اِس بھُۄمِکا بارے پْرِں. سروݨ سِںگھّ لِکھدے ہن:

پںجّابی کھیڈ ساہِت بارے چھپی میری پہِلی پۄتھی ’شبداں دے کھِڈاری‘ دی بھُۄمِکا ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ نیں لِکھی ہَے۔ اِس پُستک وِچّ ونّ سُونِّییاں کھیڈ لِکھتاں ہن جۄ کھیڈ ساہِت دِییاں باتاں کہِییاں جا سکدِییاں ہن۔ باتاں پائُݨ والے ہن بلوںتّ گارگی٬ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل٬ ڈا. ہرِبھجن سِںگھّ٬ بلبِیر سِںگھّ کںوّل٬ سُۄبا سِںگھّ٬ پاش٬ پہِلوان دارا سِںگھّ٬ پْرۄ. کرم سِںگھّ٬ شمشیر سِںگھّ سںدھُّۄ٬ ڈا. جسپال سِںگھّ تے درجن کُ ہۄر کھیڈ لیکھک۔ پںجّابی وِچّ کھیڈاں٬ کھِڈارِییاں بارے سوا سَۄ تۄں ودھّ پُستکاں پْرکاشِت ہۄ چُکِّییاں ہن۔ کھیڈ ساہِت ہُݨ وکھّری وِدھا بݨ چُکّا ہَے۔ اِس بارے کھۄج نِبںدھّ تے کھۄج پْربںدھّ لِکھے جا رہے ہن۔ اَیمّپھِلّ تے پِیئَچّڈی دِییاں ڈِگرِییاں ہۄ رہِییاں ہن۔ پںجّابی کھیڈ ادب وِچّ نامور کھِڈارِییاں دِییاں جِیونِییاں٬ سوَیجِیونِییاں٬ ریکھا چِتّر٬ کہاݨِییاں٬ ناول٬ کھیڈ اِتِہاس٬ کھیڈ میلے٬ کھیڈ مسلے٬ کھیڈ چِںتّن٬ کھیڈاں دی جاݨ پچھاݨ, کھیڈ کوِتاواں٬ گِیت٬ شِئر٬ دۄہے٬ بَیںت٬ کھیڈ ساہِت دے ادھِئَن بارے کھۄج نِبںدھّ٬ کھۄج پْربںدھّ تے الۄپ ہۄ رہِییاں دیسی کھیڈاں اتے پْرچلِت پچھّمی کھیڈاں بارے بہُپکھّی جاݨکاری دیݨ والِییاں پُستکاں چھپ چُکِّییاں ہن۔

میرِییاں بہُتِییاں کِتاباں دے ناں کھیڈاں٬ کھِڈارِییاں نال سمبّںدھِّت ہن۔ کھیڈ ساہِت دی اِس نویکلی پُستک دا ناں وی اُہناں نال مِلدا جُلدا ’شبداں دے کھِڈاری‘ رکھّ دِتّا ہَے۔ دھنّوادی ہاں کھیڈ لیکھکاں تے ’پںجّابی ٹْرِبِئۄُن‘ دے سمپّادک سوراجبِیر سِںگھّ ہۄراں دا جِنہاں مَینُۄں ’پںجّابی کھیڈ ساہِت‘ کالم لِکھݨ لائِیا۔ اُُہی کالم اِہ سںگّْرہِ تِیار کرن وِچّ سہائی ہۄئِیا ہَے۔ پںجّابی کھیڈ ساہِت بارے اِہ پہِلی پۄتھی ہَے۔ اُمِید ہَے اِسدے اگلے بھاگ وی چھیتی ہی پْرکاشِت ہۄݨگے۔

ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ لمِّییاں کہاݨِییاں دا نَیشنل چَیمپِیئن ہَے۔ اُہدی کہاݨی ’چَۄتھی کُۄٹ‘ بھارتی بھاشاواں وِچّۄں چۄٹی دِییاں باراں کہاݨِییاں دے اںگّریذی کہاݨی سںگّْرہِ ’مَیمۄریبل سٹۄرِیذ آپھ اِںڈِییا: ٹَیلّ می اے لَۄںگ سٹۄری‘ وِچّ پْرکاشت کِیتی گئی ہَے۔ ڈا. اتر سِںگھّ نیں کدے دہِشتی دَۄر دی ساہِتک رچنا بارے لِکھِیا سی٬ “پںجّاب جِس گھۄر سںکّٹ وِچّۄں لںگھِّیا ہَے اُس دی تھاہ اجے کِسے نیں نہِیں پائی۔ اِس کھیتر وِچّ ورِیام سںدھُّۄ دِییاں دۄ کہاݨِییاں ’بھجِّییاں باہِیں‘ اتے ’مَیں ہُݨ ٹھِیکٹھاک ہاں‘ پںجّابی کہاݨی دی وڈمُلّی پْراپتی ہن۔ میری جاچے اِہ دۄویں کہاݨِییاں ماڈرن ورلڈ کلاسِکس وِچّ آپݨا ستھان پْراپت کرن دے سمرتھّ ہن۔

پیش ہَے پُستک ’شبداں دے کھِڈاری‘ دی ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ ولّۄں لِکھی بھُۄمِکا:

چیتے دی لِشکۄر

سروݨ سِںگھّ دی نوِیں پُستک ’شبداں دے کھِڈاری‘ بارے کُجھ شبد لِکھݨ لگِّیاں گلّ تاں سروݨ سِںگھّ تۄں ہی شُرُۄ تے اُسے ’تے ہی ختم ہۄݨی ہَے٬ کِئُںکِہ٬ شبداں دا سبھ تۄں وڈّا کھِڈاری تاں اُہ آپ ہَے۔ پںجّابی وارتک دا اُچّا بُرج۔ انیکاں کھیڈ لیکھکاں دا چانݨ مُنارا۔ اسل وِچّ سروݨ سِںگھّ پںجّابی کھیڈ ساہِت دا شہِنشاہ ہَے۔ لِکھݨ نُۄں تاں اُہنے کہاݨِییاں وی لِکھِییاں نیں٬ جِیونِییاں لِکھِییاں نیں٬ ریخا چِتر لِکھے نیں٬ سوَیجِیونی لِکھی ہَے٬ سفرنامیں لِکھے ہن٬ ہاس-وِئںگّ لِکھِیا ہَے٬ کھیڈ پتّرکاری تے کھیڈ کُمَیںٹری کِیتی ہَے اتے اِہناں سبھناں خیتراں وِچّ ہی کمال کِیتا ہَے۔ پر کھیڈ-لیکھݨ دے خیتر وِچّ تاں اُہنے اجِہِییاں ملّاں مارِییاں نیں کِہ ادھّی سدی تۄں اُہدا مائۄُںٹ-اَیورَیسٹی جھںڈّا سبھناں تۄں اُچّا اسمانی جھُلّ رِہا ہَے۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ بارے شاہ مُہمّد نیں لِکھِیا سی٬ ’شاہ مُہمّدا جاݨ پچاس برساں٬ اچھّا رجّ کے راج کمائ گئِیا۔‘ سروݨ سِںگھّ بارے اِہ بںدّ بدلݨا پئۄُ۔ ’پچاس برساں‘ تاں اُہدا راج چلّ ہی گِیا ہَے٬ پر٬ اسِیں دُیا-گۄ ہاں کِہ اُہدا راج گھٹّۄ گھٹّ تِیہ ورہے تاں ہۄر چلّے ہی۔ اُںج تِیہ ورہِیاں تۄں بائد وی پںجّابی کھیڈ ساہِت دے اِتِہاس وِچّ اُہدا راج اِںج ہی چلّدا رہِݨا ایں کِئُںکِہ پںجّابی دے کھیڈ ساہِت وِچّ ایڈا بُلںدّ مُکام شائِد ہی کِسے ہۄر لیکھک نُۄں پْراپت ہۄ سکے۔ اُہنے پںجّاب دے کھِڈارِییاں بارے لِکھ کے اُہناں نُۄں امر کر دِتّا تے اُہدِییاں لِختاں نیں بدلے وِچّ اُہنُۄں امر-پد پردان کر دیݨا ہَے۔

مَیں 1965-66 تۄں اُہدی لِخت دا آشک ہاں۔ اُہنے اُدۄں کُ ہی ’آرسی‘ وِچّ کھِڈارِییاں دے ریخا چِتر لِکھݨے شُرُۄ کِیتے سن تے اسِیں مہِینے دِییاں پہِلِییاں ترِیکاں وِچّ ’آرسی‘ دا پرچا خرِیدݨ لئی کِرائِیا خرچ کے٬ وِیہ مِیل دُۄر امبّرسر جاںدے ساں۔ اُس تۄں پہِلاں مَیں کیول بلبِیر سِںگھّ کںوّل دی بھلواناں بارے لِکھی کِتاب ہی پڑھی سی۔ بہُت سارے ہۄرناں لیکھکاں نیں وی کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے کِتاباں لِکھِییاں نیں٬ پر سروݨ سِںگھّ دا کۄئی سانی نہِیں۔ گُݨ اتے گِݨتی وِچّ اُہنے پںجّابی کھیڈ ساہِت نُۄں اِنِییاں ماݨمتِّییاں تے اِنِییاں رجِّییاں-پُجِّییاں لِختاں دِتِّییاں کِہ پںجّابی کھیڈ ساہِت نُۄں رںگّبھاگ لگّݨ لا دِتّے۔

سروݨ سِںگھّ آپݨے پاٹھکاں نُۄں کھیڈاں وِکھائُݨا تے کھِڈائُݨا جاݨدا سی۔ اُہدی وارتک وِچّ لۄہڑے دا ہُسن تے غذب دا ذۄر سی۔ اُہ پہِلے فِکرے تۄں پَیںدی سٹّے ہی پڑھن والے نُۄں اَیسا جکڑدا کِہ پاٹھک کِسے ہۄر پاسے سۄچݨ جاں جاݨ دی تاکت گوا بہِںدّا۔ پہِلے پَیرے وِچّ ہی سروݨ سِںگھّ کلم دی اِکّۄ اڑیس نال کھِڈاری بارے جاݨکاری دا بھرِیا بھرائِیا گڈّا اُلدّ سُٹّدا۔ اِس گڈّے تۄں ’بۄرِییاں‘ دی تھاں سۄنرںگّے شبداں دِییاں مُہراں ڈِگدِییاں۔ اُہ کھِڈاری دے کدّ-کاٹھ٬ بھار٬ رںگّ-رُۄپ٬ کھیڈے ٹُۄرنامَیںٹاں٬ بݨائے رِیکارڈاں٬ گھُمّیں دیشاں٬ جِتّاں-ہاراں٬ رُچِییاں تے سواداں دِییاں گِݨتِییاں-مِݨتِییاں٬ پْراپتِییاں٬ تمغِیاں اتے ہۄر جُڑویں ویروِیاں دی جھڑی لا دِںدّا۔ اُہدے فِکرِیاں دی لِشک وِچّ کھِڈاری دا ماݨمتّا آپا ہسّدا مُسکرائُںدا ساڈِییاں اکھّاں وِچّۄں لںگھّ کے سمُۄلچا ساڈے من مستک وِچّ آݨ بہِںدّا۔ کھِڈاری دِییاں رغاں وِچّ دَۄڑ رِہا گرم کھُۄن پاٹھکاں دِییاں رغاں وِچّ اُبالے لَیݨ لگّدا۔ اُہ کھِڈاری نال جُڑے سارے جِیون-ویروے اجِہی سُہجِیلی-جڑت وِچّ پیش کردا کِہ کھِڈاری دا پِچھۄکڑ٬ اُہدی مانسِکتا تے اُہدا وِہار سجِںدّ رُۄپ وِچّ اُبھّر کے ساہمݨے آ جاںدا۔

اُہ نِہائِت اُمدا کاراگری نال شبداں تے واکاں نُۄں سںجّۄںدا-بِیڑدا کِہ کھِڈاری سامرتکھّ ذِںدّگی تے کھیڈ دے مَیدان وِچّ کارجشِیل ہۄئِیا دِسݨ لگّدا۔ کھیڈ جاں کھِڈاری مَیدان وِچّ جِتّݨ لئی سِخرلا ذۄر لائُںدے تاں پڑھن والے دِییاں بھواں تݨ جاںدِییاں٬ متھّے دے وٹّ کسے جاںدے٬ دِل دی دھڑکݨ تیذ ہۄ جاںدی٬ جِسم اُتسُکتا وِچّ سُۄتِیا جاںدا۔ سروݨ سِںگھّ پاٹھک نُۄں مَیدان وِچّ بھجائی ساہۄ ساہ کر دِںدّا۔ گۄل ہُںدّا جاں کِسے اِیوَیںٹ وِچّ کھِڈاری جِتّ جاںدا تاں اجِہے سِخرلے پلاں نُۄں اُہ اجِہی پروِینتا نال پیش کردا کِہ پاٹھک دا باہواں اُچِّییاں کرکے بدۄ بدی للکارا مارن نُۄں جی کر آئُںدا۔ جے اتھلِیٹ جاں ٹِیم ہار جاںدی تاں اُہ مَیدان وِچّ ڈھٹھّے٬ ہارے٬ اتھّرُۄ کیردے کھِڈارِییاں دا اجِہا مارمِک دْرِش بنّہدا کِہ لِکھت پڑھن تۄں بائد وی پاٹھک کئی چِر اُس ہار دا دُکھّ٬ پِیڑ تے نمۄشی آپݨے نال نال چُکّی پھِردا۔ اُہدے اِسے لِکھݨ-اںدّاذ نُۄں ڈا. ہرِبھجن سِںگھّ نیں ’اتھلَیٹِک شَیلی‘ نال تُلنائِیا سی تے سروݨ سِںگھّ نُۄں ’شبداں دا اۄلِمپِّیئن‘ لِکھِیا سی۔

سروݨ سِںگھّ دی کلا دا جادُۄ ہَے کِہ جِہڑے لیکھک/آلۄچک کھیڈاں بارے لِکھݨ والِیاں نُۄں ساہِتکار منّݨۄں اِنکاری سن٬ اُہناں وِچّۄں بہُت سارے اجّ ’کھیڈ-ساہِت‘ نُۄں ساہِت دا ماݨمتّا اںگّ سمجھݨ لگّے نیں۔ منّݨ نُۄں تاں پہِلاں ساڈے مہان ناولکار سۄہݨ سِںگھّ سِیتل نُۄں وی ’وڈّے آلۄچک‘ ناولکار منّݨۄں اِنکاری سن پر آخرکار اُہناں نُۄں وی سِیتل نُۄں وڈّا ناولکار منّݨا ہی پِیا۔ اِہۄ کُجھ پہِلاں سروݨ سِںگھّ نال وی ہۄئِیا٬ پر اجّ کَۄݨ ہَے جۄ سروݨ سِںگھّ دی کھیڈ ساہِت نُۄں مہان دیݨ ’تے پںجّابی وارتک نُۄں اُس ولّۄں چاڑھے گُلابی رںگّ تۄں مُنکر ہۄ سکے!

سروݨ سِںگھّ نیں آپ ہی کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے نہِیں لِکھِیا سگۄں اُہ بہُت سارے نویں کھیڈ لیکھکاں دا پْریرنا سرۄت وی ہۄ نِبّڑِیا۔ سروݨ سِںگھّ نُۄں مِلدے ماݨ-سنمان نیں بہُت سارے ہۄر لیکھکاں اںدّر وی کھیڈ ساہِت رچݨ دی للہک تے اِچھّا پَیدا کر دِتّی ہَے۔ جے اُہ کرتار بھلوان ہُراں نُۄں اِس گلّ لئی ذۄر ناں پائُںدا کِہ اُہ آپݨی جِیونی اُس (سروݨ سِںگھّ) کۄلۄں نہِیں سگۄں میرے (ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ) کۄلۄں لِکھوائُݨ تاں شائِد مَیں اِہ جِیونی لِکھدا ہی ناں۔ اِںج سِدھّے-اسِدھّے ترِیکے نال میرے کۄلۄں کرتار دی جِیونی لِکھائُݨ دا پْریرک وی سروݨ سِںگھّ ہی ہَے۔

سروݨ سِںگھّ درِیا دِل بںدّا ہَے۔ اُہ کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ والے نویں لیکھکاں دی دِل کھۄلہ کے تارِیف کردا ہَے۔ نوِیں کھیڈ رچنا جاں نویں کھیڈ لیکھک دی آمد اُہنُۄں آپݨے وِہڑے وِچّ کھیڈدے نویں بال واںگ پِیاری لگدی ہَے۔ اُہ اُہنُۄں لڈِیائُںدا ہَے٬ وڈِیائُںدا ہَے تے اگّے ودھݨ دی ہِمّت تے ہَۄسلا دِںدّا ہَے۔ دالھ وِچّۄں داݨا ٹۄہݨ واںگ چںدّ کُ کھیڈ لیکھکاں بارے اُہدِییاں ٹِپّݨِییاں وِچّۄں چھلکدی مُہبّت ویکھۄ:

’نودِیپ سِںگھّ گِلّ پںجّابی کھیڈ پتّرکاری دا ہِیرا ہَے۔‘

’پْرِں. بلکار سِںگھّ باجوا پںجّابی کھیڈ ساہِت دا شِںگّار ہَے۔‘

’بلبِیر سِںگھّ کںوّل کھۄجی لیکھک ہَے۔ ’بلّے بلّے‘ اُہدا تکِییا کلام۔ بلّے بلّے کرے بِناں اُہتۄں رہِ نہِیں ہُںدّا۔‘

سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ سروݨ سِںگھّ خُد پںجّابی کھیڈ ساہِت دا ہِیرا ہَے٬ پںجّابی کھیڈ ساہِت دا شِںگّار ہَے اتے ہۄرناں دی ’بلّے! بلّے!’ کرنۄں اُہتۄں رہِ نہِیں ہُںدّا۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ اجّ کھیڈ لیکھکاں دا٬ اُہدا وڈّا باغ-پرِوار ہَے۔ سروݨ سِںگھّ آپݨی وڈّی ٹِیم دے اگّے-اگّے جھںڈّا چُکّی رواں-چال چلّدا جا رِہا ہَے۔ درجناں نویں لیکھک اُہدے پِچھّے پِچھّے چلّدے جا رہے نیں۔

پںجّابی دے گِیان ساہِت وِچّ ’کھیڈ ساہِت‘ دی نوِیں ونّگی دا شُمار سروݨ سِںگھّ دِییاں لِکھتاں دی بدَۄلت ہی ہۄ سکِیا ہَے۔ اجّ کھیڈ ساہِت بارے کھۄج-کارج آرمبھّ ہۄ چُکّے نیں۔ اَیمّفِل تے پِیئَچّڈی دِییاں ڈِگرِییاں مِلݨ لگِّییاں ہن۔ پاٹھ-کْرماں وِچّ کھیڈ ساہِت پڑھائِیا جاݨ لگّا ہَے۔ کھیڈ ساہِت وِچّ اُہدے بُلںدّ رُتبے ولّ ویکھ کے بہُت سارے نویں لیکھک وی کھیڈ-لیکھݨ دے مَیدان وِچّ نِتّرے ہن۔ سروݨ سِںگھّ اِہناں لیکھکاں دا ’گُرُۄ دْرۄݨاچارِییا‘ وی ہَے اتے کھیڈ لیکھݨی دی مَیراتھن دَۄڑ دا ’بھِیشم پِتاما‘ وی۔

سۄبھا سِںگھّ نیں اِکّ وار نَۄجواناں دِییاں ’کِسماں‘ گِݨائُںدِیاں اِکّ کِسم ’نۄ (NO) جواناں‘ دی دسّی سی۔ اِہ اجِہے ’جوان‘ ہُںدّے نیں جِنہاں ’تے کدی جوانی آئُںدی ہی نہِیں۔ اِہ ہر ویلے تھکّے٬ اُداس٬ نِراس تے اُتشاہ-ہِیݨ ہی دِکھائی دِںدّے ہن۔ کُجھ وی نواں کرن جاں سِرجݨ دی اُہناں وِچّ ناں سمرتھّا ہُںدّی ہَے ناں چاہت تے ناں اُۄرجا۔ سۄ کھیڈاں بارے لِکھے ساہِت نُۄں دۄم درجے دا سمجھݨ تے آکھݨ والے اجِہے لیکھک/آلۄچک جاں پاٹھک ’نۄجواناں‘ دی شْریݨی وِچّ ہی آئُںدے نیں۔ جِنہاں وِچّ ذِںدّگی جِئۄُݨ دا چاء٬ اُتشاہ اتے کھیڑا ہَے٬ اُہۄ ہی کھیڈ ساہِت دے کدردان ہۄ سکدے نیں۔

سروݨ سِںگھّ تے اُہدی ٹِیم دی بدَۄلت کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ والِیاں دی کدر پَیݨ لگّی ہَے۔ اجّ اخباراں وِچّ ’کھیڈ-ساہِت‘ نُۄں ماݨیۄگ تھاں مِلݨ لگّی ہَے۔ پںجّابی وِچّ کھیڈ-پتّرکارتا سروݨ سِںگھّ ورگے لیکھکاں دی بدَۄلت ہۄںد وِچّ آئی۔ اُس نیں بتَۄر پںجّابی پتّرکار ورلڈ ہاکی کپّ٬ ایشِیئن کھیڈاں تے اۄلمپِّک کھیڈاں دی رِیپۄرٹِںگّ کرن دی پِرت پا کے اِس خیتر وِچّ وی نوِییاں پَیڑاں پائیِیاں۔ نودِیپ گِلّ تے سںتّۄکھ مںڈّیر ورگِیاں نیں دۄہا دِییاں ایشِیائی کھیڈاں تے نوِیں دِلّی دِییاں کامنوَیلّتھ کھیڈاں تۄں لَے کے بِیجِںگّ دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں تک دی کوریج کِیتی ہَے۔ اِہ سبھ کھیڈ لیکھک تے کھیڈ پتّرکار سروݨ سِںگھّ دی آپݨی آل-اَۄلاد ہن۔

سروݨ سِںگھّ دی پہِلکدمی سکدا پںجّابی اخباراں وِچّ کھیڈاں تے خِڈارِییاں لئی وکھّرے کالم چھپݨ لگّے ہن۔ نویں کھیڈ-سںکّلپاں تے کھیڈ-شبداولی دی سِرجݨا ہۄئی ہَے۔ کھیڈ-لیکھک٬ کھیڈ-پتّرکار٬ کھیڈ-پرِکرما٬ کھیڈ-سماچار٬ کھیڈ-درشن٬ کھیڈ-چرچا٬ کھیڈ-وارتا٬ کھیڈ-میلے٬ کھیڈ-بُلارے جِہے انیکاں شبد-جُٹّ ہۄںد وِچّ آ چُکّے نیں۔ سروݨ سِںگھّ خُد کبڈّی دا کُمَیںٹیٹر رِہا جِس نیں درجناں کھیڈ بُلارِیاں نُۄں کبڈّی دی کلامئی کُمَیںٹری کرن ولّ پْریرِیا۔ اُس نیں کھیڈاں نال جُڑی شبداولی نُۄں آپݨی گلّ کہِݨ دے اںدّاذ نال جۄڑ کے اجِہا رںگّ بنّہِیا کِہ پںجّابی وارتک دا ہُسن دۄبالا ہۄ اُٹھِّیا۔

کھیڈاں تے کھِڈارِییاں دا ساڈی ذِںدّگی تے ساڈے ساہِت وِچّ کِڈّا وڈّا یۄگدان ہَے٬ اُس دِییاں انیکاں مِسالاں ساڈے سِرجݨاتمک ساہِت وی مِلدِییاں ہن۔ ہتھلی پُستک وِچّ بلوںتّ گارگی٬ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل٬ سُۄبا سِںگھّ٬ پاش تے ہۄر کئیِیاں دا ذِکر ہۄئِیا ہَے۔ اِہ سارے لیکھک شبد دے سہی ارتھاں وِچّ ’شبداں دے کھِڈاری‘ ہن کِئُںکِہ کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھی اۄہۄ لِکھت ہی پروانی جاویگی٬ جِس وِچّ شبداں دا ہُسن ڈلہکاں ماردا دِکھائی دیویگا۔ جے لیکھک دی لِکھت وِچّ شبداں دا تیذ نہِیں تاں اُہ کھیڈ لیکھک بݨن دے یۄگ نہِیں۔ سروݨ سِںگھّ نیں اِس پُستک وِچّ سچّمُچّ اجِہِییاں لِکھتاں دی چۄݨ کِیتی ہَے٬ جِنہاں دے لیکھکاں نیں آپݨے آپݨے اںدّاذ وِچّ شبداں نال کھیڈاں کھیڈِییاں ہن۔

جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دے انیکاں ناولاں دے نائِک ودھِییا کھِڈاری وی ہن۔ ’رات باکی ہَے‘ دا چرن کبڈّی دا کھِڈاری ہَے٬ ’رُۄپدھارا‘ وِچّ فِرۄذپُر چھائُݨی وِچّ نائِک دی شمُۄلِیئت والے ہاکی-مَیچ دا جاندار چِتر پاٹھکاں دے مناں وِچّ اُکّرِیا ہۄئِیا ہَے۔ ہتھلے سںگّْرہِ وِچّ بلوںتّ گارگی دی کہاݨی ’سَۄ مِیل دی دَۄڑ‘ تے شمشیر سںدھُّۄ دی کہاݨی ’چَیمپِیئن‘ دے نائِک٬ کھِڈاری ہی ہن۔ بلوںتّ سِںگھّ سںدھُّۄ نیں تاں دارا سِںگھّ دُلچِیپُرِیئے بارے ’گُمّنام چَیمپِیئن‘ ناں دا ناول ہی لِکھ دِتّا ہَے۔ نامور شائِر پاش نیں مِلکھا سِںگھّ دی کمال دی جِیون گاتھا لِکھی ہَے جِسدی وارتک اِنی شاندار ہَے کِہ پاٹھک مِلکھا سِںگھّ نال ساہۄ-ساہ ہۄئِیا دَۄڑن لگّدا ہَے۔ گُرمیل مڈاہڑ نیں کھیڈ-کہاݨِییاں لِکھِییاں ہن تے سںسّار دِییاں پْرسِدھّ کھیڈ کہاݨِییاں دا پںجّابی وِچّ انُواد وی کِیتا ہَے۔ مَیں خُد کرتار پہِلوان بارے ’کُشتی دا دھرُۄ تارا - کرتار سِںگھّ‘ پُستک لِکھی ہَے۔

کھِڈارِییاں دا ساڈے سماج وِچّ کِنّا ماݨ-ستِکار ہَے٬ سِرجݨتامک ساہِت وِچّۄں اِسدا ہوالا دیݨ لئی مَینُۄں آپݨی کہاݨی ’ہُݨ مَیں ٹھِیکٹھاک ہاں‘ دا ہوالا دیݨ دا لالچ کرنا پَے رِہا ہَے۔ پںجّاب وِچّ دۄ-دھِرے اتّواد دے سِخرلے دِن سن۔ ’کھاڑکُۄ مُںڈّے‘ بہِک ’تے رہِںدّے کہاݨی دے نائِک جۄگِںدّر نُۄں اِس لئی کتل کرن آئُںدے ہن کِہ اُہنے ’سِںگھّاں دا‘ کُتّا مارن دا ’ہُکم نہِیں سی منِّیا۔‘ پر اُہناں دا آگُۄ پچھاݨ جاںدا ہَے کِہ جۄگِںدّر تاں کبڈّی دا اُہ منِّیا پْرمنِّیاں کھِڈاری رِہا اے٬ جِس نُۄں اُہنے بچپن وِچّ کھیڈدے ویکھِیا سی تے اُہ بچپن تۄں ہی دِلۄں جۄگِںدّر نُۄں آپݨا نائِک سمجھدا رِہا سی۔ آپݨے نائِک نُۄں ساہمݨے ویکھ کے اُس اںدّرۄں آدر تے مۄہ دا اُچھال آئُںدا ہَے کِہ اُہ اُہدی جان بخشݨ لئی مجبُۄر ہۄ جاںدے ہن۔ کھیڈ دے مَیدان دا نائِک٬ ویلے دے ’نائِک‘ بݨے پھِردے مُںڈِّیاں دی سۄچ ’تے بھاری پَے گِیا سی۔

شہِیداں-سُۄرمِیاں تۄں پِچھّۄں اسل وِچّ کھیڈاں دے نائِک ہی وڈّے پدھّر ’تے پںجّابی مانسِکتا وِچّ وسے نائِکتو دا ہِسّا ہن۔ ساڈے راہ درساوے تے ساڈے پْریرنا-سرۄت ہن۔

گمبھِّیرتا نال ویکھِیا جاوے تاں ساڈے سِرجݨاتمک ساہِت (ناول٬ ناٹک٬ کہاݨی آدِ) وِچّۄں بہُتا ساہِت جِیون وِچّ وِیاپک اُداسی تے نِراسا نُۄں ذبان دیݨ والا ہَے۔ ذِںدّگی دی ہکِیکت وی اِہۄ ہَے۔ ہالات ہی اجِہے ہن کِہ دُکھاںت بںدّے دی ذِںدّگی دی ہۄݨی ہۄ نِبّڑدا ہَے۔ وِرۄدھی ستھِتِییاں ساہویں بںدّے دی ہار اُہدا نسِیبا بݨ جاںدی ہَے۔ جے کِتے سِرجݨاتمک ساہِت وِچّ پاتر دے سُپنِیاں دی جِتّ دا بِرتاںت سِرجِیا دِکھائی وی دیوے تاں اُس رچنا ’تے ہکِیکت تۄں دُۄر ’پرچار کرن والی‘ لِکھت دا دۄش لگّ جاںدا ہَے۔ پر سروݨ سِںگھّ تے اُس دے پَیرۄکاراں دی بدَۄلت پںجّابی وارتک نُۄں نواں تیذ تے نوِیں اُۄرجا مِلی ہَے۔ ’کھیڈ ساہِت‘ راہِیں سِرجی گئی وارتک وِچّ کھیڈ-نائِک جِتّدے وی ہن٬ ہاردے وی ہن پر اِہناں لِکھتاں نُۄں پڑھدِیاں پاٹھک اُداس جاں نِراس نہِیں ہُںدّا۔ ڈھیری ڈھاہ کے نہِیں بہِںدّا۔ اُہ کھیڈ-نائِک نال جے اِکّ پل ڈِگدا ہَے تاں دُۄجے پل دُۄݨے ذۄر اتے جۄش نال نوِیں لڑائی لڑن لئی مُڑ اُٹھّدا وی ہَے۔ جے اِکّ وار ہار جاںدا ہَے تاں دُۄجی وار جِتّݨ لئی کمرکسّے کر لَیںدا ہَے۔ پںجّابی دے سِرجݨاتمک ساہِت دے سمانںتّر کھیڈ-ساہِت آس اتے اُتشاہ دا ساہِت ہَے۔ اِںج کھیڈ-نائِک ذِںدّگی دے اسل پْریرنا-سرۄت بݨ کے نائِکتو دا اِکّ نواں آبھا-مںڈّل سِرجدے ہن تے پاٹھک نُۄں ذِںدّگی دے ہُسن تے ہکِیکت نال جۄڑی رکھّدے ہن۔

چںگّا ساہِت جِتھّے منُکھّ نُۄں ستھِتِییاں دی سمجھ دِںدّا ہَے٬ پْرتِیکُۄل ہالات نال لڑن دی پْریرنا دِںدّا ہَے٬ اُتھّے پاٹھک دا منۄرںجّن وی کردا ہَے۔ کھیڈ-ساہِت دی وِشیشتا ہَے کِہ اِس راہِیں کِیتا جاݨ والا منۄرںجّن بڑا سِہتمںدّ ہُںدّا ہَے۔

سروݨ سِںگھّ رَۄشنی دا آشک ہَے٬ کالخ دا وݨجارا نہِیں۔ اُہ کلم دی بُرش-چھُہ نال مناں نُۄں لبیڑن والا نہِیں سگۄں مناں دی مَیلھ دھۄݨ والا لیکھک ہَے۔ پاٹھک نُۄں چسکا دیݨ لئی اُہ بہُت سارے لیکھکاں واںگ شبداں نُۄں واشنا دی چاشنی وِچّ نہِیں لبیڑدا؛ سستا تے ستہی منۄرںجّن کرن لئی کام-اُتیجنا والے واک تے دْرِش نہِیں سِرجدا۔ ’بِیمار‘ دْرِشٹی دی تھاں اُسنے ’سِہتمںدّ‘ نذر نال جِیون نُۄں ویکھِیا ہَے۔ اُہدی اِس نذر تے کلم دا کمال ہی ہَے کِہ اُس تۄں پْربھاوت ہۄ کے درجناں نویں کھیڈ لیکھکاں دی ہسںدّڑی-کھِلںدّڑی ٹۄلی آپݨِییاں لِکھتاں تے بۄلاں راہِیں سروݨ سِںگھّ دی اگوائی وِچّ کھیڑے٬ کھُشی٬ اُتشاہ٬ اُدّم تے چڑھدی کلا دے گِیت گا رہی ہَے جد کِہ پِچھلے کئی سالاں تۄں ساڈے لیکھکاں دی اِکّ ٹۄلی ’دیہ-واد‘ اتے منُکھّی اںدّرلے نُۄں ’پھۄلݨ’ دے ناں ’تے کیول کام-کْرِیاواں دے دْرِش سِرج رہی ہَے؛ سنسنی پَیدا کرن لئی کام-لِبّڑے واک٬ واک-اںشّ٬ اوَیدھ لِںگّ-سمبّںدھّاں تے لِںگّ-اںگّاں دا کھُلّہا ذِکر-ذکار کرن نُۄں وڈّی ساہِتکاری سمجھ رہی ہَے۔ اںدّرلے گںدّ نُۄں پھرۄل کے ’باہر سُٹّݨ’ دی تھاں پاٹھکاں دی رُۄہ اتے مُۄںہ-متھّے ’تے ملھ رہی ہَے۔ پر سروݨ سِںگھّ تے اُہدے ساتھی لیکھک ’کاگ‘ نہِیں ’ہںسّ‘ ہن۔ اُہ کُۄڑا تے گںدّ نہِیں پھۄلدے۔

سروݨ سِںگھّ بارے مَیں کدی لِکھِیا سی٬ اُہدی ہںسّ-بُدھّ مۄتِییاں دی مُتلاشی ہَے۔ گارگی دی شَیلی تۄں پْربھاوت ہۄ کے وی اُہ گارگی تۄں کِتے وکھّرا اتے وِتھّ ’تے کھلۄتا ہَے؛ لاہَۄر دے اُچّے بُرج واںگ؛ جِسدے ہیٹھۄں سِرجݨا دے بھر-وہِںدّے درِیا وگدے ہن٬ جِنہاں دا پاݨی رُۄہاں نُۄں سِںجّدا٬ مناں دِییاں ہرِیاولاں نُۄں ہۄر ہرِییاں بھرِییاں کردا٬ آساں-اُمِیداں دے بُۄٹِیاں نُۄں نویں-نویں فل-پھُلّ لائُںدا٬ ذِںدّگی دی فسل نُۄں لہِلہائُݨ لا دِںدّا ہَے۔

سروݨ سِںگھّ نیں کھۄجی-بِرتی نال درجناں کھیڈ-لیکھکاں اتے کھیڈ-لِکھتاں نُۄں لبھّ کے٬ اُہناں ’تے جمّی دھُۄڑ ساف کر کے اُہناں نُۄں مُڑ تۄں ساڈے چیتِیاں وِچّ لِشکݨ لا دِتّا ہَے۔ اُہدا اِہ اُدّم لگاتار جاری ہَے۔ پہِلا پراگا ’شبداں دے کھِڈاری‘ دے رُۄپ وِچّ پاٹھکاں دی پرہے وِچّ ہاذر ہَے۔ دُۄجا تِیاری ادھِین ہَے۔ تے پھِر شائِد تِیجا تے چَۄتھا وی۔ اجِہے مُلّوان یتن دی بدَۄلت پںجّابی وِچّ ہُݨ تک لِکھِیا سمُچّا کھیڈ ساہِت سںکھّیپ تے سںکّیتک جھلکارِیاں دی شکل وِچّ ساڈے ساہمݨے سںگّٹھت رُۄپ وِچّ دِیدار دیݨ لگّیگا۔ ساڈی ارداس ہَے٬ سروݨ سِںگھّ دا اِہ اُدّم جاری رہے تے اُہدی کلم دی درِیائی روانی ہمیشا رواں رہے۔