی۔ ہُݨ اچنچیت ہنیرا اُتّردِیاں ہی وسّدے-رسّدے گھر چھڈّ کے سبھ نُۄں تُرنا پَے گِیا۔

بِیبی دسّدی ہُںدّی سی٬ "تیرے جمّݨ 'تے کُجھّ چِر تاں مَیں چوِںڈّے رہی۔ پھیر کُجھّ چِر مَیں تے تیرا چاچا (میرے پِتا دے ساتھۄں اُمرۄں وڈّے بھتِیئے اُسنُۄں چاچا آکھدے سن۔ اُہناں دی رِیسے اسِیں وی اُسنُۄں چاچا آکھدے) سُر سِںگھّ رہے۔ بھڈاݨے باپُۄ جی نواں مکان بݨوا رہے سن۔ ساںجھے ٹبّر 'چۄں ہِسّے آئُںدا پہِلا مکان تاں اینے سالاں پِچھّۄں رہِݨ جۄگا نہِیں سی رِہا۔ دۄ نویں پکّے کۄٹھے٬ اگّے سُفا تے رسۄئی بݨوائی۔ ڈںگّراں لئی وکھّرا کچّا کۄٹھا تے پکّا براںڈا بݨوائِیا۔ براںڈے وِچّ ٹۄکا لوائِیا۔ اُدۄں مشِینی ٹۄکا کِسے کِسے دے گھر ہُںدّا سی۔ بار والی ذمِین وِچّ کݨک بِیج کے اسِیں پھگّݨ وِچّ بھڈاݨے آ گئے۔ باپُۄ جی بڑے خُش کِہ ورہِیاں بائد اُہناں دا گھر وسِّیا سی! اجے پںجّ چھے مہِینے ہی رہے ہۄواںگے کِہ بھادرۄں وِچّ پاکِستان بݨ گِیا۔ گُرُۄ کی وڈالی تۄں اُجّڑ کے مُسلمان ساڈے گُیاںڈھ آ وسّے سن۔ باپُۄ جی آپݨے دلیر سُبھاء کرکے اُہناں نُۄں کہِںدّے٬ 'تُسِیں مَینُۄں دسّۄ٬ مَیں گُرُۄ کی وڈالی تۄں جا کے تُہاڈا سمان لِیائُںدا ہاں!' پر رات نُۄں آپݨا سبھ کُجھّ چھڈّ-چھُڈا کے گھرۄں نِکلݨا پَے گِیا! اُںج پِںڈّ وِچّ امن-کمیٹی وی بݨی ہۄئی سی۔ ریڈِیئۄ سُݨن والے کُجھّ لۄک آکھدے تاں سن کِہ بھڈاݨا پاکِستان وِچّ آ گِئَے۔ پر وسّدے گھر چھڈّݨ نُۄں کِسے دا دِل نہِیں سی کردا۔ بھڈاݨے دے پاکِستان وِچّ آ جاݨ دی خبر سُݨ کے اجے سویرے ای سُر سِںگھّ والے باپُۄ جی سانُۄں لَیݨ گئے تاں باپُۄ جی اُہناں نُۄں جھِڑک کے پئے٬ "پںجھِّییاں ورہِیاں بائد میرا گھر وسِّیا۔ تُۄں پھیر اُجاڑن آئِئَں۔" پر تکالِیں رَۄلا پَے گِیا کِہ لِیگ والے ہلّا کرن آ پئے نیں۔ لۄک پِںڈّۄں نِکل تُرے۔ مِلٹری نیں واپس بھیج دِتّے۔ ستّ-اٹھّ وجے پھِر رَۄلا پَے گِیا۔ رات دے ہنیرے وِچّ بھجّ نِکلے۔ بھڈاݨے دی ذمِین دی ہدّ ہی پاکِستان دی ہدّ سی۔ پر نیرہی رات وِچّ راہ ناں لبھّے۔ اۄدھرۄں مِیںہ پَیݨ لگّا۔ خالھے-خالھ لمّے پَے کے سُۄئے ولّ گئے تاں اۄتھے مِلٹری دا ناکا لگّا ہۄئِیا۔ مِلٹری تۄں وی ڈرِیئے کِہ کِتے گۄلی ناں چلا دیݨ! پھیر پِچھّے مُڑے۔ راتۄ رات کماداں 'چ لُکدے٬ جان بچائُںدے٬ وَۄڑاں لَیںدے مساں دِن چڑھن تکّ 'سَۄ کۄہاں' ورگا چار پںجّ مِیل دا پَیںڈا تَیء کر کے سُر سِںگھّ پہُںچّے۔"

"کماد وِچّ لُکے تاں گرمی تے ہُمّس نال تُۄں رۄݨ لگّا۔ باپُۄ جی آکھݨ, 'کُڑِیئے٬ اِہدے مُۄںہ 'چ لِیڑا تُنّ۔ سارے ٹبّر نُۄں مروائۄُگا!' سُر سِںگھّ آ کے رۄٹی-پاݨی کھادھا تے باپُۄ جی آکھݨ لگّے٬ "مَیں بھڈاݨے نُۄں چلِّیاں۔ جا کے خبرسار پتا کرداں٬ نالے مال ڈںگّر بھُکھّا مردا ہۄئۄُ٬ اُہنُۄں پٹھّا-دتھّا پا آئۄُں۔" ساڈے کۄل اُس ویلے چار مجھّاں٬ دۄ جھۄٹِییاں٬ دۄ بلھد٬ لبۄچڑ گاں٬ آئُݨ جاݨ لئی گھۄڑی تے پٹھّا-دتھّا ڈھۄݨ تے کھُۄہ واہُݨ لئی پہاڑ جِڈّا اُۄٹھ سی۔ گھر جا کے باپُۄ جی نیں اُۄٹھ کھۄلہِیا تے پٹھِّیا نُۄں تُر پِیا۔ پِںڈّ دے مُسلمان ہَیران ہۄئے اُس ولّ ویکھݨ۔ اُسنُۄں پَیلی 'چۄں پٹھّے وڈھّدِیاں ویکھ جلال بروالا بھجّا آئِیا تے آکھݨ لگّا٬ "سردارا! میری منّدَیں تاں٬ تَینُۄں الّا دا واستا ای٬ چھیتی بھجّ جا۔ راتِیں تاں پِںڈّ والِیاں نیں باہرۄں آئے بںدّے ہتھّ بنّہ کے مۄڑ دِتّے سن۔ مِلٹری والِیاں وی ساتھ دِتّا سی۔ ہُݨ وی پِںڈّ والِیاں دا تاں کۄئی نہِیں٬ پر باہرۄں آئے مُسلمان بڑے آفرے پھِردے نیں۔ اُہناں تاں گھر لُٹّݨے وی شُرُۄ کر دِتّے نیں۔ جِنہاں ڈںگّراں لئی پٹھّے وڈھّݨ ڈِہَیں اُہناں وِچۄں تاں ہُݨ کۄئی وی کِلّے 'تے بجھّا نہِیں رہِ گِیا!" باپُۄ جی ہتھّ جھاڑ کے تُر پئے۔ آئُݨ لگِّیاں اُۄٹھ نُۄں پَیلِییاں وِچّ کھُلّہا چھڈّ آئے۔ اُہناں نُۄں پتا سی کِہ گھر دے کِسے جِیء تۄں بِناں کۄئی ہۄر جݨا اُسنُۄں پھڑھن دی ہِمّت نہِیں کر سکدا۔ بڑا واڈھُۄ اُۄٹھ سی اُہ۔ ہۄئِیا وی اِںج ہی۔ آںہدے نیں مہِینا بھر اُسنے کِسے نُۄں آپݨے نیڑے ناں ڈھُکّݨ دِتّا۔" اُجّڑن دی وارتا سُݨائُںدی ہۄئی بِیبی آپݨے داج اتے گہِݨِیاں دی گِݨتی کرن لگّدی٬ جِنّہاں نُۄں بھۄگݨا تے پہِنݨا اُسدی کِسمت وِچّ نہِیں سی لِکھِیا۔

ساڈا ٹبّر٬ بھُۄیا گُرمیج کَۄر دے سہُرِیاں دا وڈّا ٹبّر٬ دادی ہرنام کَۄر دے پیکِیاں دا ٹبّر٬ پںجّاہ-سٹھّ جِیء ہۄݨگے نِکّے-وڈّے رلا کے٬ جِہڑے سُر سِںگھّ دی ہویلی وِچّ آ ٹِکے۔ ہکِیکت سِںگھّ اتے ہرنام کَۄر نیں آپݨے دِل واںگ ہی گھر دے بُۄہے کھۄلہ دِتّے۔ ہَۄلی ہَۄلی سبھ جِتھّے جِتھّے پَیر اڑِیا٬ تُردے گئے پر سُر سِںگھِّییاں دی کھُلّہ-دِلی تے پْراہُݨچاری دِییاں تارِیفاں سالاں تکّ کردے رہے۔

پاکِستان وِچّ رہِ گئی ساڈی ذمِین دے بدلے کچّی الاٹمَیںٹ مُکیرِییاں نذدِیک اِکّ چھۄٹے جِہے پِںڈّ تںگّرالِییاں وِچّ ہۄئی۔ باکی بھائیِچارے نال ساڈا پرِوار وی تںگّرالِییاں جا وسِّیا۔ سارا مال ڈںگّر تاں پِچھّے چھڈّ آئے ساں۔ ہرنام کَۄر تے ہکِیکت سِںگھّ مِلݨ آئے تاں سجّر-سُۄئی مجھّ مُلّ لَے کے دے گئے تاں کِہ بچِّیاں دے مُۄںہ 'چ دُدھّ دی تِپّ جا سکے۔

مَینُۄں آپݨی پہِلی سمبھّال اِسے پِںڈّ تںگّرالِییاں دی ہی ہَے۔ اِتھّے میری اِکّ بھَیݨ سُرجِیتۄ نیں جنم لِیا۔ ہکِیکت سِںگھّ اتے ہرنام کَۄر کُجھّ چِر بائد پھیر آئے۔ اُہناں نیں میرے باپُۄ چںدّا سِںگھّ نُۄں سمجھائِیا۔ ہرنام کَۄر نیں آکھِیا٬ "وِیرا! اِہ تیرے ہی نِیاݨے سہی٬ پر ساڈے وی کُجھّ لگّدے نیں۔ اِہناں نُۄں اِس ہال وِچّ ویکھ کے ساڈے تۄں نہِیں جرِیا جاںدا۔ تُۄں دِیدار نُۄں ساڈے کۄل گھلّ دیہ۔ جدۄں تَینُۄں کِتے پکّی ذمِین مِل گئی۔ بیشکّ لَے جائیِں……"

اِںج اسِیں سُر سِںگھّ پرت آئے۔ پِچھّۄں کچّی ذمِین وی کھُسّ گئی اتے باپُۄ چںدّا سِںگھّ وی سُر سِںگھّ ہی آ گِیا۔ اُہ اِتھّۄں ہی آپݨے کلیم اتے ذمِین دی پْراپتی لئی جلںدھّر فیرے تے فیرے ماردا۔ جلںدھّر اُہ سدا تُر کے ہی جاںدا۔ اُہ رات دے تِیجے پہِر پرائُںٹھے تے امبّ دا آچار پرنے دے لڑ بنّہ کے جلںدھّر نُۄں پَیدل یاترا تے نِکل جاںدا اتے تِیجے چَۄتھے دِن کھجّل-خراب ہۄݨ تۄں بائد گھر پرتدا۔ جلںدھّر اُسنُۄں کۄئی ہتھّ-پلّا ناں پھڑائُںدا۔ اِکّ وار تاں اُہ مہِکما مال دے سمبّںدھّت کرمچاری نُۄں آپݨا چاکُۄ کڈھّکے ہی پَے گِیا سی۔ آخر لمّیں یتناں پِچھّۄں سانُۄں آپݨے ہۄر بہُت سارے پِںڈّ واسِییاں واںگ ابہۄر دے نذدِیک 'چراگ ڈھاݨی' ناں دے پِںڈّ وِچّ ذمِین الاٹ ہۄئی۔ ذمِین دا کبذا لَیݨ لئی باپُۄ چںدّا سِںگھّ اۄتھے پہُںچّ گِیا۔ اۄتھے ہی اُسدے بھتِیجِیاں نُۄں ذمِین مِلی ہۄئی سی۔ پر اسِیں باکی پرِوار سُر سِںگھّ ہی ٹِکے رہے۔

1951 وِچّ میرا پِئۄ مَینُۄں سکُۄل داخل کروائُݨ لَے کے گِیا۔ میرے تیڑ چادرا بجھّا ہۄئِیا سی۔ میرے پِتا دے کِتّے والے کھانے وِچّ 'رفِئۄُجی' لِکھِیا گِیا۔ ماسٹر مُلکھ راج میرے پِئۄ دا وی اُستاد رِہا سی۔ اُسنے مَینُۄں گھبرائِیا ویکھ کے کِہا٬ "ڈردا کِئۄں ایں؟ تیرا پِئۄ وی ایتھے اِہناں تپّڑاں 'تے بہِ کے ہی پڑھِیا۔ آہ ویکھ سبھ تیرے تیرے جِڈّے مُںڈّے۔ اَۄہ ویکھ کھُشِیئے دا مُںڈّا تیرے جِڈّا۔" اُہ مَینُۄں ہَۄسلا دیݨ لئی جمات وِچّ لَے گِیا اتے مَینُۄں باذار وِچّ ساڈے نیڑے ہی وسّدے دُکاندار خُشی رام دے لڑکے کۄل بِٹھا دِتّا۔