کمپِّئۄُٹر نیں تھۄڑھے جِہے ارسے وِچّ ہی دُنِییا دی نُہار تے نُہار بدلݨ دی رفتار نُۄں بہُت تیذ کر دِتّا ہَے۔ اِہی نہِیں نالھ-نالھ کھُد کمپِّئۄُٹر دی رفتار چھڑپّے ماردی اگّے ہی اگّے جا رہی ہَے۔ میری جاݨے کمپِّئۄُٹر اِکّ اجِہی مشِین ہَے جۄ بیجان ہُںدّی ہۄئی وی آپݨے چلائُݨ والھے دے ہُکم انُسار کمّ کردی ہَے۔ کمپِّئۄُٹر دِتِّییاں ہدائِتاں مُتابِک کمّ کردا ہَے تے کدے غلتی نہِیں کردا۔ کمپِّئۄُٹر نُۄں مۄٹے تَۄر ’تے اسِیں دۄ ہِسِّیاں ’چ وںڈّ سکدے ہاں؛ اِکّ ہِسّا ہَے دِسݨ والھا کمپِّئۄُٹر جاں ہارڈویئر تے دُۄجا ہِسّا ہُںدّا ہَے اِس نُۄں چلائُݨ والھِییاں ہدائِتاں جاں پرۄگرام جِنہاں نُۄں سَۄفٹویئر کِہا جاںدا ہَے۔ اِہ پرۄگرام جاں ہدائِتاں کئی کِسم دِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ جِویں جے لیکھ لِکھݨ لئی جاں کِتاب لِکھݨ لئی کمپِّئۄُٹر دی ورتۄں کرنی ہۄوے تاں اکھّر-سَۄفٹویئر (ورڈ پرۄسَیسّر: جِویں کِہ مائیِکرۄسَۄفٹ ورڈ٬ ورڈ پرپھَیکّٹ آدِ) ورت کے کر سکدے ہاں۔ کِئُںکِہ کمپِّئۄُٹر دی کاڈھ پچھّمی دیشاں وِچّ ہۄئی٬ اِسے لئی پچھّمی بھاشاواں خاس کر کے اںگّریذی ہی اِنہاں پرۄگراماں دی ادھار بھاشا بݨی۔ اجّ وی سبھ تۄں ذِیادا پرۄگرام اںگّریذی وِچّ ہی مِلدے ہن۔

پر چھیتی ہی دُۄجِییاں بھاشاواں وی اِنہاں پرۄگراماں نالھ اِکّسُرتا وِچّ پرۄئیِیاں گئیِیاں۔ کئی بھارتی بھاشاواں وی اِس ترہاں اِنہاں پرۄگراماں ’چ ورتِییاں جاݨ لگِّییاں۔ ہِںدّی دا کمّ بڑی کھُۄبی نالھ اِنہاں اںگّریذی والھے پرۄگراماں ’چ ہۄݨ لگِّیا۔ پںجّابِییاں نیں وی پھِر اِس پاسے دھِیان دیݨا شُرُۄ کِیتا٬ پر کِسے نیں کۄئی خاس ہمبھّلھا نہِیں مارِیا۔

پہِلی پںجّابی پھَۄںٹ (کمپِّئۄُٹری اکھّر مالھا) بݨائُݨ والھے ڈا. کُلبِیر سِںگھّ تھِںدّ ہن٬ جۄ امرِیکا وِچّ آپݨے ڈاکٹری دھںدّے تۄں واپس آ کے ہر رۄذ اِس کمّ نُۄں اِکّ شَۄک وجّۄں کردے رہے۔ اُنہاں نیں 1984 وِچّ مَیکِنتۄش کمپِّئۄُٹر واستے پہِلی گُرمُکھی پھَۄںٹ اِسے ناں ہیٹھ تِیار کِیتی سی تے ہۄر وی کافی پھَۄںٹاں اِسے ناں تھلّے اُنہاں نیں مَیکِنتۄش کمپِّئۄُٹر واستے ہی بݨائیِیاں سن۔ تے پھِر شائِد ذِیادا لۄکاں دی مںگّ ’تے اُنہاں نیں آم ڈَیسّک ٹَۄپ کمپِّئۄُٹر جاں پی.سی. واستے 1993 ’چ امّْرِت لِپی (پھَۄںٹ) تِیار کِیتی۔ اِس نالھ اسِیں ہرمن پِیارے پِیسِییاں (آم کمپِّئۄُٹراں) تے اںگّریذی والھے اکھّر-سَۄفٹویئر ورتدے ہۄئے پںجّابی ’چ شبد-سںچّار جاں ورڈ پرۄسَیسِّںگّ کرن لگّ پئے۔ اِہ پھَۄںٹ گُرباݨی دے سارے اکھّر جاں وِدھی نُۄں پُۄری تراں چِترِت نہِیں کردی سی٬ اِس لئی اُنہاں نیں ہۄر سُدھار کر کے گُرباݨی لِپی (گُرباݨی فَۄںٹ) تِیار کِیتی جۄ گُرباݨی لِکھݨ لئی ڈھُکوِیں سی۔

پر اُس نالھ وی ٹائیِپِںگّ ’چ کئی مُشکلاں دا ساہمݨا کرنا پَیںدا سی٬ پھِر اُنہاں نیں اݨمۄل فَۄںٹ تِیار کِیتی جۄ پہِلاں نالھۄں ہۄر ودھِییا سابت ہۄئی۔ اݨمۄل ’چ وی اُۄݨتائیِیاں رہِ گئیِیاں کِئُںکِہ پںجّابی دے اکھّر تے ماتراواں اںگّریذی نالھۄں کِتے ذِیادا ہن٬ پھِر ماتراواں٬ بِںدّی٬ ٹِپّی٬ ادھک٬ دُلَیںکڑ آدِ دی لِکھݨ وِدھی تے گُرمُکھی لِپی انُسار لِکھݨا ہۄر وی کئی مُشکلاں سن۔ اِس لئی سبھ کُجھ نُۄں اُسے کی-بۄرڈ تے سَیٹّ کرن ’چ مُشکل آ رہی سی۔ اُداہرݨ لئی سِہاری دے نالھ ادھک جاں ٹِپّی ساف دِکھائی نہِیں دِںدّی سی۔ اِس ترہاں دۄ ٹِپِّییاں بݨائُݨِییاں پئیِیاں اِکّ ٹِپّی نالھ پائُݨ لئی اِکّ اُس تۄں بِناں۔ پھِر کِرپال سِںگھّ پنُّۄں تے ڈا. تھِںدّ نیں اِکٹھّے کمّ کر کے سال 1998 وِچّ سمتۄل پھَۄںٹ تِیار کِیتی جۄ بہُت چِر تکّ پںجّابی ورڈ-پرۄسَیسِّںگّ دی شۄبھا بݨدی رہی تے اجے تکّ وی کئی پںجّابی اِہی پھَۄںٹ ورتدے ہن۔

نویں کمپِّئۄُٹر ورتکاں لئی پہِلاں پںجّابی ٹائیِپ کرنا سِکھّݨا وی اِکّ کِلا جِتّݨا سی۔ اُس نُۄں ڈا. تھِںدّ تے ساتھِییاں نیں اںگّریذی والھے کی-بۄرڈ تے اکھّراں دی اواذ نالھ مِلدِییاں اواذاں والھے پںجّابی اکھّر پا دِتّے۔ جِویں اُ تے ا اںگّریذی دی اے والھی کی تے پا دِتّے٬ اِ ای والھی تے٬ اِسے تراں پ/پھ پی والھی کی تے اتے ک/کھ کے والھی کی تے پا دِتّے۔ باکی دے اکھّر وی اِسے سرل جِہی وِدھی انُسار پا کے آم پںجّابی جاݨن والھے کمپِّئۄُٹر ورتکاں لئی پںجّابی ورڈ-پرۄسَیسِّںگّ دا راہ پدھّرا کر دِتّا۔ سمتۄل پھَۄںٹ وِچّ پنُّۄں تے تھِںدّ نیں کئی اجِہِییاں آ رہِییاں مُشکلاں نُۄں ہلّ کر دِتّا۔ یاد رہے کِہ پںجّابی ٹائیِپِںگّ رمِںگّٹن کمپّنی دی ٹائیِپِںگّ مشِین مُتابِک اِکّ وکھّری سکِیم سی جۄ سِکھّݨ لئی ٹائیِپِںگّ سکُۄل وِچّ سماں لائُݨا پَیںدا سی۔ اِس لئی آم لۄک جۄ اںگّریذی ٹائیِپِںگّ جاݨدے وی سن٬ پںجّابی ٹائیِپِںگّ سِکھّݨ تۄں کِنارا کر لَیںدے سن۔

سمتۄل پھَۄںٹ کافی ٹھِیک سی تے اِسے لئی کافی دیر تک ورتی جاںدی رہی۔ پھِر اِس وِچّ وی چھۄٹِییاں مۄٹِییاں ترُٹِّییاں ساہمݨے آئیِیاں۔ پھِر کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نیں آپݨے آپ ہی اُہ مُشکلاں ہلّ کر کے سمتۄل پھَۄںٹ نُۄں سُدھار کے دھنی رام چاتْرِک جاں ڈِییارچاتْرِک وَیبّ پھَۄںٹ تِیار کِیتی جۄ اجّ دی پھَۄںٹ ہَے تے اِہ لیکھ وی اُسے ’چ لِکھِیا جا رِہا ہَے۔ پنُّۄں ساہِب نیں اجے وی بسّ نہِیں کِیتی٬ اُہ اجّ کلّہ شبد سِرجݨ, ڈِجِّیٹل ڈِکشنری بݨائُݨ, لِکھے جاں چھپے اکھّراں نُۄں کمپِّئۄُٹر راہِیں سکَین کر کے سمپّادنیۄگ بݨائُݨ ورگے جٹِل مُدِّیاں تے لگاتار کمّ کر رہے ہن۔

اِمانداری نالھ کہاں تاں مَیں کِسے پںجّابی پُلسِیئے تۄں اجِہی کِسے کرامات دی اُمِید نہِیں کر سکدا سی٬ کِئُںکِہ پںجّابی لِکھتاں ’چ پُلِیس دھِںگّۄذۄری تے رِشوت دی مِسال لئی ہی ورتی جاںدی ہَے۔ میری اِس غلت دھارݨا دے پنُّۄں ساہِب نیں پرکھچے اُڈا دِتّے۔ میری اِس غلت سۄچ نُۄں ٹھِیک کروائُݨ لئی مَیں اُنہاں دا سدا رِݨی رہاںگا۔ میرے ہِساب نالھ اِکّ اُچّ درجے دے چِںتّک وجّۄں دُنِییا ساہمݨے آئُݨ والھے کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ہی پہِلے پںجّابی پُلسِیئے ہۄݨگے۔ اُنہاں دا اِکّ کمال اِہ وی ہَے کِہ آپݨی پُلِیس دی نَۄکری تۄں رِٹائِر ہۄݨ تۄں پہِلاں اُنہاں نُۄں کمپِّئۄُٹر دا کُجھ وی نہِیں سی آئُںدا۔ بسّ رِٹائِر ہۄݨ پِچھّۄں کنیڈا آ کے اِہ شَۄک اُنہاں نُۄں لگّ گِیا جۄ ہُݨ آخری دماں تکّ رہُۄگا۔

ہُݨ تاں کمپِّئۄُٹر نالھ پنُّۄں ساہِب دا ’آپے گُر چیلا‘ والھا رِشتا بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ مَیں اِکّ وار اُنہاں تۄں پُچھِّیا کِہ کی کمپِّئۄُٹر لِکھے نُۄں پڑھ کے ڈِجِّیٹلی سمپّادن کرنیۄگ پھائیِل بݨا سکدا اے؟ تاں کہِݨ لگّے کِہ اِس کمّ لئی بہُت سارے ماہِر لگّے ہۄئے ہن تے اُہ دِن ذِیادا دُۄر نہِیں جدۄں اِہ سمبھّو ہۄ جاویگا۔ جدۄں مَیں پُچھِّیا کِہ اُہ کِویں؟ تاں جواب مِلِیا کِہ سکَینِںگّ تاں پہِلاں ہی ہُںدّی ہَے٬ کمپِّئۄُٹر نُۄں اِہی سمجھائُݨا باکی ہَے کِہ کاگذ نُۄں چھڈّ کے سِرف اکھّراں نُۄں یاد رکھّے٬ بسّ بݨ گِیا سَۄفٹویئر۔ کِسے گُںجھّلھدار کمّ نُۄں اِئۄں سِدھّے شبداں ’چ پائُݨا اِہ سِدھّ کردا ہَے کِہ اُنہاں نُۄں اِس کمّ دی بُنِیادی سمجھ ہَے۔ اُس تۄں تھۄڑھی دیر پِچھّۄں ہی اَۄپٹِیکل کرَیکّٹر رَیکگّنِیشن (لِکھت دے ڈِجّٹِیکرن) دِییاں خبراں آئُݨ لگّ پئیِیاں۔ اجے تکّ وی اِہ وِدھی پُۄری تراں وِکسِت نہِیں ہۄئی٬ پر پنُّۄں ساہِب دا  نذرِییا بِلکُل ٹھِیک سی۔

اُنہاں دی شکھسِیئت دا اِکّ خاس پکھّ اِہ ہَے کِہ اُہ ہر کمّ بڑے دھِیان نالھ کردے ہن۔ اُہ تُہاڈی گلّ وی دھِیان نالھ سُݨدے ہن تے شائِد اِسے لئی اُہ مُشکلاں دے ہلّ وی سرل ترِیکے نالھ لبھّ لَیںدے ہن۔ میرے کھِیال نالھ اِہ گُݨ, اِکّ چںگّے کھۄجی دا گُݨ ہُںدّا ہَے۔ اُنہاں دا کتھن ہَے کِہ کمپِّئۄُٹر نُۄں ہتھّ لائۄگے تاں کُجھ سِکھّۄگے تے سِکھّ کے پھِر تُسِیں آپ وی کمپِّئۄُٹر نُۄں کُجھ نواں سِکھا سکدے ہۄ جِویں کِہ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں تے کُلبِیر سِںگھّ تھِںدّ ورگے ماہِر کر رہے ہن۔

پنُّۄں ساہِب دی شکھسِیئت بارے اِکّ ہۄر گلّ وی دھِیان دیݨا مںگّدی ہَے٬ اُہ ہَے پںجّابی لِپی لئی پھَۄںٹاں دے ناواں دی چۄݨ۔ اسِیں پںجّابی٬ دھرماں بارے بہُت گمبھِّیر ہاں تے تکرِیبن ہر کمّ ہی دھرم نُۄں دھِیان ’چ رکھّ کے کردے ہاں۔ ساڈے سِکھّ گُرُۄیاں نیں پںجّابی دی ورݨمالھا دی ورتۄں تے کمّ کِیتا اسِیں اُس دا ناں ہی ’گُرمُکھی‘ رکھّ دِتّا٬ جۄ وَیسے ’پںجّابی‘ جاں ودھّ تۄں ودھّ ’گُرلِکھی‘ ہۄݨا چاہِیدا سی۔ اِس دا اسر اِہ ہۄئِیا کِہ دۄ-تِہائی پںجّابِییاں (ہِںدُّۄ تے مُسلمان پںجّابِییاں نیں) اِس نُۄں سِکھّاں دی ذبان سمجھ کے مُڈھّۄں ہی نکار دِتّا کِئُںکِہ اُنہاں دے آپݨے دھرماں نالھ اِس دا سبںدھّ نہِیں جُڑدا سی۔ پںجّابی ہِںدُّۄیاں نیں مردم-شُماری ’چ آپݨی ماں-بۄلی ہِںدّی لِکھوائُݨی شُرُۄ کر دِتّی تے پاکِستان والھے پںجّابی مُسلماناں نیں تاں پںجّابی نُۄں گںوّاراں دی بھاشا گردان کے اِس دی پڑھائی تے رۄک لا دِتّی۔ لہَۄر دے جمّپلھ اجے وی آپݨے بچِّیاں نالھ اُردُۄ ’چ گلّ کردے ہن جۄ کِہ پاکِستان دے کِسے اِلاکے دی بھاشا وی نہِیں ہَے۔ اِہ تاں دیش دی وںڈّ ویلھے (1947) یُۄ.پی. تۄں گئے مُسلماناں دی بھاشا ہی کہی جا سکدی ہَے٬ پر جۄ مُگلاں دے سمیں تۄں ہِںدُّستان دی سرکاری بھاشا بݨی ہۄئی سی۔ خَیر٬ اِس تراں ساڈی آپݨی ماں-بۄلی دا اِکّ پکھّ ہی آپݨے دھِییاں-پُتّاں نُۄں بیگانے کر کے بَیٹھ گِیا جِس دا کھمِیاذا پتا نہِیں پںجّابِییاں نیں کدۄں تکّ بھُگتݨا ہَے؟

اِسے ہی لڑی تہِت دھارمِک رُچی والھے ڈا. کُلبِیر سِںگھّ تھِںدّ نیں وی آپݨِییاں پھَۄںٹاں دے ناں دھرم تۄں پْربھاوِت ہۄ کے ہی رکھّے لگدے ہن٬ پر اُنہاں دِییاں دۄ پھَۄںٹاں دے ناں٬ اݨمۄل تے سمتۄل٬ اِس اݨکِیاسی لاگ تۄں رہِت ہن۔ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نیں اِس پکھّ تے غَۄر کر کے آپݨِییاں پھَۄںٹاں دے ناں رکھّے لگدے ہن۔ گُرمُکھی ’چ ٹائیِپ کرن والھی دھنی رام چاتْرِک پھَۄںٹ تے گُرمُکھی تۄں شاہمُکھی ’چ بدلݨ لئی بݨائی بابا پھرِید پھَۄںٹ پںجّابی ذبان دے دۄ مہان کوِییاں نُۄں سمرپِت ہن جۄ پںجّابی ماں-بۄلی دے وِچھّڑے سمُۄہاں نُۄں سدّا دے کے اِکٹھّے کرن دی کۄشِش نذر آئُںدی ہَے۔ گُرمُکھی تۄں شاہمُکھی ’چ بدلݨ والھا سَۄفٹویئر وی پنُّۄں ساہِب نیں ہی تِیار کِیتا سی تے پںجّابی یُۄنِیورسِٹی دے ڈا. گُرپرِیت لہِل دے کمپِّئۄُٹر ’چ وی چڑھا دِتّا کِئُںکِہ اُہ تاں پںجّابِییاں تے پںجّابی ذبان لئی کمّ کردے ہن۔ پر ڈا. لہِل نیں سہِج نالھ ہی آپݨے ناں تے اُس سَۄفٹویئر نُۄں بتَۄر سںگّم دے رجِسٹر کروا لِیا تے آپݨی یُۄنِیورسِٹی تۄں واہوا وی کھٹّ لئی۔ اکھّر ناں دے سَۄفٹویئر تِیار کرن والھے ڈا. لہِل دی اِس ہرکت نیں بہُت سارے پںجّابِییاں دے دِل-دِماگ ’چ اُنہاں دی اِذّت گھٹا دِتّی ہَے۔

پںجّابی بھاشا نُۄں کمپِّئۄُٹر یُگ دے ہاݨ دا کرن لئی جۄ یۄگدان ڈا. کُلبِیر سِںگھّ تھِںدّ تے کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ورگِیاں نیں پائِیا ہَے٬ اسِیں ہمیشا اُنہاں دے دیݨدار رہاںگے۔ اِہی نہِیں ساڈی آم پںجّابِییاں دی بچّت دی آدت نُۄں سمجھدے ہۄئے اُنہاں نیں آپݨے اِس اݨمۄل کمّ لئی کِسے تۄں دھیلا وی نہِیں لِیا۔ آپݨِییاں پھَۄںٹاں دی پھلَۄپی ڈِسک جاں سی. ڈی. بِناں کِسے پَیسے تۄں بھیج دِںدّے ہن۔ اِس دِیانتداری نیں میرے ورگے ’کںجُّۄس مکھّی-چُۄس‘ نُۄں وی پںجّابی ورڈ-پرۄسَیسّر بݨا دِتّا۔ تھِںدّ ساہِب٬ راڑا ساہِب والھے بابا بلجِںدّر سِںگھّ جی تے پنُّۄں ورگِیاں ماہِراں سدکا ہی پںجّابی اجے جِئۄُںدی ہَے نہِیں تاں اِکّۄ جھٹکے ’چ ختم ہۄ جاݨی سی۔ اجے وی سانُۄں اِس دے بہُت پکھّاں تے دھِیان دیݨ دی لۄڑ ہَے۔ ساڈی ڈِجِّیٹل ڈِکشنری دا کمّ اجے کُجھ وی نہِیں ہۄئِیا جۄ کمپِّئۄُٹر تے لِکھݨ لئی بہُت ذرُۄری ہَے۔ اِس لئی پںجّاب دی سرکار نُۄں چِںتّت ہۄݨ دی لۄڑ ہَے۔

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں برَیمپٹن (کَینیڈا) وِچّ رہِںدّے ہن۔ اِتھّے رہِݨ والھے انیکاں رِٹائِر ہۄ چُکّے پںجّابِییاں نُۄں اُنہاں نیں کمپِّئۄُٹر ورتݨا سِکھا کے کُجھ ناں کُجھ لِکھݨ لا دِتّا ہَے۔ اِتھّے لِکھارِییاں دی مِیٹِںگّ (پںجّابی کلماں دے کافلے دی) ’چ پنُّۄں ساہِب دی ہمیشا گلّ ہُںدّی رہِںدّی ہَے۔ پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ کہِںدّے ہن کِہ جے کِرپال سِںگھّ پنُّۄں مَینُۄں کمپِّئۄُٹر ناں سِکھائُںدا تاں مَیں اِنِییاں کِتاباں نہِیں لِکھ سکدا سی۔ مَینُۄں کھُد نُۄں کمپِّئۄُٹر تاں ورتݨا آئُںدا سی پر مَیں پںجّابی پھَۄںٹ دِییاں مُشکلاں نُۄں سمجھݨ لئی پنُّۄں ساہِب دی بہُت مدد لئی ہَے۔ جدۄں وی کِسے ترہاں دی مُشکل آئُںدی ہَے تاں اسِیں پنُّۄں ساہِب نُۄں پھۄن کر لَیںدے ہاں۔ کمال اِہ ہَے کِہ اُہ بگَیر کِسے ہِیل-ہُجّت تۄں تے بِناں پَیسے تۄں ہمیشا ہی مدد کرن لئی تِیار رہِںدّے ہن۔ اِہ ہَے اسلی سںتّ سُبھاء۔ پںجّاب وِچّ تاں اجّ کلّہ سںتّاں دی ہیڑھ آئی ہۄئی ہَے٬ پر اسل سںتّ رُۄپی بںدّے شائِد آپݨی ساری اُمر اِس اِذّت-افذائی تۄں واںجھے ہی رہِ جاݨ۔ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں سِپاہی تاں آپݨی ساری اُمر دے پیشے وجّۄں ہَے ہی سن اتے سںتّ اُہ آپݨے کھۄجی تے دِیانتداری والھے رُۄپاں کارن ہن۔ اِس لئی اُنہاں نُۄں سںتّ-سِپاہی کہِسا ہی یۄگ ہَے۔