-10-
سویرے نشا اُترݨ تۄں پہِلاں ہی پُلِس نیں ٹھیکیدار نُۄں آ دبۄچِیا۔
پہِلاں رام لُبھائِیا نُۄں لگّا اُہ سُپنا دیکھ رِہا ہَے۔ نشے اتے نِیںد دی لۄر وِچّ اُسنُۄں کئی وار پُلِس آپݨے گھر چھاپے ماردی نذر آئی سی۔
مار تۄں ڈردا جدۄں اُہ تْربھکدا سی تاں اُسدی اکھّ کھُلہ جاںدی سی اتے اُہ سُکھ دا ساہ لَیںدا سی۔
اِس وار جدۄں ڈاںگاں تاڑ تاڑ اُسدے مَۄراں وِچّ پَیݨ لگِّییاں اتے سارے سرِیر وِچۄں سیک نِکلݨ لگّا پھیر اُسنُۄں اہِساس ہۄئِیا اِہ سُپنا نہِیں ہکِیکت سی۔
ڈَۄر بھَۄر ہۄئی پتنی اتے ڈرے سہِمے بچّے رام لُبھائِیا ’تے پَیںدی کُٹّ٬ سبر دا گھُٹّ بھردے دیکھدے رہے۔
کُجھّ پُلسِیئے گھر دی تلاشی لَیݨ لگّے۔ سارا سمان اِدھر اُدھر سُٹّݨ لگّے۔
بھئیِیاں دِییاں بستِییاں وِچّ مُۄںہ ہنیرے پُلِس دے چھاپے کۄئی نوِیں گلّ نہِیں سی۔ گھراں دِییاں تلاشِییاں دَۄران مِلے کِیمتی سمان دا ذبت ہۄ جاݨا وی کۄئی اݨہۄݨی گلّ نہِیں سی۔
اِس وار وِلکھّݨ گلّ اِہ سی مار کُٹاری اتے تلاشی کِسے آم بھئیِئے دی نہِیں٬ سگۄں ٹھیکیدار دی ہۄ رہی سی۔
“لِیا بئی رات والا مال لِیا؟ کِتھّے ہَے کَیش اتے گہِݨے؟ باکی دے ساتھی کِتھے لکۄئے نیں؟”
“کَۄݨ سا پَیسا؟ کَۄݨ سے بںدّے؟” کرڑا ہڈّ ہۄݨ کارن رام لُبھائِیا مار جھلّ رِہا سی”
رام لُبھائِیا دی پتنی تۄں پتی ’تے پَیںدی مار جھلّ ناں ہۄئی۔ اُسنے آپݨے نالے نال بنّہی ٹرںکّ دی چابی نالے نالۄں کھۄلہ کے ہَۄلدار اگّے سُٹّ دِتّی۔
اُہ آپ ٹرںکّ دی تلاشی لَے لئے۔
پتنی دا کھِیال سی ٹرںکّ وِچّ دۄ تِنّ ہذار رُپئے ہۄݨگے۔ اُہ لَے کے پُلِس ٹل جائیگی۔
اِکّ سِپاہی نیں ٹرںکّ وِہڑے وِچّ چُکّ لِیاںدا۔ سبھ دے ساہمݨے جِںدّرا کھۄلہِیا۔ اںدّرۄں برامد ہۄئِیا سمان دیکھکے سبھ دِییاں اکھّاں اڈِّییاں دِییاں اڈِّییاں رہِ گئیِیاں۔ ستّر ہذار دی نکدی دے نال نال دۄ کِیمتی ساڑھِییاں اتے اِکّ سۄنے دا نِگّر ہار ٹرںکّ وِچّ چھُپا کے رکھِّیا ہۄئِیا سی۔
نکدی ٹھیکیدار دی ہۄ سکدی سی۔ ساڑھِییاں اتے سۄنے دا ہار پائُݨ دے یۄگ تے نہِیں سی بھئیِیا راݨی۔
ساڑھِییاں اتے ہار دی برامدگی ’تے پُلِس والے جھُۄم اُٹھّے۔ گھٹنا دی پہِلی لڑی٬ پہِلا ٹھۄس سبُۄت اُنہاں دے ہتھّ لگّ چُکّا سی۔ کڑی نال کڑی جۄڑنا ہُݨ اُنہاں دے کھبّے ہتھّ دی کھیڈ سی۔
مَۄکے تۄں مِلی سفلتا دی سُۄچنا کپتان نُۄں دِتّی۔ اگلی کاروائی لئی رہِنُمائی مںگّی گئی۔
کپتان دی ہدائِت اُپر اُسدے گھر دی مُکمّل تلاشی لئی گئی۔
ہِساب کِتاب والِییاں کاپِییاں٬ جیب ڈائِری٬ بَیگ٬ لۄکاں دے وِذٹِںگّ کارڈ سبھ کبذے وِچّ لَے لئے گئے۔
اُسدے گھر نُۄں سِیل کر دِتّا گِیا۔ ’کپتان دے مَۄکا دیکھݨ تک کۄئی کِسے چِیذ نُۄں ہتھّ ناں لاوے۔‘ اِہ ہُکم جھاڑِیا گِیا۔
ٹھیکیدار اتے برامد ہۄئے سامان نُۄں کپتان اگّے پیش کِیتا گِیا۔
کپتان نیں ہِساب کِتاب والِییاں کاپِییاں پھرۄل کے اُنہاں سارے بںدِّیاں دی لِسٹ بݨائی جِنہاں نال ٹھیکیدار دا لَیݨ دیݨ سی۔
وید کۄٹھِییاں٬ دُکاناں لَیݨ دیݨ دا کمّ کردا سی۔ چھۄٹی مۄٹی مُرمّت لئی اُسنُۄں مِستری مذدُۄراں دی لۄڑ پَیںدی سی۔ رام لُبھائِیا دی اُس نال کۄئی کڑی جُڑی ہۄ سکدی سی۔
ٹھیکیدار دی ڈائِری وِچّ درج فۄن نمبّراں دے مالکاں دے ویروے اِکٹھّے کِیتے گئے۔ اُنہاں وِچۄں اِکّ نمبّر پںکّج دے مۄبائیِل فۄن دا وی سی۔
پُلِس کپتان نیں مُکھّ افسر ولّۄں اِس مُکدّمے سمبّںدھّی تِیار کِیتی رِپۄرٹ اُپر پہِلاں سرسری نذر ماری سی۔ پرچے وِچّ بھاویں مُدئی نیں کِسے ’تے شکّ ذاہِر نہِیں سی کِیتا۔ وَیسے رام ناتھ نیں وید پرِوار نُۄں پںکّج تۄں مِلدِییاں دھمکِییاں دا ذِکر کِیتا سی۔ پںکّج دا ناں ’شکّی بںدِّیاں‘ وِچّ بۄلدا سی۔
پُلِس کپتان نیں اِکّ وار پھیر رِپۄرٹ ’تے نذر ماری۔ اِس وار پُۄری ڈُۄںگھائی نال۔
پھیر ٹھیکیدار دے بَیگ وِچۄں مِلے وِذٹِںگّ کارڈاں دی گھۄکھ ہۄئی۔ اُنہاں وِچۄں اِکّ پںکّج دا سی۔
پںکّج اتے ٹھیکیدار وِچکار ستھاپت ہۄئی اِس دُۄجی کڑی نیں کپتان لئی اگلا رستا کھۄلہ دِتّا۔
پںکّج دے پِچھۄکڑ٬ اُس دے کارۄبار٬ پھَیکٹرِییاں وِچّ بݨدے پُرذِیاں٬ کمّ کردے مذدُۄراں دی گِݨتی٬ سبھ پہِلُۄیاں ’تے وِسترت جاݨکاری ہاسل کِیتی گئی۔
کپتان نُۄں رام ناتھ دا پںکّج ہۄراں اُپر کِیتا شکّ سچّ وِچّ بدلدا نذر آئُݨ لگّا۔
پںکّج شہِر دے گِݨے چُݨے شہِرِییاں وِچۄں اِکّ سی۔ بِناں ٹھۄس سبُۄت تۄں اُس نُۄں ہتھّ پائُݨا خترے تۄں کھالی نہِیں سی۔
تھاݨے دے مُکھّ افسر اُپر کپتان نُۄں بہُتا بھرۄسا نہِیں سی۔ اُہ مُلذماں کۄل مُخبری کرکے کھیڈ وِگاڑ سکدا سی۔
اِس تفتِیش وِچّ کھُفِییا وِبھاگ کپتان نُۄں سبھ تۄں ودھّ سہِیۄگ دے رِہا سی۔ اِکّ وار پھیر اِس وِبھاگ دی پِٹھّ تھاپڑی گئی۔
ٹھیکیدار نیں پںکّج لئی کی کی کمّ کِیتے؟ اُس دی کِسے کۄٹھی جاں پھَیکٹری دی اُساری اُس راہِیں ہۄئی؟ کدے اُنہاں لئی ٹھیکیدار نیں مذدُۄر بھرتی کرکے دِتّے؟ جے پںکّج دا فۄن اتے کارڈ ٹھیکیدار کۄل سی تاں اُنہاں دا کۄئی ناں کۄئی سمبّںدھّ ذرُۄر سی۔ اِہ کی سمبّںدھّ سی؟ کپتان نُۄں اِسدی جاݨکاری چاہِیدی سی۔
پْرتکھّ تَۄر ’تے ٹھیکیدار نیں پںکّج ہۄراں لئی کۄئی کمّ نہِیں سی کِیتا۔ پِچھلے ستّ دِناں وِچّ دۄ وار اُہ پںکّج دی پھَیکٹری وِچّ گِیا سی۔ دۄویں سمیں دۄویں بھرا پھَیکٹری وِچّ ہاذر سن۔ ٹھیکیدار اتے مالکاں وِچکار اِکلِّیاں گلّ ہۄئی سی۔ دُۄسری مُلاکات بائد ٹھیکیدار پھَیکٹری وِچۄں دۄ راڈ اتے دۄ چھۄٹے بَیگ لَے کے آئِیا سی۔ اِس سمبّںدھّی اِںدراج پھَیکٹری دے رِکارڈ وِچّ ہۄئِیا سی۔
پُلِس کپتان نِشانے دے بہُت نیڑے پُجّ چُکّا سی۔ واردات سمیں دۄشِییاں نیں دۄ راڈاں دی ورتۄں کِیتی سی۔ اِکّ مَۄکے تۄں برامد ہۄئی سی۔ دُۄجی دۄشی نال لَے گئے سن۔ اِکّ بَیگ مَۄکے والی تھاں تۄں برامد ہۄئِیا سی۔ دُۄسرا ٹھیکیدار دے گھرۄں۔ بس ہُݨ اِہۄ تسدِیک کرنا باکی سی کِہ اِہ راڈ اتے بَیگ اُہۄ سن٬ جِہڑے پھَیکٹرِیئۄں گئے سن جاں ہۄر؟
مَۄکے تۄں برامد ہۄئے مال دا اِکّ وار پھیر مُیائِنا کِیتا گِیا۔
مَۄکے تۄں برامد ہۄئے بَیگ اُپر پںکّج دی پھَیکٹری دا ناں چھپِیا ہۄئِیا سی۔ پںکّج اجِہے بَیگ آپݨے مذدُۄراں نُۄں تۄہفے وجۄں دِںدّا سی۔ رام لُبھائِیا دے گھرۄں برامد ہۄئِیا بَیگ اِسدے نال دا سی۔
راڈ اُپر خُۄن اتے مِٹّی جمّی ہۄئی سی۔ راڈ نُۄں ساف کرکے اِنہاں سبُۄتاں نُۄں مِٹائُݨ دا ذۄکھم لَیݨ دا تاں ہی فائِدا سی٬ جے پہِلاں اِہ پتا لگّے کِہ پںکّج دی پھَیکٹری وِچّ بݨدے پُرذِیاں اُپر کۄئی مارکا لگدا سی جاں نہِیں۔
کھُفِییا وِبھاگ نیں اِس نُکتے ’تے پڑتال کِیتی۔
نِیرج دی پھَیکٹری وِچّ بݨدا سامان اُچّ کۄٹی دا سی۔ اُنہاں دے پُرذے آم پُرذِیاں نالۄں مہِںگّے سن۔ آپݨی پہِچاݨ بݨائُݨ لئی اُہ آپݨے ہر پُرذے اُپر آپݨا مارکا لائُںدے سن۔ نمُۄنے لئی سُۄہِیئے نیں اِکّ راڈ باذار وِچۄں کھرِیدی اتے لِیا کے کپتان اگّے رکھّ دِتّی۔
وِگِیانک ڈھںگّاں دی مدد نال راڈ دا مُیائِنا کِیتا گِیا۔ خُۄن دے اِکّ دھبّے ہیٹھۄں نِیرج دی پھَیکٹری دا مارکا نذر آ رِہا سی۔
پںکّج اتے نِیرج دی ساذِش دا پردا فاش ہۄ چُکّا سی۔ اُنہاں نُۄں گْرِفتار کرن لئی اِنے سبُۄت کافی سن۔
رات دیر گئے پُلِس کپتان نیں پْرَیس کانپھرںسّ بُلائی۔ ٹھیکیدار اتے اُس کۄلۄں پھڑے سمان نُۄں پتّرکاراں اگّے پیش کِیتا۔
باکی دے دۄشِییاں دے سُراغ مِلݨ اتے جلدی گْرِفتاری دا بھرۄسا دے کے پتّرکاراں نُۄں وِدا کِیتا۔
-11-
پُلِس راہِیں پںکّج نُۄں سُۄہ مِل چُکّی سی۔ رام ناتھ نُۄں پںکّج ہۄراں اُپر شکّ سی۔ ڈر اتے گُسّے کارن اُنہاں نیں ہسپتال ولّ مُۄںہ نہِیں سی کِیتا۔
اُڈّدی اُڈّدی خبر رِشتیداراں دے کنِّیں جا پئی۔
بہُتے ساںجھے رِشتیداراں دا جھُکاء جھُکدے پلڑے ولّ سی۔ کدے کدے٬ کۄئیا”
کۄئی مجبُۄری وسّ ہسپتال آئُںدا سی۔ اۄپرِیاں واںگ گھڑی دۄ گھڑی بَیٹھ کے٬ چۄراں واںگ واپس مُڑ جاںدا سی۔ اںدّرۄں رِشتیدار ڈردا رہِںدّا سی کِدھرے مۄہن دے پرِوار نُۄں اُسدے وید پرِوار نال جاگے ہیج دی مُکھبری ناں ہۄ جاوے۔
کِدھرے اُہ اُنہاں دے مُۄںہ لگّݨۄں ناں رہِ جاوے۔
پر نِیلم دے پیکے پہِلے دِن تۄں کاواں واںگ اِکٹھّے ہۄئے بَیٹھے سن۔
رام ناتھ ہۄرِیں تِنّ بھَیݨاں اتے تِنّ بھرا سن۔ رام ناتھ سبھ تۄں وڈّا سی۔ پھیر نِیلم سی۔ اُس تۄں چھۄٹا مںگّت رائے سی۔ اُہ بِجلی مہِکمے وِچّ جُۄنِیئر اِںجِینِیئر سی۔ سبھ تۄں چھۄٹا بی.ڈی.اۄ.دفتر وِچّ سٹَینۄ سی۔ چھۄٹِییاں دۄویں بھَیݨاں جے.بی.ٹی.پاس سن اتے پْرائیِویٹ سکُۄلاں وِچّ ادھِیاپکاواں سن۔
اُنہاں دے پتی سرکاری سکُۄلاں دے ادھِیاپک سن۔
رام ناتھ دا شہِر مائِیا نگر تۄں ستّر پںجھّتّر کِلۄمِیٹر دُۄر سی۔
رام ناتھ دِییاں باکی رِشتیدارِییاں مائِیا نگر تۄں اُلٹ دِشا ولّ سن۔
نتِیجن کِسے رِشتیدار دا پِںڈّ مائِیا نگر تۄں سوا سَۄ کِلۄمِیٹر دُۄر سی اتے کِسے دا ڈیڈھ سَۄ کِلۄمِیٹر۔
پھیر وی تِنّ دِناں تۄں باراں دے باراں جِیء گھر بار چھڈّی ہسپتال ڈیرا لائی بَیٹھے سن۔
رام ناتھ دے بھرا اڈّ اڈّ رہِ کے وی اِکٹھّے سن۔ شکّاں شُۄشکاں ساںجھِییاں بھردے سن۔ اِکّ دُۄجے نال پِیار بھاو اتے آئُݨ جاݨ بݨِیا ہۄئِیا سی۔
لۄڑ پَیݨ ’تے اُہ تنۄں منۄں اِکّ دُۄجے دے دُکھّ سُکھ وِچّ سہائی ہُںدّے سن۔
اُنہاں دے پرِوار دے کِسے مَیمبر اُپر پہاڑ جِڈی اِہۄ جِہی مُسِیبت پہِلی وار ٹُٹّی سی۔ رل مِل کے اُہ دُکھّ وںڈّائُݨ دا یتن کر رہے سن۔
نیہا نُۄں سرِیرک نالۄں مانسِک پْریشانی ودھّ سی۔ اُسدی ہالت نِیم پاگلاں ورگی سی۔ جدۄں اُسنُۄں ہۄش آئُںدی سی اُہ آپݨے وال پُٹّݨ لگّ جاںدی سی۔
اُچّی اُچّی چِیکاں مار مار کمل نُۄں اواذاں ماردی سی۔ کدے اُس نُۄں آپݨے بھںگّ ہۄئے ستّ دا پھِکر کھاںدا سی اتے کدے اِسے کارن ساگر نالۄں پْریم سمبّںدھّاں دے ٹُٹّݨ دا۔ کدے اُہ آتم ہتِّیا کرن دا اِرادا جتائُںدی سی اتے کدے دۄشِییاں نُۄں کتل کرن دا۔
ڈاکٹر نیہا نُۄں بیہۄشی دے ٹِیکے لا رہے سن۔ اُنہاں دی رائے سی کِہ اُس نُۄں کِسے بھَیݨ ورگی سہیلی اتے ماں ورگی چاچی تائی دی چھتر چھائِیا دی ذرُۄرت سی۔
رام ناتھ دی سبھ تۄں چھۄٹی بھَیݨ سُشما نیں اِہ ذِمّیواری آپݨے ذِمّے لئی سی۔ اُہ نیہا دی ماسی سی٬ اِس لئی نیہا نُۄں ماواں ورگا پِیار دے سکدی سی۔ اُنہاں دی اُمر وِچّ سارا ستّ سال دا فرک سی۔ دۄویں ماسی بھاݨجی واںگ گھٹّ٬ سہیلِییاں واںگ ودھّ رہِییاں سن۔ سُشما پہِلے دِن تۄں نیہا دی ہمراذ سی۔ اِس لئی اُہ نیہا دی سہیلی دے پھرذ وی نِبھاء سکدی سی۔
بِناں سںگّ شرم مہِسُۄس کرے سُشما پلوی دے گھر ڈیرا لائی بَیٹھی سی۔
مںگّت اتے اُسدی پتنی سُجاتا وید دی دیکھبھال وِچّ جُٹے ہۄئے سن۔
وید دی ٹںگّ کٹّے جاݨ تۄں بچ گئی سی۔ ڈاکٹراں نیں اُس نُۄں خترے تۄں باہر گھۄشِت کر دِتّا سی۔ جُباڑے دی ٹُٹّی ہڈّی اُس نُۄں ہۄش نہِیں سی آئُݨ دے رہی۔
تِنّ دِن آئی.سی.یُۄ.وِچّ رکھّݨ بائد اُس نُۄں جنرل وارڈ وِچّ بھیج دِتّا گِیا سی۔ بیہۄشی وِچّ ہۄݨ کارن اُپّرلِیاں نُۄں اُس دی کۄئی تکلِیف نہِیں سی٬ پر اُنہاں نُۄں چَۄوی گھںٹّے اُسدے سِرہاݨے بَیٹھݨا پَیںدا سی۔
باکی سارے رِشتیدار اتے بھَیݨ بھرا نِیلم اُپر سن۔
نِیلم دی ہالت ناذُک سی۔ اُسنُۄں آئی.سی.یُۄ.وِچّ رکھِّیا گِیا سی۔ اُسدے نکّ٬ گلّہ اتے پیٹ وِچّ نالِییاں پھِٹّ کِیتِییاں گئیِیاں سن۔ اُہ وَیںٹِیلیٹر دے سہارے ذِںدّا سی۔ کِسے وی سمیں بھَیڑی خبر آ سکدی سی۔ باکی دے رِشتیدار نِیلم دے وارڈ دے باہر بَیٹھے اُسدے ٹھِیک ہۄݨ دی دُیا کر رہے سن۔
نِیلم دِییاں دوائیِیاں گھٹݨ دی تھاں ودھّدِییاں جا رہِییاں سن۔ ٹَیسٹ اتے سکَین وار وار ہۄ رہے سن۔ کھُۄن دِتّا جا رِہا سی۔ دِل دی دھڑکݨ کدے ودھ جاںدی سی اتے کدے گھٹ جاںدی سی۔
رام ناتھ سِینِیئر ڈاکٹراں نُۄں پُچھّ پُچھّ ہمبھّ چُکّا سی۔
“بسّ چَۄوی گھںٹّے ہۄر” آکھکے ڈاکٹر اُس نُۄں ٹالدے آ رہے سن۔
-12-
چَۄوی چَۄوی گھںٹّے کرکے اِکّ ہفتا لںگھّ چُکّا سی۔ ہالے پْرنالا اُتھّے دا اُتھّے سی۔
کُجھّ مرِیذاں دے وارِس رام ناتھ نُۄں سمجھائُݨ لگّے۔
“اِہ ہسپتال ناں دا ہی وڈّا ہَے۔ سرکاری ہسپتالاں واںگ اِتھۄں دے ڈاکٹراں نُۄں وی رِشوت دی جھاک رہِںدّی ہَے۔ اِنہاں ڈاکٹراں نیں اِس لُٹّ دا ناں ’کنسلٹیشن پھی‘ رکھِّیا ہۄئِیا ہَے۔ کۄٹھی جا کے ڈاکٹر دی مُٹھّی گرم کرۄ۔ ڈاکٹر پھیر مُۄںہ کھۄلہݨگے۔”
لۄکاں دے تُنے تنائے رام ناتھ اِکّ ہذار رُپِیا لَے کے سِینِیئر ڈاکٹر دی کۄٹھی پہُںچّ گِیا۔ مرِیذ دی ہالت سمبّںدھّی کُجھّ سوال پُچھّ کے اُسنے رائے مشورے والی فِیس اُس ولّ ودھائی۔
“ہسپتال وِچّ داخل مرِیذ دی ہالت سمبّںدھّی پُچھّݨ دی کۄئی فِیس نہِیں لگدی۔ جدۄں مرِیذ ٹھِیک ہۄ کے گھر چلا گِیا اتے پھیر کدے دِکھائُݨ آئے پھیر فِیس لواںگے۔”
آکھکے ڈاکٹر نیں رام ناتھ دا ہتھّ مۄڑ دِتّا۔
رام ناتھ دی سمسِّیا اُسے ترہاں کائِم سی۔
نِئۄرۄ وارڈ دے کُجھّ مرِیذ رام ناتھ نُۄں ڈرائُݨ لگّے۔ ہڈّاں ’تے بِیتی دے آدھار ’تے اُہ آکھ سکدے سن کِہ نِیلم دی ہالت دِنۄ دِن نِگھردی جا رہی سی۔ ڈاکٹر مرِیذ دے مرن تک کِسے نُۄں راہ نہِیں دیݨگے۔ اُنہاں دا ٹَیسٹاں اتے پھِیساں وِچّ ہِسّا سی۔ مرِیذ دی جان نالۄں اُنہاں نُۄں آپݨی فِیس پِیاری سی۔ اُہ دُہائی دے دے آکھ رہے سن٬ مرِیذ نُۄں کِدھرے ہۄر دِکھائۄ۔
ہۄر اُہ کِس نُۄں دِکھائُݨ? دیانںدّ ہسپتال اُتّری بھارت دے گِݨویں ہسپتالاں وِچۄں اِکّ سی۔ اِس ہسپتال دے سِینِیئر ڈاکٹراں دی نِگرانی ہیٹھ نِیلم دا اِلاج ہۄ رِہا سی۔ اِس ہسپتال دے ڈاکٹر اںتّر راشٹری پْرسِدھّی دے مالک سن۔ کِسے ناں کِسے باہرلے دیش دا اُنہاں نُۄں آپݨے تجربے اُس دیش دے ڈاکٹراں نال ساںجھے کرن دا سُنیہا آئِیا ہی رہِںدّا سی۔ نِیلم آئی.سی.یُۄ.وِچّ پئی سی۔ اُسنُۄں بچائُݨ لئی ہر آدھُنِک تکنِیک دی ورتۄں ہۄ رہی سی۔ اِس تۄں ودھّ اِلاج کی ہۄ سکدا سی؟
“اِک وار اپۄلۄ دے ڈاکٹراں دی رائے لَے لئۄ۔ پِچھّۄں آپاں نُۄں پچھتائُݨا ناں پئے؟”
کمل دے اِکّ دۄست دے پِتا نیں٬ جِہڑا کِہ کئی دِناں تۄں نِیلم دا پتا کرن آ رِہا سی٬ اِہ گلّ آکھی تاں رام ناتھ دا من ڈۄل گِیا۔
رام ناتھ نیں آپݨے سارے رِشتیداراں اتے بھَیݨ بھراواں نُۄں اِکٹھّے کِیتا۔
سبھ نِیلم دے شُبھ چِںتّک سن۔ ہر کِیمت ’تے اُسدی جان بچݨی چاہِیدی سی۔ سبھ دی اِہۄ رائے سی۔
اُپرۄں سبھ رِشتیدار دِلّی لِجاݨ دِییاں سلاہاں دے رہے سن پر خُد دِلّی جاݨ تۄں ڈر رہے سن۔
دِلّی جا کے اِکّ نہِیں کئی سمسِّیاواں دا ساہمݨا کرنا پَیݨا سی۔
سبھ تۄں گمبھِّیر سمسِّیا پَیسے دی سی۔ اِس ہسپتال دے خرچِیاں نیں ہی اُنہاں نُۄں کںگّال بݨا دِتّا سی۔ اپۄلۄ ہسپتال اِس نالۄں کئی گُݨا مہِںگّا سی۔ اِتھے رۄٹی ٹُکّ دا خرچا بچ جاںدا سی۔ آئُںدا جاںدا کۄئی رِشتیدار رۄٹی نال لَے آئُںدا سی۔ اُتھے کھاݨے دا بِلّ کئی سَیںکڑِیاں دا بݨِیا کرنا سی۔ اِتھۄں پِںڈّ بہُتے دُۄر نہِیں سن۔ ویلے کُویلے گھر جا کے پِچھلِیاں دی سار آسانی نال لئی جا سکدی سی۔ دِلّی دے کرائے بھردے رِشتیدار جیباں کھالی کر بَیٹھݨگے۔ اُتھے گِیا رِشتیدار دِلّی جۄگا رہِ جائیگا۔ پِچھلِیاں نُۄں سمبھّالݨا مُشکل ہۄ جاویگا۔
کِسے ناں کِسے ڈھںگّ نال پَیسے دی سمسِّیا ہلّ ہۄ سکدی سی۔ ہُݨ تک پَیسا رِشتیداراں دا لگِّیا سی۔ ہُݨ نیہا بۄلݨ چالݨ لگ گئی سی۔ ساف گلّ دسّ کے اُس کۄلۄں پَیسا مںگِّیا جا سکدا سی۔
پر اُس کۄل دِلّی کَۄݨ رہیگا؟ اِہ سمسِّیا ہلّ ہۄݨی مُشکل جاپ رہی سی۔
دِماغی مرِیذاں دے اِلاج لمبّے ہُںدّے ہن۔ اِس وارڈ وِچّ کئی مرِیذ چھے چھے مہِینے تۄں پئے سن۔ کی پتا ہَے کِنّا چِر دِلّی بَیٹھݨا پئے؟
سُشما اِکّ ہفتے وِچّ ہی اکّ گئی سی۔ آنے بہانے اُہ گھر جاݨ دی اِچھّا پْرگٹاء چُکّی سی۔ اُس دِییاں کئی مجبُۄرِییاں سن۔ اُسدی نَۄکری کچّی سی۔ اُسنُۄں لمبّی چھُٹّی نہِیں سی مِل رہی۔ اُسنُۄں ڈر سی کِدھرے لمبّی چھُٹّی پکّی چھُٹّی وِچّ ناں بدل جائے۔ اُس دِییاں ٹِئۄُشناں کھراب ہۄ رہِییاں سن۔ سسّ بِمار سی۔ سُشما مائِیا نگر مساں دِن کٹّ رہی سی۔ دِلّی جاݨا اُس لئی سمبھّو نہِیں سی۔
رام ناتھ دا پُلِس کھہِڑا نہِیں سی چھڈّ رہی۔ کدے مَۄکا دیکھݨ آ جاںدی سی٬ کدے گواہ کھڑھے کرائُݨ۔ کدے اُہ چۄری ہۄئے سمان دی لِسٹ مںگّ لَیںدی سی٬ کدے چۄری ہۄئے سمان دے بِلّ۔ کدے تھاݨے آ کے دۄشِییاں دی شناخت کرۄ۔
کدے پھڑے سمان دی۔ تِنّاں بھراواں وِچۄں اِکّ بھرا دا شہِر رہِݨا وی ذرُۄری سی۔ تِنّاں بھراواں دے بچّے شہِر سن۔ اِکلّے بچّے اۄدر جاںدے سن۔ ڈر جاںدے سن۔ اُنہاں دی دیکھبھال لئی اشونی نُۄں شہِر چھڈِّیا گِیا سی۔
“تُسِیں ڈاکٹراں تۄں اِہ پُچھّۄ کِہ اُہ دِلّی لِجاݨ جۄگی ہَے جاں نہِیں؟
کُڑی مارنی نہِیں۔ مَیں رہُۄں اُس کۄل!”
جدۄں کِسے ہۄر نیں ہتھّ ناں پھڑائِیا تاں سںگِّیتا نیں وڈّی بھرجائی ہۄݨ دے ناتے دِلّی رہِݨ دی ذِمّیواری آپݨے سِر لَیںدِیاں گلّ نبیڑی۔
اِس بارے ڈاکٹراں تۄں پُچھّے کَۄݨ? مرِیذ نُۄں اِتھۄں لِجاݨ بارے سُݨکے اُنہاں سُۄئی بگھِیاڑی واںگ پَیݨا سی۔
کمل دے دۄست دے پِتا نیں اُنہاں دی اِہ سمسِّیا ہلّ کر دِتّی۔ اُس دا تائِیا اپۄلۄ ہسپتال دے ڈرگّ سٹۄر دا ٹھیکیدار سی۔ سارے ڈاکٹراں نال اُسدی جاݨ پہِچاݨ سی۔ جے نِیلم دے ٹَیسٹاں دِییاں رِپۄرٹاں اتے دوائیِیاں دی لِسٹ مِل جاوے تاں اُہ گھر بَیٹھے اُنہاں دی رائے ہاسل کر کے دے سکدا سی۔
انّہا کی بھالے دۄ اکھّاں! تُرںتّ رِکارڈ دِلّی پُجّدا کِیتا گِیا۔
دِلّی والے ڈاکٹراں نیں دیانںدّ ہسپتال دے ڈاکٹراں نال فۄن ’تے گلّ کر لئی۔
شام تک نتِیجا آ گِیا۔
“فِکر والی کۄئی گلّ نہِیں سی۔ اِلاج اُہۄ ہۄ رِہا سی جۄ اپۄلۄ ہسپتال ہۄݨا سی۔ مرِیذ دی ہالت تسلّی بکھش سی۔ دۄ دِناں بائد اُس نُۄں جنرل وارڈ بھیج دِتّا جاݨا سی۔”
سمّمُچّ اِںجھ ہی ہۄئِیا۔
دۄ دِناں بائد اُسنُۄں کھترے تۄں باہر گھۄشِت کر دِتّا گِیا۔
آئی.سی.یُۄ.وِچۄں کڈھّ کے جنرل وارڈ وِچّ بھیج دِتّا گِیا۔
-13-
ٹھیکیدار دے گھر چھاپا پَیںدِیاں ہی پںکّج ہۄراں دے ہتھّاں دے تۄتے اُڈّ گئے۔
آپݨی جاݨے اُنہاں نیں ساذِش بہُت سۄچ وِچار کے گھڑی سی۔ پر پُلِس نیں واردات دے بہتّر گھںٹِّیاں دے اںدّر اںدّر اِکّ دۄشی وی پھڑ لِیا اتے چۄری ہۄئِیا بہُت سارا سمان وی برامد کر لِیا۔
ٹھیکیدار راہِیں پُلس دے ہتھّ کِسے وی سمیں اُنہاں تک پُجّ سکدے سن۔ چںگّا ہۄوے جے پہِلاں ہی مَۄکا سمبھّال لِیا جاوے۔ تفتِیش جِتھّے ہَے اُتھّے ہی رُکوا دِتّی جاوے۔ گْرِفتاری بھئیِیاں تک سِیمت کروا دِتّی جاوے۔
سبھ تۄں پہِلاں پںکّج نیں اَیم.پی.ساہِب نُۄں فۄن کِیتا۔ اُہ گھرۄں باہر ناں جاݨ۔ پںکّج اُنہاں ولّ آ رِہا سی۔ اُسنُۄں بابُۄ جی دی سہائِتا دی ذرُۄرت سی۔
پںکّج نیں ٹھِیک سمیں فۄن کِیتا سی۔ فۄن کُجھّ سکِںٹّ لیٹ ہۄئِیا ہُںدّا اُہ دِلّی لئی نِکل گئے ہُںدّے۔ بابُۄ جی دی پْردھان مںتّری نال مُلاکات سی۔ بہُتا لیٹ ہۄݨ دی گُںجّائِش نہِیں سی۔ پںکّج نُۄں اُنہاں نیں تُرںتّ بُلا لِیا۔
“پُلِس دی کی مجال ہَے تُہانُۄں جھُۄٹھے کیس وِچّ پھسا لئے؟ ٹھِیک ہَے بھتِیجِیاں دی چاچے نال مُکدّمیباذی چلّدی ہَے۔ پر اِسدا اِہ متلب تھۄڑھا ہَے کِہ بھتِیجے چاچے دے گھر ڈاکا پوا دیݨگے؟ چاچے دے مُںڈّے دا کتل کروا دیݨگے۔ پُلِس تُہاڈی’وا ولّ نہِیں جھاک سکدی۔”
پںکّج دی گلّ سُݨکے بابُۄ جی نُۄں پُلِس دی ودھِیکی ’تے گُسّا آئِیا سی۔
کِسے ہۄر نیں اِہ گلّ آکھی ہُںدّی کِہ واردات والے دِن دۄویں بھرا اُس نال دِلّی سن تاں شائِد بابُۄ جی اُستے یکِین ناں کردے۔ پر ہُݨ اِہ گلّ اُہ خُد آکھ رہے سن۔ واردات والی رات پںکّج اتے نِیرج بابُۄ جی دے نال سن۔ اُس تۄں اِکّ دِن پہِلاں اُہ اِکٹھّے دِلّی گئے سن۔ اِکٹھّے دِلّی گھُمّدے رہے سن۔ واردات دی خبر اُنہاں نُۄں دِلّی مِلی سی۔ باکی دے کمّ وِچّ چھڈّکے اُہ واپس مائِیا نگر آ گئے سن۔ پھیر پںکّج اتے اُسدا بھرا واردات وِچّ بھاگِیدار کِس ترہاں ہۄئے؟ پُلِس دی ودھِیکی ’تے بابُۄ جی نُۄں ہَیرانی ہۄ رہی سی۔
اُنہاں دا اِکٹھّے دِلّی جاݨ دا پْرۄگرام کئی مہِینے تۄں لٹکدا آ رِہا سی۔ کئی کمّ اڑے پئے سن۔ کدے بابُۄ جی کۄل وکت نہِیں سی ہُںدّا۔ کدے پںکّج نُۄں اڑچن پَے جاںدی سی۔
بڑی مُشکل نال دۄہاں دھِراں نُۄں اِکٹھِّیاں وِہل مِلی سی۔ بابُۄ جی دی سنئت مںتّری نال مُلاکات سی۔ بابُۄ جی مائِیا نگر لئی بھارے اُدیۄگ دی مںگّ کر رہے سن۔ اُنہاں وِچۄں کُجھّ اُدیۄگاں دے منذُۄر ہۄݨ دی سمبھّاونا سی۔ مںتّری اتے اَیم.پی.وِچکار اِسے مُدّے ’تے وِچار ہۄݨی سی۔
پںکّج ہۄرے اِکّ تِیر نال دۄ نِشانے پھُںڈّن نُۄں پھِردے سن۔
کُجھّ دِناں تۄں پںکّج نُۄں دِل دی کِسے بِماری دے لگّ جاݨ دا شکّ پَے رِہا سی۔ مائِیا نگر دے ڈاکٹراں دے کُجھّ پلّے نہِیں سی پَے رِہا۔ اُہ دِلّی دے ’اسکارٹ‘ ہسپتال وِچّ مُیائِنا کرائُݨا چاہُںدّا سی۔
نالے مُیائِنا ہۄ جاݨا سی نالے اَیم.پی.ساہِب نال دۄ دِناں دی لمبّی مُلاکات دَۄران گھریلُۄ٬ وِئُپارک اتے جنتک مسلِیاں اُپر وِچار وٹاںدرا ہۄ جاݨا سی۔ سنّئت مںتّری نال مُلاکات سی۔ کِسے نویں پْرۄجَیکٹ تے ہتھّ وجّ سکدا سی۔
بابُۄ جی لئی وی اُنہاں دا ساتھ سُکھاواں سی۔ سِٹی ہۄںڈا کار٬ سیوا لئی دۄ امِیرذادے تِیار برتِیار۔ پُۄںجی سیٹھاں دی٬ سِپھارش اَیم.پی.دی۔ کۄئی مۄٹی مُرگی ہتھّ لگ گئی تاں مُفت مُفت وِچّ بابُۄ جی دی اُمر بھر دی رۄٹی دا جُگاڑ بݨ جاݨا سی۔
دۄویں بھرا٬ بابُۄ جی اتے گنّمَین سویرے پںجّ وجے مائِیا نگرۄں نِکلے سن۔ نَۄں وجے اُہ اَیم.پی.ساہِب دے پھلَیٹ تے پُجّ گئے سن۔ دۄ گھںٹّے بابُۄ جی نیں ارام کِیتا۔ پھیر گھںٹّا فۄن گھُمائے۔ پھرَیش ہۄئے٬ ناشتا کِیتا اتے کمّاںکاراں لئی نِکل پئے۔
سنئت مںتّری نُۄں شام نُۄں چھے وجے مِلݨا سی۔
پںجّ وجے تک پںکّج آپݨا مُیائِنا کروا لئے۔ تد تک بابُۄ جی چھۄٹیمۄٹے کمّ نبیڑ لَیݨگے۔
پںجّ وجے تک پںکّج دے ہسپتال وِچّ ٹَیسٹ ہُںدّے رہے۔ خُۄن تۄں لَے کے گُردے تک دی جاںچ ہۄئی۔ ہر ٹَیسٹ دی رِپۄرٹ ٹھِیک آ رہی سی۔ آئے سن تاں کمّ نبیڑِیا جاوے۔ کِسے سِٹّے ’تے پُجِّیا جاوے۔ ڈاکٹر ٹَیسٹاں دی لِسٹ لمبّی کردے گئے۔ پںکّج بِناں جھِجک پَیسے بھردا رِہا۔
کۄئی نُکس لبھّے تاں ڈاکٹر کِسے سِٹّے ’تے پُجّݨ۔ سِٹّے ’تے پُجّݨ لئی ہۄر ٹَیسٹ ذرُۄری سن۔
اگلے دِن اِکّ وار پھِر آئُݨ لئی آکھِیا گِیا۔
سنئت مںتّری نال تَیء ہۄئی مُلاکات چھے تۄں اٹھّ اتے اٹھّ تۄں گِیاراں تک کھِسک گئی۔ مںتّری وِدیش تۄں آئے کِسے وفد نال ہۄ رہی مِیٹِںگّ وِچّ رُجھّا ہۄئِیا سی۔
مںتّری دے دفتر پُجّݨ وِچّ ہۄ رہی دیری کارن مُلاکاتِییاں دی گِݨتی سَیںکڑِیاں تک پُجّ گئی۔ سُۄبِیاں دے کُجھّ مںتّری اتے ہۄر اَیم.پی.مُلاکاتِییاں وِچّ شامل ہۄ گئے۔ بابُۄ جی نُۄں اجِہے ماہَۄل وِچّ ہۄݨ والی مُلاکات وِچۄں بہُتا کُجھّ نِکلدا نذر نہِیں سی آ رِہا۔ اُنہاں کلّہ تِنّ وجے دا سماں نِشچت کروائِیا اتے واپس پھلَیٹ ’تے آ گئے۔
اگلا دِن اِسے ترہاں لںگھِّیا۔ اِکّ وجے تک دۄویں بھرا ہسپتال وِچّ رہے۔ پھیر کُجھّ اسامِییاں نال ہِساب کرن چلے گئے۔
بابُۄ جی دفتراں وِچّ گھُمّدے رہے۔
سنئت مںتّری نال چلدی مُلاکات دَۄران ہی اُنہاں نُۄں مائِیا نگر وِچّ ہۄئی واردات دی خبر مِلی سی۔ بابُۄ جی دا لۄکاں دا نُمائِںدا ہۄݨ کارن اتے پںکّج ہۄراں دا وید نال بھائیِچارا ہۄݨ کارن اُنہاں دا مائِیا نگر پُجّݨا ذرُۄری سی۔
بابُۄ جی نیں باکی دے پْرۄگرام مُلتوی کِیتے اتے گڈّی مائِیا نگر ولّ مۄڑ لئی۔
واردات تۄں کرِیب چَۄوی گھںٹّے پہِلاں تۄں دۄویں بھرا بابُۄ جی دے نال سن۔
اُنہاں دی ہاذری اسکارٹ ورگے ہسپتال وِچّ لگّی ہۄئی سی۔ اُتھّے پںکّج دے سرِیر دے اںگّ اںگّ دا مُیائِنا ہۄئِیا سی۔ اِسدا سبُۄت کمپِّئۄُٹراں وِچّ درج سی۔ سنئت مںتّری دی کۄٹھی داخل ہُںدّے سمیں اُنہاں دے گیٹ پاس بݨے سن۔
اُنہاں پاساں اُپر اُنہاں دے پھۄٹۄ لگّے سن۔ سبھ تۄں وڈّا سبُۄت بابُۄ جی خُد سن۔
اِکّ اَیم.پی.جھُۄٹھ تھۄڑھا بۄل سکدا سی۔
ساری ستھِتی دا جائِذا لَے کے بابُۄ جی نیں اُنہاں نُۄں مدد دا بھرۄسا دِوائِیا۔ لۄڑ پئی اُہ مُکھّ مںتّری نال گلّ کرنگے۔ گْرہِ مںتّری اتے پْردھان مںتّری تۄں دخل دِوائُݨگے۔
اَیم.پی.دے تھاپڑے نال پںکّج ہۄراں نُۄں راہت تاں مِلی پر اُنہاں دے دھڑکدے دِلاں نُۄں ٹھلّہ ناں پئی۔ آپݨے من دا چۄر اُنہاں نُۄں بیچَین کر رِہا سی۔ بابُۄ جی نال بھیت ساںجھا کرن دا ہالے وکت نہِیں سی۔ ہۄ سکدا ہَے ماملا اُںجھ ہی ٹھپّ ہۄ جاوے۔ آپݨے پَیر آپ کُہاڑا مارن دی ذرُۄرت نہِیں سی۔
پر تسلّی تاں ہی ہۄݨی سی جدۄں کپتان ولّۄں کۄئی ہُںگّارا مِلݨا سی۔
گھٹّۄ گھٹّ اِہ تاں پتا لگّے کِہ تفتِیش کِتھۄں تک پُجّی سی۔ اِہ جانݨ لئی بابُۄ جی نیں پُلِس کپتان نال سمپّرک کِیتا۔ کۄٹھِیئۄں اتے دفترۄں اِکۄ جواب مِلݨ لگّا۔ ساہِب باہر گئے ہۄئے ہن۔ کپتان دے مۄبائِل فۄن بںدّ سن۔ وائِرلَیسّ سَیٹّ راہِیں وی اُنہاں دی مَۄجُۄدگی والی تھاں بارے پتا نہِیں سی لگِّیا۔
بابُۄ جی دے من وِچّ شکّ دے بِیج پُںگّرݨ لگّے۔ اگّے اجِہا کدے نہِیں سی ہۄئِیا۔ جدۄں چاہۄ کپتان نال سمپّرک ہۄ جاںدا سی۔ کپتان کدے کمّ وِچّ رُجھّا ہُںدّا تاں وِہلا ہُںدّے ہی کھُد بابُۄ جی نُۄں فۄن کردا۔ کپتان نُۄں اِتھے لِیائُݨ اتے پھیر اِتھے جمّے رہِݨ وِچّ بابُۄ جی دی اہِم بھُۄمِکا سی۔
کپتان جے اُس نال سمپّرک تۄں ٹل رِہا سی تاں اِس پِچھّے کۄئی راذ سی۔
متلب ساف سی۔ کپتان اِس واردات بارے سُۄچنا ساںجھی نہِیں سی کرنا چاہُںدّا۔
مسلا گمبھِّیر سی۔ لۄکاں دی سُرکھِّیا اتے سرکار دی اِذّت داء ’تے لگّی ہۄئی سی۔ سِیاست مںگّ کردی سی٬ کَۄمی ہِتّاں نُۄں نِجّی ہِتّاں نالۄں پہِل دِتّی جاوے۔
بابُۄ جی دا بھلا ٹل جاݨ وِچّ سی۔
“تُسِیں پھِکر ناں کرۄ۔ مَیں دِلّی چلِیا ہاں۔ مۄبائِل فۄن میرے کۄل ہَے۔
رستے وِچّ کپتان نال سمپّرک کراںگا۔ پھیر تُہانُۄں دسّاںگا۔ بے اِنسافی نہِیں ہۄݨ دِیاںگا۔”
’بے اِنسافی‘ شبد ’تے ذۄر دِںدِّیاں بابُۄ جی کۄٹھی وِچۄں باہر نِکلے اتے کار دا درواذا کھۄلہ کے وِچّ بَیٹھ گئے۔
بابُۄ جی دے مُۄںہۄں نِکلِیا ’بے اِنسافی‘ شبد پںکّج ہۄراں دے مناں نُۄں جھںجّۄڑن لگّا۔ اُنہاں نُۄں لگّا جِویں بابُۄ جی نُۄں سبھ کُجھّ پتا لگّ گِیا سی۔ اُنہاں نیں بے اِنسافی وِرُدھّ کھڑۄݨ دا وائدا کِیتا سی۔ پںکّج ہۄراں دے ہکّ وِچّ کھڑۄݨ دا نہِیں۔
اِنہاں ہالتاں وِچّ اُنہاں نُۄں بابُۄ جی تۄں بہُتی آس نہِیں سی رکھّݨی چاہِیدی۔
آپݨے وِرُدھّ آپ ہی نتِیجے کڈھّدے پںکّج اتے نِیرج کھالی ہتھّ واپس مُڑ پئے۔
-14-
ہُݨ اُہ کِدھر جاݨ? کِس کۄل جاݨ?
بابُۄ جی دی کۄٹھی دے باہر٬ چَۄراہے کۄل کھڑۄ کے اُہ سۄچݨ لگّے۔
“بھائی ساہِب کپتان کۄل سِفارش کرن تۄں پہِلاں سانُۄں اِہ پتا کر لَیݨا چاہِیدا ہَے کِہ ساڈا ناں وِچّ آ گِیا ہَے جاں ہالے بچے ہۄئے ہاں؟ ہۄ سکدا ہَے ٹھیکیدار مار سہِ گِیا ہۄوے؟”
نِیرج کاہل وِچّ کدم پُٹّݨ دے ہکّ وِچّ نہِیں سی۔
“تُۄں ہلے چھۄٹا ہَیں۔ پُلِس دے ہتھّ بڑے لمبّے ہُںدّے ہن۔ ہُݨ تک اُہ کدۄں دے مسلے دی تَیء تک پُجّ گئے ہۄݨگے۔ پھیر وی جے تُۄں کہِںدّا ہَیں تاں پہِلاں شکّ کڈھّ لَیںدے ہاں۔”
چھۄٹے بھرا دا دِل رکھّݨ لئی پںکّج نِیرج نال سہِمت ہۄ گِیا۔
“چلّ آپݨے پْردھان ولّ چلّ! اُہ آپے راہ لبھّ !”
دِماغ ’تے بۄجھ پا کے پںکّج نیں اِیجہے مۄہتبر دا ناں سۄچِیا٬ جِہڑا پُلِس دی گُپت سُۄچنا نُۄں سنّہ لا سکدا سی۔
نِیرج نُۄں پںکّج دا سُجھاء پسںدّ آئِیا۔ اگلے ہی پل اُنہاں نیں گڈّی ’بھاری اُدیۄگ مالک سںگھّ‘ دے پْردھان انِل جَین دی پھَیکٹری اگّے لا دِتّی۔
“بچُّۄ کِئۄں گھبرائُںدے ہۄ؟ تھاݨیدار اِتھے آئیگا۔ آپݨی ذُبانی سبھ کُجھّ دسّ کے جائیگا۔”
پْردھان نیں ہَیںکڑ دِکھائی۔
جھٹّ اُسنے مُکھّ افسر نُۄں فۄن کِیتا۔ نال اِشارا وی۔ تھاݨیدار دا دس ہذار اُسدے دراج وِچّ پِیا سی۔ نالے اُہ آپݨا نذرانا لَے جائے نالے تاذی ستھِتی اُپر رۄشنی پا جائے۔
مُکھّ افسر تفتِیش وِچّ رُجھّا ہۄئِیا سی۔ اِکّ مِںٹّ دی پھُرست نہِیں سی۔ پر اُہ پْردھان نُۄں نراذ وی نہِیں سی کر سکدا۔ اُپرۄں جدۄں وڈّی وگار پَیںدی سی تاں اڑِیا گڈّا پْردھان ہی کڈھّدا سی۔ وڈّے سنئتکاراں دا اُہ پْردھان سی۔ سنئتکاراں نُۄں جدۄں بھِیڑ پَیںدی سی اُہ انِل ولّ بھجّدے سن۔
پْردھان مُکھّ افسر نُۄں فِیس پہِلاں دِوائُںدا سی کمّ پِچھّۄں دسّدا سی۔ پْردھان دی پہُںچّ چںڈِّیگڑھ دے پُلِس ادھِکارِییاں تک سی۔ کدے بدلی ہُںدّی دِسّے جاں کِسے پُچھّ پڑتال دا خترا ہۄوے٬ اُہ جھٹّ فۄن کھڑکا کے ٹھلّہ پا دِںدّا سی۔
مُکھّ افسر پْردھان نُۄں ناںہ نہِیں سی کر سکدا۔
ریڈ کرن دا بہانا لا کے اُہ پْردھان دی پھَیکٹری پُجّ گِیا۔
پںکّج اتے نِیرج مُکھّ افسر دے متھّے نہِیں سن لگّݨا چاہُںدّے۔ اُہ نال دے کمرے وِچّ چلے گئے۔
پْردھان نیں ٹھںڈّا پِچھۄں پُچھِّیا٬ نۄٹ پہِلاں پیش کِیتے۔
پھیر آپݨی گرذ دسّی۔
پْردھان کتل کاںڈ بارے کُجھّ جانݨا چاہُںدّا سی۔ اِہ سُݨ کے مُکھّ افسر نُۄں کامبا چھِڑ گِیا۔
اسلِیئت اِہ سی کِہ اِس کیس دی تفتِیش کپتان خُد کر رِہا سی۔
کِسے گلّۄں کپتان نُۄں مُکھّ افسر ’تے شکّ ہۄ گِیا سی۔ کاروائی اُس تۄں گُپت رکھّی جا رہی سی۔
دس ہذار دے نۄٹ اُسدی جیب وِچّ پَے چُکّے سن۔ اِنہاں نُۄں ہذم کرن لئی اُسنُۄں جھُۄٹھ بۄلݨا پَیݨا سی۔
“پںکّج ہۄراں بارے ہالے تک کُجھّ وی مِسل ’تے نہِیں آئِیا۔ اُںگل اُنہاں ولّ اُٹھ رہی ہَے۔ پر ہالے کۄئی خترا نہِیں۔ وَیسے ساودھان رہِݨا چاہِیدا ہَے۔”
خُۄہ وِچّ اِٹّ سُٹّ کے مُکھّ افسر کھِسک گِیا۔
پْردھان کھُش سی۔ تھاݨے دا مُکھّ افسر اُس کۄل کھُد چلّ کے آئِیا سی۔
پْردھان لئی اِہ فکھر والی گلّ سی۔ جے اُہ کہِںدّا سی کۄئی خترا نہِیں تاں سمجھۄ کۄئی خترا نہِیں۔
پر پںکّج ہۄراں دا من ٹِک نہِیں سی رِہا۔ اُہ اُںگل اُنہاں ولّ اُٹھّݨ اتے ساودھان رہِݨ بارے وی کہِ کے گِیا سی۔ اِنہاں سںکّیتاں دا متلب سمجھݨا چاہِیدا سی۔
پہِلاں ٹھیکیدارا دے پھڑے جاݨ اتے اُسدے گھرۄں چۄری ہۄئے سمان دے پھڑے جاݨ دی خبر نِکلی سی۔ ہُݨے ہُݨے نوِیں خبر آئی سی۔ پُلِس نیں ٹھیکیدار کۄلۄں اِکّ جیبی ڈائِری پھڑی سی۔ اُس ڈائِری وِچّ پںکّج دا فۄن نمبّر درج سی۔ اُسدی جیب وِچۄں اُنہاں دا وِذٹِںگّ کارڈ وی نِکلِیا سی۔ اِہ سماچار شُبھ نہِیں سن۔
پْردھان کۄل بَیٹھے بَیٹھے مۄبائِل کمپّنی دے مَینیذر دا فۄن آ گِیا۔ پُلِس پںکّج ہۄراں دے فۄن نمبّراں دی لِسٹ اتے اُنہاں ولّۄں پِچھلے اِکّ مہِینے وِچّ کِیتے فۄناں دی سُۄچنا لَیݨ آئی سی۔ کمپّنی نُۄں شکّ سی پُلِس اُنہاں دے فۄن ٹیپ کر رہی سی۔ اُہ کمپّنی دے پکّے گاہک سن۔ اِس لئی فۄن کمپّنی نیں اُنہاں نُۄں سُۄچِت کرکے آپݨا پھرذ نِبھائِیا سی۔ اگّے اُہ جۄ ٹھِیک سمجھݨ کرن۔
نِیرج نیں وڈّے بھرا نُۄں سمجھائِیا۔ ہُݨ ہوائی کِلہے اُسارن دا سماں نہِیں سی۔ اُنہاں نُۄں اںڈّر گرائۄُںڈ ہۄ جاݨا چاہِیدا سی۔
دۄستاں٬ مِتّراں اتے رِشتیداراں نُۄں بھرۄسے وِچّ لَے کے آپݨے بچاء دے ڈھںگّ ترِیکے سۄچݨے چاہِیدے سن۔
کِسے ودھِییا وکِیل راہِیں کانُۄنی چاراجۄئی کرنی چاہِیدی سی۔
پںکّج نِیرج نال سہِمت سی۔
جھٹّ اُنہاں نیں آپݨی گڈّی گَیرج وِچّ لا دِتّی۔ مۄبائیِل فۄن بںدّ کر دِتّے۔
اگلی نِیتی گھڑن لئی اُہ پںکّج دے ساںڈھُۄ دے بھرا اجے دی پھَیکٹری جا بَیٹھے۔
-15-
اجے پںکّج نال سہِمت سی۔
ذۄکھم اُٹھائُݨ دی گُںجّائِش نہِیں سی۔
پیشگی ذمانت دی درکھاست لائُݨی بݨدی سی۔ جے مُکدّمے وِچّ ناں پَے گِیا تاں پُلِس دے چکّراں اتے گْرِپھتاری تۄں بچاء ہۄ جائیگا۔ ناں نِکل گِیا تاں چار پَیسِیاں دے کھرچ دا سوال سی۔ اجِہے مَۄکے پَیسِیاں بارے نہِیں سی سۄچِیا جا سکدا۔
دِیوانی مُکدّمیباذی پںکّج نیں بہُت کِیتی سی۔ پلاٹاں اتے ذمِیناں دے کبذے لَیݨ دیݨ کارن کۄئی ناں کۄئی پںگّا پِیا رہِںدّا سی۔ پھَیکٹری لگّی تاں لیبر نال ٹیٹا پَیݨ لگّا۔ لَیݨ دیݨ دے جھگڑے رہِݨ لگّے۔ کدے کِسے نیں اُدھار مار لِیا۔ کدے کِسے دا چَیکّ کَیش نہِیں ہۄئِیا۔
پھَۄجداری مُکدّمے دا ساہمݨا اُسنُۄں پہِلی وار کرنا پَے رِہا سی۔
اجے اُنہاں دا رِشتیدار پِچھّۄں٬ گُۄڑھا دۄست اتے ہمراذ پہِلاں سی۔ نالے اُہ کئی پھَۄجداری مُکدّمے ہڈّاں ’تے ہںڈھّا چُکّا سی۔
پہِلی وار اُسدا پُلِس نال واہ اُس سمیں پِیا سی جدۄں پھَیکٹری وِچّ کھُۄہ پُٹّدے سمیں تِنّ بںدّے مِٹّی ہیٹھ دبّ کے مر گئے سن۔ ماملا اݨگہِلی اتے لاپرواہی دا بݨدا سی۔ پر پُلِس نیں لالچ اتے لیبر یُۄنِیئن دے دباء وِچّ آ کے مُکدّما کتل دا درج کر دِتّا سی۔ مذدُۄراں دے وارِساں نُۄں مُیاوذا دے کے اجے نیں سمجھَۄتا کر لِیا۔ بِناں لِیڈراں دی سہِمتی دے ہۄئِیا سمجھَۄتا لِیڈراں نُۄں پسںدّ نہِیں سی۔ لِیڈراں نیں اجے نُۄں جیلہ بھیجݨ لئی اڈّی چۄٹی دا ذۄر لا دِتّا۔ اجے نیں وی اڑی پھڑ لئی۔ اُہ اُمر کَید کٹّ آئیگا۔ سارا گھر بار مُکدّمے اُپر لا دیویگا پر لِیڈراں اگّے نہِیں جھُکیگا۔
اِس لڑائی وِچّ اُس نُۄں سَیشن کۄرٹ تۄں لَے کے سُپرِیم کۄرٹ تک دے درواذے کھڑکائُݨے پئے۔
اجے دا اُہۄ تجربا اجے دے نال نال اُسدے مِتّراں اتے رِشتیداراں دے کمّ آ رِہا سی۔
مائِیا نگر دے سنئتکاراں نُۄں جے پُلِس تک لۄڑ پَیںدی سی تاں اُہ انِل جَین ولّ بھجّدے سن۔ جے کچہِری جاݨ دی نَۄبت آئُںدی سی تاں اجے ولّ دَۄڑدے سن۔
اجے دی پھَیکٹری بَیٹھِیاں ہی اُنہاں آپݨے اِکّ دۄ ہۄر دۄستاں نُۄں فۄن کر دِتّے۔ ہۄ رہے وِچار وٹاںدرے وِچّ اُہ وی آپݨے وِچار پیش کرن۔
شہِر وِچّ دۄ چۄٹی دے وکِیل سن۔ نںدّ لال اتے مہِںدّر سِںگھّ۔ اجے دۄہاں نُۄں اذما چُکّا سی۔
کانُۄن دی جاݨکاری وِچّ مہِںدّر سِںگھّ نںدّ لال نالۄں ودھّ ماہِر سی۔
پر اُہ اِمانداری والی گھۄڑی چڑھِیا ہۄئِیا سی۔ اُسدا وِشواس افسراں نال لڑن وِچّ ذِیادا اتے مِلورتݨ وِچّ گھٹّ سی۔ اجّ دا ذمانا ہۄر سی۔ اجّ کلّہ پھَیسلے گُݨاں دے آدھار ’تے گھٹّ ہۄر گلّاں دے آدھار ’تے ذِیادا ہُںدّے ہن۔
سارے ہالات نُۄں دھِیان وِچّ رکھّ کے اجے نںدّ لال نُۄں وکِیل کرن دے ہکّ وِچّ سی۔ اُہ فِیس ذرُۄر ٹھۄک کے لَیںدا سی پر فِیس تَیء ہۄݨ بائد سائِل دی سِردردی مُکّ جاںدی سی۔ اسامی پَیسا کھرچݨ والی ہۄوے اُہ کچہِری دے اردلی تۄں لَے کے سُپرِیم کۄرٹ دے ججّ تک دی آپے کھرِیدۄ فرۄکھت کر دِںدّا سی۔
نںدّ لال دی پُلِس وِبھاگ وِچّ پُۄری چڑھت سی۔ اُسدے فۄن اُپر کمّ ہُںدّے سن۔ تھاݨیدار مِسل چُکّی اُسدے پِچھّے پِچھّے گھُمّدے سن۔ اِہ مائِیا جال اُسنے آپݨی لِیاکت دے سِر ’تے بُݨِیا سی۔ کدے کِسے مںتّری٬ وِدھائِک جاں پُلِس افسر نُۄں کچہِری دا مُۄںہ دیکھݨا پَے جائے تاں اُہ نںدّ لال ولّ دَۄڑدا سی۔ اُہ لۄک اِسنُۄں فِیس تاں دِںدّے ہی سن اڑے تھُڑے کمّ وی کردے سن۔
نںدّ لال دی اُمر ستّر دے کرِیب سی۔ جِہڑے کدے اُس کۄل مَیجِسٹریٹ ہۄئِیا کردے سن اُہ ہُݨ ہائیِکۄرٹ دے ججّ سن۔ جِہڑے تھاݨیدار اُس کۄل بَیٹھ کے گواہِییاں سمجھِیا کردے سن اُہ کپتان بݨے بَیٹھے سن۔ پُراݨے افسر پُراݨے مِتّراں دی کدر کردے سن۔ مُکدّمے دِییاں کئی دِکّتاں نںدّ لال دا ناں لَیݨ نال ہلّ ہۄ جاںدِییاں سن۔
اِس لئی اجے نںدّ لال تۄں سِوا کِسے ہۄر وکِیل بارے نہِیں سی سۄچ سکدا۔
“جے ہۄر کۄئی اَۄپشن ہَے ہی نہِیں پھیر دیر کِئۄں کِیتی جاوے؟ فۄن کرۄ اتے ٹائِم لئۄ۔”
گھبرائِیا نِیرج سۄچ وِچار وِچّ سماں برباد نہِیں سی کرنا چاہُںدّا۔
“نںدّ لال دی فِیس ہۄراں نالۄں ودھّ ہَے۔”
اجے نیں ہۄݨ والے خرچے بارے سُۄچِت کرنا آپݨا فرذ سمجھِیا۔
پںکّج ہۄراں نُۄں پَیسے دی کۄئی پرواہ نہِیں سی۔ المارِییاں نۄٹاں نال بھرِییاں پئیِیاں سن۔ پَیسا اِذّت ودھائُݨ لئی سی۔ پَیسا بچائُݨ لئی اِذّت نہِیں سی گوائی جا سکدی۔ اُنہاں نُۄں ہر ہِیلے گْرِفتاری تۄں بچݨا چاہِیدا سی۔
اِہ سۄچ کے دۄہاں بھراواں نیں نںدّ لال نُۄں وکِیل نِیُکت کرن دی تجوِیذ منذُۄر کر دِتّی۔
اجے نیں نںدّ لال نال سمپّرک کِیتا۔
ہالے اُہ کچہِری وِچّ بہِس کر رِہا سی۔ ادھّے گھںٹّے بائد اُس نیں آپݨے چَیمبر وِچّ آ جاݨا سی۔ اُہ کچہِری آ کے گلّ کر لَیݨ۔
اِسے دَۄران پںکّج دا سالا آپݨے دۄ ساتھِییاں نال اُتھے آ پُجّا۔
ہۄ رہے وِچار وٹاںدرے وِچّ اُہ آپݨے تجربے ساںجھے کرن لگّا۔
“کچہِری جاݨا خترے تۄں کھالی نہِیں ہَے۔ پُلِس اُتھے سارا دِن پھِردی رہِںدّی ہَے۔ کِسے وی سمیں دبۄچ سکدی ہَے۔ کِئۄں ناں وکِیل نُۄں اِتھے بُلا لِیا جاوے؟”
دۄبارا نںدّ لال نُۄں فۄن کِیتا گِیا۔
نںدّ لال کِسے دے گھر جا کے سلاہاں دیݨ والا وکِیل نہِیں سی۔ جِس نُۄں پِیاس لگّی ہَے اُہ کھُۄہ کۄل آوے۔
نںدّ لال دے کۄرے جواب نال بَیٹھی سبھا دے مَیمبراں دے چِہرے اُتّر گئے۔
“جِہڑا وکِیل ہُݨے گلّ کرن نُۄں تِیار نہِیں اجِہے وکِیل نُۄں گۄلی مارۄ۔”
پںکّج دے سالے ستِیش دے اِکّ دۄست نیں متّ پْرگٹائِیا۔ اُہ اِہ کیس نںدّ لال دی تھاں آپݨے مِتّر نُۄں دِوائُݨا چاہُںدّا سی۔
“نںدّ لال بُڈھّا ہۄ گِیا ہَے۔ اُسدا کمّ گھٹ رِہا ہَے۔ سِںگّلے دا کمّ چڑھ رِہا ہَے۔ سِںگّلا میرا یار ہَے۔ اُسنُۄں اِتھے بُلا لَیںدے ہاں۔ مَینُۄں ناںہ نہِیں کریگا۔” وِنے نیں نںدّ لال دی تھاں سِںگّلے وکِیل دا ناں پیش کِیتا۔
“اُہ نںدّ لال دا چیلا ہَے۔ چیلے گُرُۄیاں تۄں اگّے نہِیں لںگھّ سکدے۔ وکِیل آپاں نںدّ لال نُۄں ہی کراںگے۔ رائے مشورے لئی سِںگّلے نُۄں بُلا لئۄ۔ اُسنُۄں اِس کمّ دی فِیس دے دیواںگے۔”
اجے نُۄں وِنے دی نںدّ لال دا ناں ردّ کرن دی تجوِیذ چںگّی نہِیں سی لگّی۔ اُسنے مۄڑواں جواب دے کے آپݨی تجوِیج بچا لئی۔ نالے سِںگّلے نُۄں فِیس دیݨ دا سُجھاء دے کے وِنے دی رکھّ لئی۔
“نںدّ لال لالچی سُبھاء دا بںدّا ہَے۔ مَۄکا دیکھݨ وی باہر جاںدا ہی ہَے۔ بُرکی سُٹّۄ اِتھے آ جائیگا۔”
ستِیش نںدّ لال دا بھیتی سی۔ اُسنے آپݨے تجربے دے آدھار ’تے نںدّ لال نُۄں اِتھے بُلائُݨ دی تجوِیذ پیش کِیتی۔
اِکّ وار پھیر فۄن مِلائِیا گِیا۔ مِیٹِںگّ وِچّ شامل ہۄݨ دی وکھّری فِیس دیݨ دی پیشکش کِیتی گئی۔
“پہِلاں فِیس تَیء کر لئۄ۔ باکی پھیر دیکھاںگے۔”
اِس وار نںدّ لال دا روئیِیا نرم سی۔
“اگّے کدے فِیس گھٹّ دِتّی ہَے۔ اِہ میرا آپݨا کمّ ہَے۔ جۄ مںگّۄگے مِل جائیگا۔ آئۄ سہی۔”
اجے نیں آپݨی دۄستی دا اہِساس کرائِیا۔
“مَیں اِکّ لکھّ رُپِیا فِیس لواںگا۔ جے کیس لڑنا پِیا پھیر پںجّاہ ہذار ہۄر لگّݨگے۔ جے شرت منذُۄر ہۄوے تاں ادھّی فِیس اتے گڈّی بھیج دیوۄ۔”
نںدّ لال نیں آپݨی فِیس اتے شرتاں دسِّییاں۔
پںکّج نُۄں فِیس بہُت ذِیادا لگّی۔ اگّے کدے اُسنے وکِیل نُۄں پںجّ ہذار تۄں ودھّ نہِیں سی دِتّا۔ ہالے اُنہاں نُۄں آپݨا ناں گھڑِیسے جاݨ دا شکّ سی۔
پُلِس ولّۄں کۄئی اِشارا نہِیں سی۔ ہالے پیشگی ذمانت دی درخاست دیݨی سی۔ اِہ کمّ کِسے چھۄٹے وکِیل تۄں کروائِیا جا سکدا سی۔ جے پُلِس پِچھّے پَیݨ لگّی پھیر نںدّ لال نُۄں وکِیل کِیتا جا سکدا سی۔
“گںڈھِّیاں دے چۄر والی کرائُݨ دا کۄئی فائِدا نہِیں۔ کِدھرے اِہ ناں ہۄوے کِہ لالچ وسّ گٹھّے وی کھاݨے پَیݨ, چھِتّر وی اتے اخِیر جُرمانا وی بھرنا پوے۔ پھیر کِہڑا نںدّ لال نیں گھٹّ فِیس لَے لَیݨی ہَے۔ اُلٹا اُسنے بھارا ہۄ جاݨَے۔ کِسے ہۄر وکِیل نُۄں دِتّی فِیس کھُۄہ کھاتے پَے جاݨی ہَے۔”
اجے نیں اِکّ وار پھیر آپݨا تجربا ساںجھا کِیتا۔
“ٹھِیک ہَے۔ گڈّی بھیجۄ اتے بُلائۄ۔ سِںگّلے نُۄں وی بُلا لئۄ۔ اِکّ اتے اِکّ رلکے گِیاراں ہۄ جاݨگے۔”
نِیرج نیں جھٹّ پھَیسلا سُݨا دِتّا۔
-16-
سِںگّلا نںدّ لال نالۄں پہِلاں پُجّ گِیا۔
سِںگّلے نُۄں کِس کیس بارے بُلائِیا جا رِہا ہَے اِسدی جاݨکاری اُس نُۄں پہِلاں دے دِتّی گئی سی۔ اُہ جِنّی جاݨکاری مِل سکدی سی اُنی لَے آئِیا سی۔
ٹھیکیدار نُۄں ادالت وِچّ پیش کِیتا جا چُکّا سی۔ مَیجِسٹریٹ نیں اُسدا تِنّ دِن دا پُلِس رِماںڈ دِتّا سی۔
پُلِس رِماںڈ ہاسل کردے سمیں پُلِس نیں جۄ درخاست دِتّی سی اُہ سِںگّلا پڑھ آئِیا سی۔ اُس درخاست تۄں اجِہا کۄئی سںکّیت نہِیں سی مِلدا جِس تۄں پںکّج ہۄراں دے ساذِش وِچّ شامل ہۄݨ بارے اںدّاذا لگدا ہۄوے۔ پُلِس نیں باکی دۄشِییاں دے ناں پتے پُچھّݨ اتے مال برامد کرائُݨ لئی پُلِس رِماںڈ مںگِّیا سی۔
جِس سرکاری وکِیل نیں ٹھیکیدار دا رِماںڈ لِیا سی اُس نال سِںگّلے دا کھاݨ پِیݨ سی۔ سِںگّلے نیں اُس نال سمپّرک کرن دا یتن کِیتا سی۔ پر اُہ دُۄسری کچہِری وِچّ رُجھّا ہۄئِیا سی۔
“جے کُجھّ خرچ کرن دی اِجاذت ہۄوے تاں مَیں اُس کۄلۄں مِسل دا ہالچال پُچھّ سکدا ہاں۔”
سِںگّلے نیں سرکاری وکِیل دے کھاݨ پِیݨ دے سُبھاء نُۄں مُکھّ رکھّ کے کھرچے دی اِجاذت مںگّی۔
“پَیسِیاں دی پرواہ ناں کرۄ۔ مسلا ہلّ کرۄ۔” نِیرج دے بۄلݨ تۄں پہِلاں ہی وِنے نیں سِںگّلے نُۄں اِجاذت دے دِتّی۔
مۄبائِل فۄن ’تے سرکاری وکِیل نال گلّ ہۄئی۔
سرکاری وکِیل نیں مِسل گمبھِّیرتا نال نہِیں سی پڑھی۔ ادالت دے باہر سٹُۄڈَیںٹ یُۄنِیئن مُذاہرا کر رہی سی۔ پتّرکاراں دی ٹِیم کَیمرے چُکّی پھِردی سی۔ مہِلا مُکتی سمّتی آپݨا مجما لائی بَیٹھی سی۔ پہِلے دِن تۄں پْرَیس اِس گھٹنا دا وِستھار دے رہی سی۔ رِماںڈ مِلݨا ہی مِلݨا سی۔ سرکاری وکِیل نُۄں بہُتی بہِس کرن دی ذرُۄرت مہِسُۄس نہِیں سی ہۄئی۔ اِس لئی اُسنے مِسل نہِیں سی گھۄکھی۔
“ٹھیکیدار نیں آپݨے ساتھِییاں دے ناں دسّ دِتّے؟ کِس کِس دا ناں لِیا ہَے؟ کُجھّ یاد ہَے؟”
“اُس نُۄں اِکلّے آپݨے بھتِیجے دے ناں دا پتا سی۔ باکی بھتِیجے نُۄں جاݨدے سن۔ تُۄں کِس دا پُچھّݨا ہَے؟ ساف ساف دسّ۔”
سِںگّلے نیں اںدّاذا لائِیا۔ گلّ ہالے بھئیِیاں ’تے رُکی ہۄئی سی۔ پںکّج ہۄراں نُۄں کۄئی خترا نہِیں سی۔
“یار اسل گلّ اِہ ہَے کِہ وید دا میرے دۄست نال دِیوانی جھگڑا چلدا ہَے۔ لالِیاں واںگ اِہ ڈری جاںدے ہن۔ مَیں اِنہاں بارے پُچھّݨا سی۔”
“بائی جی سچّی گلّ اِہ ہَے کِہ مَیں مِسل دِییاں ذِمنِییاں نہِیں پڑھِییاں۔
جے بہُتی گلّ ہَے تھاݨے جا آئُںدا ہاں۔ تُۄں کِتھۄں بۄلدا ہَیں؟ تھاݨے جا کے مَیں تیرے کۄل آ جاںدا ہاں۔”
سِںگّلے نیں سرکاری وکِیل نُۄں مہِفل ہۄٹل دا ٹائِم دے دِتّا۔
پںکّج نُۄں راہت مہِسُۄس ہۄئی۔ ہالے تک بچاء سی۔
پر سِںگّلے دا دھُڑکُۄ دُۄر نہِیں سی ہۄئِیا۔ لگدا سی سرکاری وکِیل اُۄٹ پٹاںگ بۄل رِہا سی۔ اُسنے مِسل پڑھی نہِیں سی۔ اُہ دسّے وی کی؟
“ہۄر کِس پاسے سمپّرک کرِیئے؟” سِںگّلا ہالے سۄچ ہی رِہا سی کِہ بابُۄ نںدّ لال جی آ دھمکے۔
سِںگّلے نیں کھڑھا ہۄ کے اُسدا سواگت کِیتا۔ جھُک کے گۄڈے ہتھّ لائے۔
پھیر چُپّ کرکے نںدّ لال دِییاں تجوِیذاں سُݨن لگّا۔
-17-
نِیرج دے مُۄںدھہۄں ہُݨ تک دی کہاݨی سُݨ کے نںدّ لال نیں اگلی کاروائی شُرُۄ کِیتی۔
نںدّ لال دی کپتان نال سِدھّی گلّ سی۔ پر ہالے اُہ سِرے دے ڈںڈّے نُۄں ہتھّ نہِیں سی پائُݨا چاہُںدّا۔ کاروائی پہِلے ڈںڈّے تۄں شُرُۄ ہۄݨی چاہِیدی سی۔ جاݨکاری سہی وی مِلݨی سی اتے سستی وی۔
سبھ تۄں پہِلاں نںدّ لال نیں تھاݨے دے مُنشی نُۄں ٹۄہِیا۔ مُنشی تھاݨے دی ماں واںگ ہُںدّا ہَے۔ تھاݨے وِچّ ہۄݨ والی ہر کاروائی دا اُسنُۄں اِلم ہُںدّا ہَے۔
مَۄکے اتے دۄشِییاں کۄلۄں برامد ہۄئِیا مال مُنشی کۄل جمہاں ہُںدّا ہَے۔
مال پھڑِیا ودھّ ہُںدّا ہَے پر کاگذِیں پتّری گھٹّ دِکھائِیا ہُںدّا ہَے۔ ڈھُکویں سمیں ’تے مِسل دا ڈھِڈّ پُۄرا کِیتا جاںدا ہَے۔ مُنشی کۄل رکھّے مال کۄلۄں اِہ پتا لگ جاںدا ہَے کِہ پُلِس اگّۄں کی کرن والی ہَے؟
نںدّ لال اِہۄ اںدّاذا لائُݨا چاہُںدّا سی۔
“مالخانے وِچّ بہُت تھۄڑھا مال پُجِّیا ہَے۔ بہُتا مال کپتان نیں آپݨے کۄل رکھّ رکھِّیا ہَے۔ رجِسٹر اتے رۄذنامچے کھالی چھڈّے گئے ہن۔ پتا نہِیں کپتان کی ہُکم کردا ہَے؟”
نںدّ لال نُۄں لگّا مُنشی پُلسِیئے اںدّاذ وِچّ گۄل مۄل گلّ کر رِہا سی۔
مُنشی ہُݨے نمک ہرامی کر جائیگا٬ اِسدی نںدّ لال نُۄں آس نہِیں سی۔
اُسنُۄں رِشوت دے کیس وِچۄں بری ہۄئِیاں ہالے ہفتا وی نہِیں ہۄئِیا۔ جے نںدّ لال وِچّ ناں پَیںدا تاں گواہاں نیں گواہی تۄں اِکّ اِںچ اِدھر اُدھر نہِیں سی ہۄݨا۔ مُنشی نیں بتھیرا گواہاں دے پَیرِیں پگّ رکھّی٬ بتھیرے رِشتیدار ڈھۄئے٬ پر اُہ بھرے ستھّ وِچّ ہۄئی بیئِذتی نُۄں بھُلّݨ نُۄں تِیار نہِیں سن۔ مُنشی نیں اُنہاں نال بُری کِیتی سی۔ نالے فِیس لَے لئی٬ نالے چالُۄ بھٹھّی پھڑکے کیس بݨا دِتّا٬ نالے بھری پںچّائِت ساہمݨے کُٹائی کر دِتّی۔ اُنہاں دا گُسّا تاں ہی ٹھںڈّا ہُںدّا سی جے مُنشی نُۄں سذا ہۄوے۔ جدۄں مُنشی ہمبھّ گِیا تاں نںدّ لال نیں گواہاں نُۄں منائُݨ والی گھُںڈّی دسّی۔ مُنشی نیں اُہۄ بںدّا جا پھڑِیا۔ اگلی پیشی گواہ مُکّر گئے۔ مُنشی بری ہۄ گِیا۔
لگدا سی اُہۄ مُلذم ہُݨ نںدّ لال نُۄں ’ہُرر‘ کہِ رِہا سی۔
“پُتّرا باپُۄ نُۄں گۄل مۄل جواب ناں دے۔ جے اہِسان نہِیں منّݨا تاں شام نُۄں آپݨی فِیس لَے جائیِں۔ پر گلّ سہی دسّ۔”
گُسّے چ آئے نںدّ لال نیں مُنشی نُۄں جھِڑکِیا۔
مُنشی نیں دس سَۄہاں کھادھِییاں۔ اُہ سچّ بۄل رِہا سی۔ اُسنُۄں کُجھّ پتا نہِیں سی۔
“چںگّا اِئۄں دسّ بئی سہی جاݨکاری کَۄݨ دے سکدا ہَے؟”
“بھُلّر٬ ساہِب دا رِیڈر ہَے۔ لِکھاپڑھی اُہۄ کر رِہا ہَے۔ اُہۄ بھُلّر جِس اُپر رۄذنامچا ساڑن دا کیس چلّ رِہا ہَے۔ تُسِیں اُسدے وکِیل ہۄ۔”
مُنشی نیں رِیڈر دے ناں دے نال نال مۄبائِل فۄن دا نمبّر دسّ کے نںدّ لال دی اڑچن اسان کر دِتّی۔
بھُلّر نیں نںدّ لال نُۄں نِراش نہِیں سی ہۄݨ دِتّا۔
سرکاری وکِیل اتے مُنشی سچّ بۄل رہے سن۔ ہالے تک جۄ کاروائی ہۄئی سی اُہ ذُبانی ہۄئی سی۔ مِسل ٹھپّ سی۔ کۄئی کُجھّ دسّے تاں کِس ترہاں؟
وَیسے ماملا شِیشے واںگ ساف سی۔
پہِلاں ٹھیکیدار مار سہِںدّا رِہا۔ اُس نُۄں کُرسی لائی٬ گھۄٹا لائِیا٬ پُٹھّا لٹکائِیا۔ پر اُہ ٹس تۄں مس ناں ہۄئِیا۔ اچانک جدۄں اُسدا بھتِیجا پُلِس دے ہتھّ لگ گِیا٬ اُہ پھۄڑے واںگ پھِس پِیا۔
شہِر دے شیرپُر چَۄںک وِچۄں اِکّ بسّ ہر رات بِہار نُۄں جاںدی سی۔ بسّ دے مالکاں کۄل رُۄٹ پرمِٹ نہِیں سی۔ افسراں دی شہِ ’تے کمّ دۄ نمبّر وِچّ ہۄ رِہا سی۔ بسّ وِچّ بہُتے بھئیِئے چڑھدے سن۔ بسّ تُرن تۄں پہِلاں پُلِس بھئیِیاں اُپر سرسری جِہی نذر مار لَیںدی سی۔
اُس دِن اِس واردات کارن پُلِس نیں سٹیشن اتے بسّ اڈّے اُپر سخت پہِرا لائِیا ہۄئِیا سی۔ شہِرۄں باہر جاںدی ہر کار٬ بسّ دی تلاشی ہۄ رہی سی۔
شیرپُر چَۄںکھی دا اِںچارج کپتان دِییاں ہدائِتاں دی سختی نال پالݨا کر رِہا سی۔ تلاشی دے بہانے ہر بھئیِئے دا سمان کھُلہوا کے دس وِیہ جھاڑ رِہا سی۔
اِکّ بھئیِئے نیں جِئۄں ہی اِکّ رںگّدار ٹَیلِیوِذن اتے اِکّ وی.سی.آر. بسّ دے پِچھّے بݨے باکس وِچّ رکھِّیا جھٹّ اُسنے بھئیِئے نُۄں دبۄچ لِیا۔ اُس سمیں اُسدی نِیئت چار پَیسے لَے کے بھئیِئے نُۄں چھڈّ دیݨ دی سی۔ اُسنُۄں نہِیں سی پتا کِہ وڈّی مچھّی جال وِچّ پھس چُکّی سی۔
بسّ دے مالکاں نیں اِںچارج دے اِس روئیِّئے ’تے اِتراذ کِیتا۔ پُلِس نُۄں فِیس اِسے کھجّل کھُیاری تۄں بچݨ لئی دِتّی جاںدی سی۔ جے سوارِییاں اِس ترہاں پْریشان ہۄݨگِییاں تاں کَۄݨ اُنہاں دی بسّ وِچّ بَیٹھیگا؟
بسّ دے مالک تۄں کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی چَۄںکی اِںچارج نیں اُںجھ ہی بہانا گھڑ دِتّا۔ دِیپ نگر ہۄئی ڈکَیتی وِچّ اِہۄ جِہے سمان دی چۄری ہۄئی سی۔
ساہبِ دی سخت ہدائِت سی۔ اِہۄ جِہا سمان لَے کے گھُمّ رہے ہر بںدّے دی پُۄری گھۄکھ پڑتال ہۄوے۔ اُہ اُسے ہُکم دی پالݨا کر رِہا سی۔
منگھڑت کہاݨی گھڑدے اِںچارج نُۄں پھُرنا پھُرِیا۔ اِہ کِدھرے سچّمُچّ اُہۄ سمان ناں ہۄوے۔
اِںچارج نیں بھئیِیا اتے سمان بسّ وِچۄں اُتار لئے۔ اُہ بِناں پُچھّ پڑتال دے بھئیِئے نُۄں نہِیں چھڈّ سکدا۔ مالک نُۄں تکلِیف ہَے تاں کپتان نال گلّ کرے۔
مالک کِسے جھںجّٹ وِچّ پَیݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔ بھئیِئے نُۄں اُتار کے اُسنے بسّ تۄر لئی۔
تِیجی شِپھٹ وِچّ بھئیِیا جُرم دا اِکبال کرن لگّا۔
آپݨے ہِسّے آئے گہِݨے اتے کپّڑے ٹرںکّ وِچۄں کڈھّ کے اُسنے پُلِس دے ہوالے کر دِتّے۔ واردات سمیں ورتی راڈ اتے آپݨے خُۄن نال لِبڑے کپّڑے اُسنے آپݨے کُیاٹر دِییاں پِچھلِییاں جھاڑِییاں وِچۄں برامد کروا دِتّے۔
چاچے بھتِیجے نُۄں جدۄں آہمݨے ساہمݨے کِیتا گِیا تاں چاچے دِییاں نساں ڈھِلِّییاں پَے گئیِیاں۔ اُسنے ساذِش دے سارے ویروے وِستھار پُۄروک دسّ دِتّے۔
پُلِس دی اِکّ پارٹی دۄشِییاں نُۄں پھڑن لئی بِہار لئی روانا ہۄ گئی سی۔ دُۄجی پارٹی پںکّج ہۄراں اُپر نذر رکھّ رہی سی۔
“لَے بئی سیٹھ اجے کُمار! کہاݨی ساف ہۄ گئی۔ آپݨا ناں مِسل ’تے آ چُکّا ہَے۔”
رِیڈر تۄں سارا ویروا لَے کے نںدّ لال دے چِہرے ’تے چِںتّا دی تھاں کھُشی دے چِنّہ اُبھرے سن۔ اُسنُۄں آپݨی کارگُذاری ’تے فکھر ہۄ رِہا سی۔ نںدّ لال جے سُراغ ناں کڈھّدا تاں پُلِس نیں دۄہاں بھراواں نُۄں سُتِّیاں نُۄں دبۄچ لَیݨا سی۔
سال بھر اُنہاں نُۄں جیلہ دی ہوا کھاݨی پَیݨی سی۔
پیشگی ذمانت دی درخاست ہُݨ لائُݨی ہی پَیݨی سی۔
درخاست دا مذمُۄن تِیار کرن تۄں پہِلاں نںدّ لال نُۄں ساری واردات دا ویروا چاہِیدا سی۔
دۄشِییاں نیں آپݨے جُرم دا اِکبال کرنا سی۔ اِہ اِکلّے وکِیل دی ہاذری وِچّ ہۄݨا چاہِیدا سی۔ ہۄراں ساہمݨے کِیتا اِکبال اُنہاں وِرُدھّ ورتِیا جا سکدا سی۔
سچّ جانݨ لئی نںدّ لال دۄہاں بھراواں اتے اجے نُۄں نال دے کمرے وِچّ لَے گِیا۔
“تُسِیں مُکدّمے وِچّ پھس گئے ہۄ۔ مَیں وکِیل دے ناتے تُہاڈا بچاء کرنا ہَے۔ میرے کۄلۄں گلّ چھُپائُݨی نہِیں۔ دائی کۄلۄں پیٹ نہِیں چھُپائِیا جا سکدا۔
مَیں سارے پکھّ جاݨ کے ہی کۄئی سفائی پکھّ گھڑ سکاںگا۔ اِس لئی سچّ سچّ دسّݨا۔”
“اِک کانُۄنی نُکتا ہۄر دسّ دِیاں۔ کانُۄن تُہانُۄں میرے اگّے ڈھِڈّ پھرۄلݨ دا ہکّ دِںدّا ہَے۔ میرے اُپر کانُۄنی پابںدّی ہَے۔ تُہاڈے اِس اِکبال نُۄں مَیں تُہاڈے وِرُدھّ کدے نہِیں ورت سکدا۔ تُہاڈا وکِیل ناں رہِݨ پِچھّۄں وی نہِیں۔”
سچّ اِہ سی کِہ پںکّج ہۄراں نیں اِکّ ساذِش گھڑی سی۔ پر اِرادا اِڈا بھاݨا ورتائُݨ دا نہِیں سی۔ اُہ مُۄںہ پھٹّ چاچی اتے سپّ واںگ پھنّ چُکّ رہے کمل نُۄں تھۄڑھا جِہا سبک سِکھائُݨا چاہُںدّے سن۔ ناں اُنہاں نُۄں چاچے نال گِلا سی٬ ناں نیہا نال۔ نیہا دی اِذّت اُنہاں دی اِذّت سی۔
لگدا سی ٹھیکیدار لالچ وِچّ آ گِیا سی۔ وائدے مُتابک ٹھیکیدار نیں واردات وِچّ شامل نہِیں سی ہۄݨا۔ لگّدا سی اُہ اِکّ بںدّے دے پَیسے بچائُݨا چاہُںدّا سی۔ ہتھِیار اتے کپّڑے کھرِیدݨ لئی اُسنُۄں پںجّ ہذار الگّ دِتّا گِیا سی۔ لالچ چ آئے ٹھیکیدار نیں اُہ رکم جیب وِچّ پا لئی اتے جاںدا ہۄئِیا پھَیکٹری وِچۄں راڈ چُکّ کے لَے گِیا۔
کمل دا کتل کِئۄں ہۄئِیا؟ نیہا دی اِذّت کِئۄں لُٹّی گئی؟ اِس بارے اُہ کُجھّ نہِیں دسّ سکدے۔ اِنہاں گھٹناواں ’تے اُنہاں نُۄں شرم وی آ رہی سی اتے پچھتاوا وی ہۄ رِہا سی۔
“بھَیڑے دِن کِسے نُۄں پُچھّ کے نہِیں آئُںدے۔ جۄ ہۄݨا سی ہۄ گِیا۔ ہُݨ بھاݨا منّۄ۔ مَیں آپے تُہاڈا بچاء کر لواںگا۔”
گھبرائے بھراواں دا ہَۄںسلا ودھا کے نںدّ لال ذرُۄری کانُۄنی نُکتے سمجھائُݨ لگّا۔
“مُکدّما لڑن دے تِنّ سُنہِری اسُۄل ہن۔ اِہ یاد کر لئۄ۔ مُکدّمے والی جۄک کئی سال تُہاڈا خُۄن پِیئیگی۔ اِہ نُکتے یاد رہے تاں سَۄکھ رہیگی۔”
“پہِلا نُکتا اِہ ہَے کِہ جِس بںدّے نُۄں وی اگّے لائۄ اُس ’تے پُۄرا بھرۄسا رکھّۄ۔ اِتھے مِںٹّ مِںٹّ ’تے پَیر تِلکدا ہَے۔ کِسے مدد کر رہے افسر دی مجبُۄری ہۄ جاوے اِہ ناں سمجھݨا کِہ اُہ گداری کر گِیا۔
“دُۄجا نُکتا ہَے سبر رکھّݨ دا۔ پھَۄجداری مُکدّمِیاں وِچّ نتِیجے ہَۄلِیہَۄلی نِکلدے ہن۔ تتّا لکّۄگے تاں جِیبھ سڑیگی۔
“تِیجا نُکتا اِہ ہَے کِہ تُہاڈے کۄل پَیسے ہن۔ اِس نُۄں دِل کھۄلہ کے ورتۄ۔
مُکدّمے دی کھیڈ سپّ سِیڑی والی کھیڈ ہَے۔ پتا نہِیں کدۄں باذی نڑِنویں دے ہِںسّے ’تے پُجّ کے جِتّ ولّ جاݨ دی تھاں کِسے سپّ دے مُۄںہ وِچّ پَے کے سِفر والے انّہے کھُۄہ وِچّ جا ڈِگّے۔ اِہ ناں سمجھݨا وِچکارلا بںدّا پَیسے آپ کھا گِیا۔
ہَۄںسلا رکھّ کے کھیڈ اِکّ وار پھیر سِفر تۄں شُرُۄ کرۄ۔ دیکھݨا اخِیر کامیابی تُہاڈے پَیر چُمّیگی۔”
“اِسے ترہاں کراںگے۔”
نںدّ لال دا اُپدیش پںکّج ہۄراں نُۄں امّْرِت باݨی واںگ لگ رِہا سی۔
اُنہاں نیں اِکّ اِکّ نُکتا گہُ نال سُݨِیا اتے آپݨے دِماغ والے کمپِّئۄُٹر وِچّ ’لاک‘ کر دِتّا۔
“ہُݨ سُݨۄ اگلی گلّ۔ مُکدّمے نال سبںدھّت ہر اہِلکار نُۄں مَیں سمبھّال لواںگا۔ افسراں دے بںدّے دسّاںگا۔ افسراں تک پہُںچّ کرنی تُہاڈا کمّ ہَے۔
کۄئی ہِیلا ناں بݨے ہتھّ کھڑے کر دیݨا۔ پھیر مَیں جاݨاں میرا کمّ جاݨے۔
“سَیشن ججّ تک پہُںچّ کرۄ۔ پُلِس تے دباء پائۄ۔ تُہاڈا بہُت رسُۄخ ہَے۔ سِیاسی بںدّے پھڑۄ۔ رِشتیدار افسراں تۄں فۄن کرائۄ۔ ہالے کُجھّ نہِیں وِگڑِیا۔ تفتِیش اِتھے رُک سکدی ہَے۔
“ٹھیکیدار نیں آپݨا وکِیل اِکّ بھئیِئے نُۄں کِیتا ہَے جِس نیں ہِںدّی وِچّ کانُۄن پڑھِیا ہَے۔ پڑھِیا ہَے جاں اُںجھ ہی ڈِگری لَے آئِیا اِہ وی پتا نہِیں ہَے۔ ٹھیکیدار دا مُکدّما جے اُس وکِیل نیں لڑِیا تاں ٹھیکیدار نالۄں ودھّ نُکسان آپݨا ہۄویگا۔ ٹھیکیدار دا ہۄر پُلِس رِماںڈ ناں مِلے اتے تفتِیش جِتھے ہَے اُتھے ہی کھڑۄ جاوے اِس لئی ٹھیکیدار ولّۄں اُچّ کۄٹی دا وکِیل پیش ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ اِس دا اِںتذام سانُۄں کرنا چاہِیدا ہَے۔”
نںدّ لال ٹھیکیدار دا وکِیل نہِیں بݨ سکدا۔ اُہ پںکّج ولّۄں پیش ہۄئیگا۔
ٹھیکیدار اتے پںکّج دۄہاں ولّۄں پیش ہۄݨ نال اُنہاں دۄہاں وِچلی ساذِش جگّر ہۄئیگی۔ ججّ نُۄں شکّ ہۄݨا سی ٹھیکیدار کۄل نںدّ لال دی فِیس چُکائُݨ دی پرۄکھۄں کِتھۄں آ گئی؟ اُسنے اںدّاذا لائُݨا سی٬ ٹھیکیدار دی فِیس پںکّج نیں دِتّی ہۄݨی ہَے۔ اِہ شکّ اُنہاں نیں ججّ دے دِماغ وِچّ آئُݨ نہِیں سی دیݨا۔
ٹھیکیدار دا وکِیل اجِہا کِیتا جاوے٬ جِسدا سبںدھّ نںدّ لال دے چَیمبر نال ناں ہۄوے۔
نںدّ لال نیں وکِیل دا ناں آپ سُجھاء دِتّا۔ باہر بَیٹھا سِںگّلا اُسدا وکِیل ہۄئیگا۔
ٹھیکیدار دے بھتِیجے لئی کۄئی تِیسرا وکِیل کِیتا جاوے۔ بھتِیجے دا وکِیل جے سِںگّلا بݨائِیا گِیا تاں چاچے بھتِیجے دی ساںجھ سابت ہۄئیگی۔
نںدّ لال دِییاں نسِیئتاں پںکّج ہۄراں نُۄں دُدھّ گھِئۄ دِییاں نالاں ورگِییاں لگِّییاں۔ من ہی من اُہ اجے دی چۄݨ دی داد دیݨ لگّے۔ اُنہاں نُۄں یکِین ہۄݨ لگّا٬ نںدّ لال دے ہُںدِّیاں اُنہاں دا وال وی وِںگّا نہِیں ہۄݨ لگّا۔
راہت مہِسُۄس کردے نِیرج نیں نںدّ لال دے ہر ہُکم ’تے پھُلّ چڑھائُݨ دا وائدا کِیتا۔ پَیسے دی اُنہاں کۄل کمی نہِیں سی۔ پَیسا اُہ پاݨی واںگ وہا دیݨگے۔ نںدّ لال اُنہاں دے مُکدّمے دی واگڈۄر سمبھّالے۔ اُنہاں نُۄں مُکتی دا راہ دسّے۔
نںدّ لال نیں گھڑی دیکھی۔ اُسنُۄں پھَیکٹری آئِیاں دۄ گھںٹّے ہۄ گئے سن۔ اُسدا کافی وکت خرچ ہۄ چُکّا سی۔
پںکّج ہۄرے پُۄری ترہاں نںدّ لال اُپر دھِجّ چُکّے سن۔ نںدّ لال نیں تاڑ لِیا۔ ہُݨ توا پُۄرا گرم سی۔ رۄٹی سیک لَیݨی چاہِیدی سی۔
“چںگّا ہُݨ مَیں چلدا ہاں۔ ادھّی فِیس مَینُۄں مِل گئی۔ دفتر جا کے مَیں ارذی پتّر تِیار کردا ہاں۔ گھںٹّے کُ نُۄں آ کے نالے کاگذاں پتّراں ’تے دستخت کر دیݨا نالے باکی فِیس پُجدی کر دیݨا۔”
“ٹھِیک اے سر!”
“اِکّ آخری نُکتا ہۄر۔ اِتھے اِکّ سَیشن ججّ ہَے اتے پںجّ اڈِیشنل سَیشن ججّ۔ اِکّ نُۄں چھڈّ کے باکی سبھ نال آپݨی سُۄت ہَے۔ جے درخاست اُنہاں وِچۄں کِسے کۄل لگ گئی٬ پھیر آپاں نُۄں کِدھرے ہۄر جاݨ دی لۄڑ نہِیں پَیݨی۔
تُسِیں کۄشِش کرکے اُنہاں وِچۄں کِسے اِکّ کۄل لگوا دِئۄ۔”
“دسّۄ کِس نُۄں آکھِیئے؟” نِیرج نیں اُتاولا پَیںدے پُچھِّیا۔
“سَیشن ججّ نُۄں۔ ہۄر کِس نُۄں۔”
“اُس نُۄں کِس تۄں اکھوائیِئے؟ کچہِری دے بںدِّیاں نال ساڈا واہ واستا نہِیں ہَے۔” سَیشن ججّ دا ناں سُݨدے ہی دۄہاں بھراواں دے چِہرے اُتّر گئے۔
“مَیں مساں تُہاڈا مُۄڈ ٹھِیک کِیتا سی۔ تُسِیں پھیر مُۄںہ لٹکا لئے۔ سَیشن ججّ تک پہُںچّ نہِیں ہُںدّی ناں سہی۔ سُپرڈَیںٹ نُۄں ٹِکا لئۄ۔”
نںدّ لال ہَۄلی ہَۄلی آپݨا شکںجّا کسّ رِہا سی۔
“تُسِیں سانُۄں چکّر وِچّ ناں پائۄ۔ آپے کرۄ سبھ کُجھّ۔ سانُۄں بس کھرچا دسّ دِئۄ۔” اجے نیں جۄ ہُݨ تک چُپّ بَیٹھا سی دکھل دِتّا۔
اِہۄ نںدّ لال چاہُںدّا سی۔
“تُسِیں ہُکم کرۄ کِس نُۄں کی دیݨا ہَے؟” نۄٹاں والی گُٹّی جیب وِچۄں کڈھّ کے پںکّج نیں پُچھِّیا۔
کۄئی ہۄر وکِیل ہۄوے وِیہ ہذار دا بِلّ بݨا دیوے۔ تُسِیں مَینُۄں سݨے سرکاری وکِیل باراں ہذار دے دیوۄ۔ ہِساب ماواں دھِییاں دا۔ جۄ بچِیا پَیسا پَیسا واپس ہۄ جائیگا۔”
اُںگلاں دے پۄٹِیاں ’تے ہِساب لا کے نںدّ لال نیں کھرچا جۄڑِیا۔
“تُسِیں پَیسے دی پرواہ ناں کرۄ۔ پںجّ دی تھاں پںجّاہ کھرچۄ۔ بسّ پُلِس ساڈے دراں ’تے نہِیں آئُݨی چاہِیدی۔”
آکھدے پںکّج نیں باراں دی تھاں پںدّراں ہذار نںدّ لال دے ہوالے کر دِتّا۔
“پُلِس دی ماں دی اَیسی تَیسی۔ آ جاݨا شام نُۄں۔ نالے دستخت کر دیݨا۔ نالے فِیس پُجدی کر دیݨا۔”
تِیجی وار فِیس دی یاد کروا کے نںدّ لال باہر نِکلِیا۔
“سِںگّلا٬ تُۄں ٹھیکیدار دا وکِیل بݨِیں۔”
گیٹ تک چھڈّݨ آئے سِںگّلے نُۄں پِٹھّ تھاپڑ کے اشِیرواد دِںدّے نںدّ لال نیں اہِساس کروائِیا جِویں اُس نیں سِںگّلے نُۄں اِس کیس وِچّ وکِیل نِیُکت کروائِیا سی۔
-18-
نںدّ لال دے پھَیکٹری رہِݨ تک شِشٹاچار بھارُۄ رِہا سی۔ اُہ سِینِیئر وکِیل سی۔ اُسنُۄں گُسّا بہُت آئُںدا سی۔ دُۄجی واری کۄئی سوال پُچھّ لئے اُہ لِپھاپھا وگاہ کے ماردا سی۔
اِسے ڈرۄں کِسے نیں اُس نال کھُلہ کے گلّ نہِیں سی کِیتی۔
سِںگّلا اُنہاں دے ہاݨ دا سی۔ دۄست مِتّر سی۔ اُس نال دِل دی گلّ ہۄ سکدی سی۔
بابُۄ جی دے جاݨ بائد کھُلّہ کے گلّاں ہۄݨ لگِّییاں۔
“بابُۄ جی بڑے چالُۄ پُرجے ہن۔ فِیس تۄں اِلاوا ہۄر کِنّی کُںڈّی لا گئے؟”
سِںگّلے نیں مِتّراں نُۄں چَۄکس کرن اتے اُنہاں دے مناں وِچّ آپݨی تھاں بنائُݨ دی نِیئت نال پُچھِّیا۔
نںدّ لال نیں اجے دا مُۄںہ بنّہِیا سی۔ اِس پںدّراں ہذار بارے کِسے نال گلّ ناں کِیتی جاوے۔ رِشوت دا ماملا سی۔ گلّ باہر نِکلݨ ’تے فائِدا گھٹّ اتے نُکسان و ّہۄݨا سی۔ بدنامی تۄں ڈردا افسر کمّ اُلٹا کر سکدا سی۔
اُہ بھیت کھۄلہے جاں ناں۔ اجے دۄچِتّی وِچّ سی۔
وِنے بھامپ چُکّا سی کِہ دال وِچّ کُجھّ کالا ہَے۔ اُہ سِںگّلے دی دھاںک جمائُݨ لئی راذ اُگلائُݨ دا یتن کرن لگّا۔
“تھۄڑھے جِہے لئے ہن۔ کلرکاں مُنشِییاں لئی۔”
پںکّج نیں چُپّ تۄڑی۔
“بڑا کھراںٹ ہَے بُڑھا! ڈیڈھ لکھّ لَے کے سبر نہِیں آئِیا۔ پھائیِو سٹار وکِیل ہَے۔ اہِلکاراں دی فِیس وی پھائیِو سٹار ریٹ دے ہِساب نال لئی ہۄئیگی۔”
سِںگّلے دے ہتھّ نںدّ لال دی کمذۄری لگ چُکّی سی۔ اِس کمذۄری نُۄں جگّر کرکے اُہ دُۄہرا فائِدا اُٹھائُݨا چاہُںدّا سی۔ پہلِا٬ اُسنے پںکّج ہۄراں نُۄں نںدّ لال دی لُٹّ تۄں بچا لَیݨا سی۔ دُۄجا٬ اُسنے اُنہاں نُۄں آپݨے ’تے دھِجا لَیݨا سی۔ اجِہے کیس وِچّ پَیسا پاݨی واںگ وہِںدّا ہَے۔ ہر مُکام ’تے پَیسے چڑھنے سن۔ ہر مُکام ’تے وِچۄلِیاں نُۄں ہِسّا پتّی مِلݨا سی۔ سِںگّلا نںدّ لال واںگ مُۄںہ مںگّی فِیس نہِیں سی لَے سکدا۔ اُسنے آپݨا گھر ہِسّے پتِّییاں نال پُۄرا کرنا سی۔ اِس لئی اسامی دا نںدّ لال نالۄں مۄہ بھںگّ ہۄݨا ذرُۄری سی۔
“دیکھۄ کمّ ہۄݨ ’تے آپاں نُۄں لَے دے کرنی پئیگی۔ کلرکاں اردلِییاں نیں میرے پِچھّے پھِرنَے۔ دُۄہری فِیس آپاں دیݨی نہِیں۔ مَینُۄں دسّۄ کِس کِس دے ناں دے کِنّے کِنّے لَے گِیا؟ اُنہاں نُۄں مَیں بابُۄ پِچھے لا دیواںگا۔”
سِںگّلا وکِیلاں والِییاں چلاکِییاں ورت کے مسلے دی تَیء تک جاݨ لگّا۔
“پںدّراں ہذار لَے گئے۔ کہِںدّے ہن سُپرڈَیںٹ نال گلّ کرنی ہَے۔ درخاست مرذی دے ججّ کۄل لگواݨی ہَے۔ ہۄر کئیِیاں دے ناں لَیںدے سن۔ سانُۄں کی پتا ہَے کَۄݨ کی ہُںدّا ہَے؟”
نِیرج لکۄ رکھّݨ دے ہکّ وِچّ نہِیں سی۔ دۄویں اُنہاں دے وکِیل سن۔ گلّ سپشّٹ ہۄݨی چاہِیدی سی۔
“کر دِتّی ناں اُہۄ گلّ۔ سارا کھرچ پںجّ سَۄ دا ہَے۔ سُپرڈَیںٹ نُۄں فِیس دیوۄ جاں ناں اِکۄ گلّ ہَے۔ درکھاستاں ججّ آپ ججّاں کۄل بھیجدا ہَے۔ اِکّ سٹَینۄ٬ دۄ اہِلمدّ۔ رِیڈر اتے چپڑاسی۔ سبھ پںجّاہ پںجّاہ دی مار۔ بہُتی تیذی ہۄوے تاں سَۄ۔ چلۄ کۄئی نہِیں۔ اگّۄں تۄں چَۄکس رہِݨا۔ جے بابُۄ جی کِسے اہِلکار دے ناں دے پَیسے مںگّݨ, آکھ دیݨا سِںگّلے نیں گلّ کر لئی ہَے۔ آپے پِچھّۄں لہِ جائیگا۔ نہِیں تاں داڑھی نالۄں مُچھّاں وڈِّییاں ہۄ جاݨگِییاں۔ اِکّ وار مُۄںہ پَے گِیا پِچھّۄں جواب دیݨا اَۄکھا ہۄ جائیگا۔ مَیں تُہانُۄں ساودھان کرکے آپݨا پھرذ نِبھاء دِتّا۔ اگّے تُہاڈی مرذی۔”
“گلّ سِیاݨی ہَے۔”
آکھدا پںکّج ششۄپںجّ وِچّ پَے گِیا۔ اُہ کِس دی گلّ منّے۔ دۄویں درُست لگدے سن۔ خَیر! جدۄں اُکھّلی وِچّ سِر آ گِیا تاں مُۄںگلِییاں دا کی ڈر؟
سۄچ کے پںکّج نیں گلّ اگّے تۄری۔
“پَیسِیاں دا جھںجّٹ چھڈّۄ۔ جِہڑے تُہاڈے کۄلۄں مںگّݨگے اُنہاں نُۄں تُسِیں دے دِئۄ۔ دس وِیہ ہذار ہۄر لگ جائیگا۔ اِہ دسّۄ پیشگی ذمانت مِل وی جائیگی؟”
“سچّی گلّ سمجھ لئۄ۔ اخباراں وِچّ بہُت خبراں لگ گئیِیاں ہن۔
یُۄنِیورسِٹی وِچّ ہڑتال ہَے۔ شہِر وِچّ جلُۄس نِکل رِہا ہَے۔ اِس سبھ دا ججّاں ’تے اسر پئیگا۔ پُلِس ساڈی سہائِتا کرنۄں گھبرائیگی۔ ہالے بذار گرم ہَے۔ پھیر وی آپاں ہِمّت نہِیں ہارنی۔ مِلی اسفلتا تۄں گھبرائُݨا نہِیں۔ بڑے راہ ہن کامیابی تک پُجّݨ دے۔ سَیشن ججّ ودھِییا بںدّا ہَے۔
درخاست آپݨے کۄل رکھّ لئے٬ چںگّا ہَے۔ اُہ کِسے دباء اگّے نہِیں جھُکّدا۔”
“سَیشن ججّ دا کۄئی بںدّا؟”
“سچّی گلّ اِہ ہَے کِہ اُسدا کۄئی بںدّا نہِیں۔ ہِکّ تھاپڑ کے اُس تۄں کمّ کرائُݨ دے دائویدار بتھیرے مِلݨگے پر اُس دی کۄٹھی وڑن دی کِسے دی ہِمّت نہِیں۔ اِہ مسلا ربّ ’تے چھڈّ دیوۄ۔”
“ہۄر کی کِیتا جاوے؟”
“پھَۄری کرن والی گلّ اِہ کِہ کِویں ناں کِویں پُلِس تک پہُںچّ کِیتی جاوے۔ پُلِس کپتان نُۄں بنّہِیا جاوے۔ پھیر رَیںک مُتابک چھۄٹے تھاݨیداراں دی مُٹھّی گرم کِیتی جاوے۔ ہر رُتبے دی آپݨی اہِمِیئت ہَے۔ سبھ دا ماݨ کرۄ۔”
“پُلِس کپتان دا کۄئی سہی بںدّا؟”
“بںدّے اُسدے بتھیرے ہن۔ پر جے میری منّݨی ہَے تاں سِدھّی پہُںچّ کرۄ۔ جے کِسے سِیاسی بںدّے جاں رِشتیدار دے پِچھّے بھجّے٬ نالے کھجّل خُیار ہۄوۄگے نالے ودھّ خرچ ہۄ جائیگا۔ سِپھارشی پہِلاں آپݨا ڈھِڈّ بھریگا۔ سِدھے جائُگے٬ افسر کھُش ہۄئیگا۔”
“سِدھّے کِویں جائیِئے؟ اُہ کپتان ہَے۔ پھڑ کے اںدّر کر دِئۄُ۔”
“میرا متلب اِںجھ سِدھّے جاݨ تۄں تھۄڑھا ہَے۔ متلب ہَے سِپھارش دی تھاں دلال پھڑۄ۔”
“دلال دسّۄ کَۄݨ ہَے؟”
“چُپّ کرکے میلُۄ ڈیئری والے کۄل چلے جائۄ۔ اُہ ساف سُتھرا بںدّا ہَے۔
دس ہذار آپ لئیگا۔ مُۄںہۄں مںگّ کے۔ گلّ جۄ کریگا سَۄلاں آنے سہی ہۄئیگی۔
تُہاڈے بںدّے نُۄں نال لَے کے جائیگا۔ گلّ مُۄںہ ’تے کریگا۔ تُہاڈے ہتھِّیں پَیسے دِوائیگا۔ اگّے پِچھّے لۄڑ پئی نال جائیگا۔”
“ٹھِیک ہَے۔ اسِیں ہُݨے اُس کۄل جاںدے ہاں۔”
“جائۄ۔ کۄئی دِکّت آوے مَینُۄں فۄن کر دیݨا۔ رات نُۄں دس وجے بائد مَیں فۄن بںدّ کر دِںدّا ہاں۔ اجّ کھُلّہا رکھّاںگا۔ جدۄں مرذی اُٹھا لَیݨا۔ ہُݨ مَیں چلدا ہاں۔ سرکاری وکِیل مَینُۄں اُڈِیک رِہا ہۄݨا ہَے۔”
گھڑی دیکھدا سِںگّلا گھر جاݨ لئی اُٹھّ کھڑۄتا۔
“بَیٹھۄ سِںگّلا ساہِب! تُسِیں آپݨی فِیس دسّی نہِیں۔ چار گھںٹّے ہۄ گئے مگذ کھپائی کردِیاں نُۄں۔”
سِںگّلے دا ہتھّ پھڑ کے بَیٹھائُںدے اجے نیں اُسنُۄں رۄکِیا۔
انّہا کی بھالے دۄ اکھّاں؟ ہۄر سِںگّلے نُۄں کی چاہِیدا سی؟
“فِیس آپݨِیاں تۄں تھۄڑھا لئیِدی ہَے۔ اِہ میرا آپݨا کمّ ہَے۔”
مُڑ کُرسی سمبھّالدے سِںگّلے نیں ملوِیں جِیبھ نال دۄستاں دا مان رکھِّیا۔
“گھۄڑا گھاہ نال دۄستی پائیگا تاں کھائیگا کی؟ آپݨے کۄل یاراں دۄستاں نیں آئُݨَے۔ یاری دۄستی اِکّ تھاں۔ کارۄبار دُۄسری تھاں۔ تُسِیں آپݨی فِیس دسّۄ۔”
وِنے سِںگّلا دا پکھّ پُۄرن لگّا۔
“مںگّݨا مَیں کی ہَے! جِہڑے دیوۄگے چُپّ کرکے جیب وِچّ پا لواںگا۔”
“پھیر وی کُجھّ تاں دسّۄ؟” پںکّج نیں پںجّ پںجّ سَۄ دے نۄٹاں والی گُٹّی جیب وِچۄں کڈھّ کے ہتھّ وِچّ پھڑدِیاں پُچھِّیا۔
سِںگّلا کِنّی فِیس مںگّے اُس نُۄں سُجھ نہِیں سی رِہا۔ گِیاراں ہذار اُس دی ودھّ تۄں ودھّ فِیس سی۔ آم تَۄر ’تے اُس نُۄں پچوںجّا سَۄ مِلدا سی۔ گھٹّ وی چلّ جاںدی سی۔ اِتھے گھٹّ مںگّے جاں ودھّ؟ اُہ کِسے نتِیجے ’تے نہِیں سی پُجّ رِہا۔
“مَیں کِہڑا بابُۄ جی ہاں کِہ لکھّاں وِچّ مںگّاںگا۔ مَینُۄں اُنہاں دا مُنشِییانا دے دیݨا۔ ہۄر دسّۄ!”
“جانی پںدّراں ہذار!” وِنے نیں دس پھِیسدی دے ہِساب نال ہِساب لا کے آکھِیا۔
“لئۄ بائی ہذار!” پںکّج نیں پںجّ پںجّ سَۄ دے چُتالی نۄٹ سِںگّلے دی جیب وِچّ پا دِتّے۔
“سرکاری وکِیل دا کھرچا وی لَے لئۄ۔”
“کِئۄں چھِتّر ماردے ہۄ! ہر رۄذ اِکٹھّے کھاںدے پِیںدے ہاں۔”
سِںگّلا مِلی فِیس تۄں سںتُّشٹ سی۔ اُہ بھُکھّ دِکھا کے آپݨا وکار نہِیں سی گھٹائُݨا چاہُںدّا۔
“کۄئی ہۄر ساودھانی؟”
“میرا کھِیال ہَے آپاں نُۄں کۄئی خترا مُلّ نہِیں لَیݨا چاہِیدا۔ گھر وِچّ جے کۄئی گلت چِیذ پئی ہَے اُسنُۄں اِدھر اُدھر کر دِئۄ۔ پُلِس دا کۄئی وساہ نہِیں۔ گھرۄں کۄئی ہۄر چِیذ ناں مِلے تاں وِسکی دا کیس پا دیوے۔ پھڑے دستاویذاں نُۄں اِنکم ٹَیکس والِیاں کۄل بھیج دیوے۔ گھر پئے کَیش نُۄں ہوالے دی رکم بݨا کے کۄئی نوِیں مُسِیبت گل پا دیوے۔ اسلا٬ وِسکی٬ سۄنا٬ کَیش سبھ کھِںڈّا دیوۄ۔”
سِںگّلے دی اِس رائے نیں دۄستاں دے دِل مۄہ لئے۔
گھر وِچّ اجِہا بہُت کُجھّ پِیا سی۔ اِہ سبھ غَیر کانُۄنی سی٬ اِہ کِسے دے دھِیان وِچّ نہِیں سی۔
تُرںتّ سِںگّلے دی ہدائِت ’تے امل ہۄئِیا۔ نِیرج نیں گھر فۄن کھڑکائِیا۔ سارا وادھُۄ سمان رِشتیداراں دے گھر پہُںچّا دِئۄ۔
-19-
سِںگّلے نُۄں تۄر کے سارے مِتّر سِر جۄڑ کے بَیٹھ گئے۔
وکِیلاں کۄلۄں مِلے سُجھاواں اُپر وِچار ہۄݨ لگّی۔
سِںگّلا کہِںدّا سی٬ سَیشن ججّ تک پہُںچّ کرن دی لۄڑ نہِیں۔ نںدّ لال دی سلاہ اُلٹ سی۔ سِںگّلا کہِںدّا سی سَیشن ججّ کِسے دی منّدا نہِیں۔ نںدّ لال کہِںدّا سی کِدھرے ہۄر دال ناں گلی تاں میرے کۄل آ جائۄ۔
سِںگّلا نںدّ لال دِییاں پھڑھاں بارے اُنہاں نُۄں سُچیت کر چُکّا سی۔ بابُۄ دے اُچّے ریٹاں بارے اُنہاں نُۄں پہِلاں تجربا ہۄ چُکّا سی۔
پھیر کِیتا جاوے تاں کی؟ بابُۄ دی منّی جاوے جاں سِںگّلے دی۔
سۄچ وِچار کے وِچکارلا راہ لبھِّیا گِیا۔ سَیشن ججّ تک پہُںچّ ذرُۄر کِیتی جاوے۔ پر کِسے دلال دے دھکّے ناں چڑھِیا جاوے۔ کۄئی نِجّی دۄست پھڑِیا جاوے۔
کئی ناں وِچارے گئے۔ سہِمتی ہائی کۄرٹ دے رجِسٹرار پْرتاپ سِںگھّ دے ناں ’تے ہۄئی۔
کُجھّ سال پہِلاں اُہ مائِیا نگر وِچّ اڈِیشنل سَیشن ججّ لگّا ہۄئِیا سی۔ مۄہن لال نال اُسدی دۄستی ستلُج کلبّ وِچّ ہۄئی سی۔
اُنہِیں دِنِیں مۄہن لال اِکّ نوِیں کالۄنی اُسار رِہا سی۔ مۄہن لال جدۄں کۄئی نوِیں کالۄنی اُساردا سی تاں کُجھّ چُنویں پلاٹ افسراں لئی راکھویں رکھّدا سی۔ پہِلا کِسے سَیشن ججّ لئی٬ دُۄجا پُلِس کپتان جاں اُس تۄں کِسے وڈّے افسر لئی۔ تِیجا٬ تہِسِیلدار٬ اَیس.ڈی.اَیم.جاں ڈی.سی.لئی۔ چَۄتھا اِنکم ٹَیکس دے کِسے افسر اتے پںجّواں مِئۄُںسپل کارپۄریشن دے میئر جاں کمِشنر لئی۔ لۄڑ انُسار وادھ گھاٹ وی ہۄ جاںدی سی۔
اِںجھ مۄہن لال آپݨی اِکّ نِیتی تہِت کردا سی۔ اِس نِیتی تہِت سبھ نُۄں فائِدا ہُںدّا سی۔
افسراں دا کالا دھن کھپ جاںدا سی۔ مُنافا وی چںگّا ہۄ جاںدا سی۔
مۄہن لال افسراں کۄلۄں ذمِین دی لاگت لَیںدا سی۔ کالۄنی دے وِکاس اُپر ہۄئے کھرچے دی وی اُنہاں نُۄں چھۄٹ ہُںدّی سی۔
اِوج وِچّ مۄہن لال نُۄں آپݨے پْرۄجَیکٹ وِچّ نِویش کرن لئی کھُلہا پَیسا مِل جاںدا سی۔ لۄڑ پَیݨ ’تے افسر گھٹّ وِیاج ’تے رکم دے بۄرے اُس ولّ بھیج دِںدّے سن۔
افسراں نُۄں پلاٹ دیݨ دا مۄہن لال نُۄں اِکّ ہۄر وڈّا فائِدا ہُںدّا سی۔ جے کالۄنی بذار دے بھاء ذمِین کھرِید کے اُساری جاوے پھیر کھٹّݨ نُۄں کُجھّ نہِیں سی۔ مۄہن لال نُۄں دۄ پَیسے تاں ٹکّردے سن جے کۄئی جھگڑے والی ذمِین کَۄڈِییاں دے بھاء مِلے۔ کَۄڈِییاں دے بھاء مِلی ذمِین مُکدّمِیاں دی کھاݨ ہُںدّی سی۔ کدے کۄئی وارِس بںدّی لَے آئُںدا٬ کدے کۄئی پُلِس چڑھا لِیائُںدا۔ کۄئی اِنکم ٹَیکس والِیاں نُۄں چِٹھّی پا دِںدّا٬ کۄئی چڑھدے اِںتکال وِچّ ٹںگّ اڑا دِںدّا۔
جِس مہِکمے ولّۄں کۄئی اڑچݨ ہُںدّی مۄہن لال اُسے مہِکمے دے افسر نُۄں اگّے کر دِںدّا۔ آپݨا ہِت کالۄنی نال جُڑن کرکے افسر آپے مسلا سُلجھا دِںدّا۔ کئی کمّ افسراں دی آپݨی کلم نال ہۄ جاںدے۔ باکی نال دے افسراں کۄلۄں کروا لَیںدے۔
مۄہن لال دی اِس ہُشِیاری کارن اُسدی کالۄنی دی اُساری وِچّ کدے کۄئی وِگھن نہِیں سی پِیا۔ اِس وِئُپار وِچّ اُسدی چںگّی بھلّ سی۔ کالۄنی کٹّی پِچھۄں جاںدی٬ وِک پہِلاں جاںدی۔
پْرتاپ سِںگھّ نُۄں مۄہن لال نیں چار سَۄ گجّ دا اِکّ پلاٹ اتے تِنّ دُکاناں دِتِّییاں سن۔
نوِیں کالۄنی دے پہِلاں وِکدے پلاٹاں دی کِیمت گھٹّ پَیںدی سی۔ جِئُںجِئۄں پلاٹ وِکدے جاںدے سن٬ تِئۄں تِئۄں مُلّ ودھدا جاںدا سی۔ جدۄں پلاٹ کۄٹھِییاں وِچّ بدل جاںدے٬ مُلّ اسمان چھۄہݨ لگدے۔
پْرتاپ سِںگھّ نُۄں کِہڑا پَیسے دی گھاٹ سی۔ اُنہاں نیں آپݨا پلاٹ سبھ تۄں پِچھّۄں ویچِیا سی۔ اُنہاں نُۄں لکھّاں رُپئے مُنافا ہۄئِیا سی۔ دُکاناں ہالے کۄل سن۔ پںجّاہ ہذار والی دُکان پںجّ لکھّ دی ہۄئی پئی سی۔
اِہۄ نہِیں٬ مۄہن لال نیں اجِہے کئی ہۄر فائِدے اُنہاں نُۄں پہُںچّائے سن۔
دۄستی پرِوارک ساںجھ وِچّ بدل گئی سی۔ کِسے اَیتوار مۄہن لال سمیت پرِوار پْرتاپ سِںگھّ دی کۄٹھی ہُںدّا٬ کِسے اَیتوار پْرتاپ سِںگھّ اُنہاں دی کۄٹھی۔
جدۄں پْرتاپ سِںگھّ بدل کے گِیا پھیر وی لںگھّدے وڑدے گیڑا مار کے جاںدا سی۔ بہُت آئُݨ جاݨ مۄہن لال دی مَۄت بائد گھٹِیا سی۔ ہالے وی دُسہِرے٬ دِوالی نُۄں پںکّج ہاذری لگوا کے آئُںدا سی۔ پرِوارک سمبّںدھّ اُسے ترہاں کائِم سن۔
مۄہن لال دے ہۄر ججّاں نال وی سمبّںدھّ سن پر ذِیادا وِشواس اُہ پْرتاپ سِںگھّ ’تے کردا سی۔
پْرتاپ سِںگھّ وِچّ اِکّ وادھا سی۔ اُہ آپݨے افسراں نال بݨا کے رکھّدا سی۔ افسراں دی کۄٹھی گیڑا ماردا سی۔ بچِّیاں نُۄں خرِیدۄ فرۄکھت کروائُںدا سی۔ افسراں دے بَیڈرُۄم تک اُسدی پہُںچّ سی۔
پْرتاپ سِںگھّ دے اِسے گُݨ کارن ہائیِکۄرٹ دے کُجھّ ججّاں نیں چِیف کۄل سِفارش کرکے اُس نُۄں ہائیِکۄرٹ بُلائِیا سی۔ اُہ دفتر گھٹّ٬ افسراں دِییاں کۄٹھِییاں وِچّ ودھّ جاںدا سی۔ اُسدے ہُںدِّیاں افسراں نُۄں نِجّی کمّ دا فِکر نہِیں سی رہِںدّا۔ کِسے ججّ دی کُڑی دی شادی ہۄوے تاں ٹَیںٹ تۄں لَے کے داج تک ساری ذِمّیواری اُسدے مۄڈھِیاں ’تے ہُںدّی سی۔
بدلے وِچّ ججّ اُسدے اِشارِیاں ’تے نچّدے سن۔
اُہ ہائیِکۄرٹ دا رجِسٹرار سی۔ اُسدی آپݨی تاکت گھٹّ نہِیں سی۔
ہیٹھلے ججّاں دی جان اُسدی مُٹھّی وِچّ ہُںدّی سی۔ بدلِییاں٬ ترکِّییاں٬ شکائِتاں٬ سبھ اُسدے ہتھّۄں نِکلدِییاں سن۔ رائی دا پہاڑ بنائُݨا اتے پہاڑ دی رائی بنائُݨی اُسدے ہتھّ سی۔ رجِسٹرار دا آکھا مۄڑنا سَۄکھا نہِیں سی۔ پھیر پْرتاپ سِںگھّ ورگے دھڑلّیدار افسر دا۔
نِیرج چاہُںدّا سی٬ پْرتاپ سِںگھّ نال گلّ فۄن ’تے کِیتی جاوے۔
اجے نیں نِیرج دی نادانی تے اُسنُۄں جھِڑکِیا۔ اِہ بچِّیاں والی کھیڈ نہِیں سی۔ پںکّج اتے نِیرج ہُݨ مُلذم سن۔ نِیامپالِکا دے کمّ وِچّ دخل اںدّاذی سَۄکھا کمّ نہِیں سی۔ پھُۄک پھُۄک کے کدم چُکّݨے پَیݨے سن۔ افسر دی اِذّت دا خِیال سبھ تۄں پہِلاں رکھّݨا پَیݨا سی۔
فۄن کرکے مِلݨ دا سماں لِیا جاوے۔ مِلِیا چںڈِّیگڑھ جا کے جاوے۔
کۄٹھی دی تھاں کِسے ہۄٹل جاں کلبّ وِچّ۔
مُلاکات سمیں دھِیان رکھِّیا جاوے۔ کمرے اتے کھاݨے دا بِلّ کِسے ہۄر دے ناں کٹوائِیا جاوے۔
تجربے دے آدھار ’تے اجے ججّاں نُۄں مِلدے سمیں ورتِییاں جاݨ والِییاں ساودھانِییاں بارے اُنہاں نُۄں سُچیت کرن لگّا۔
اجے اِہ سبھ اِس لئی آکھ رِہا سی کِئُںکِہ اجِہی اِکّ اݨگہِلی کارن اُسدا اِکّ رِشتیدار نَۄکری تۄں ہتھّ دھۄ بَیٹھا سی۔
اجے دے سالے دے ساںڈھُۄ نَۄہرِییا رام نیں اِکّ کتل کیس دا پھَیسلا کرنا سی۔ دۄویں پارٹِییاں کرۄڑپتی سن۔ پَیسِیاں دے برِیف کیس بھری پھِردِییاں سن۔
ججّ ساری اُمر اِیماندار رِہا سی۔ رِٹائِرمَیںٹ نیڑے آ رہی سی۔ دۄشی وَیسے وی بری کرنے سن۔ اُنہاں ولّۄں پںجّاہ لکھّ دی پیشکش آ چُکّی سی۔ دس وِیہ ہۄر ودھ سکدے ہن۔ وِچۄلگی اِکّ ساتھی ججّ کر رِہا سی۔ ماملا پُۄری ترہاں گُپت رکھِّیا جا رِہا سی۔ ساتھی ججّ دی اِکۄ شرت سی۔ نہَۄرِییا رام جاں اُسدی پتنی اِکّ وار اسامی نُۄں مِل لَیݨ۔ ’پَیسے آ گئے‘ آکھ دیݨ۔ اِس ترہاں ہۄݨ نال تِنّاں دھِراں دے دامن ساف رہِݨے سن۔ کِسے اُپر کِسے نُۄں شکّ نہِیں سی رہِݨا۔
مۄٹی رکم دا لالچ ججّ تۄں تِیاگ ناں ہۄئِیا۔ سٹھّ لکھّ وِچّ اُسنے ہاں کر دِتّی۔
ججّ دا چھۄٹا بھرا فرِیداباد رہِںدّا سی۔ اُتھے اِکّ تِنّ تارا ہۄٹل وِچّ کمرا بُکّ کرائِیا گِیا۔ ججّ نیں سۄچِیا سی اُتھے تک کِس مۄئے نیں پِچھّا کرنا سی۔
اسامی نُۄں کِہڑا سُپنا آئُںدا سی کِہ پِچھّا ہۄ رِہا ہَے۔ اُنہاں نیں ہۄٹل والِیاں کۄل ہۄٹل آئُݨ دا مکسد ججّ نُۄں مِلݨا لِکھوا دِتّا۔
مُلاکات ہۄئی۔
بِلّ پارٹی نیں چُکائُݨا سی۔ چُکا دِتّا۔
وِرۄدھی دھِر نیں کھۄج کڈھّ لئی۔
ہۄر سبھ سبُۄت ججّ دے ہکّ وِچّ سن۔ کیس کمذۄر سی۔ دۄشِییاں دا بری کرنا جائِذ سی۔ پر ججّ نیں مُلذماں نال ہۄٹل وِچّ مُلاکات کِئۄں کِیتی؟
کمرے اتے کھاݨے دا کھرچا مُلذم نیں کِئۄں چُکائِیا؟ نَۄہرِییا رام کۄل اِنہاں دۄشاں دا کۄئی سپشّٹِیکرن نہِیں سی۔
“کِسے ججّ کۄلۄں کمّ لَیݨا ہَے تاں دھِیان نال لِیا جاوے۔ اِہ ناں ہۄوے کِہ آپݨے نال نال دۄست افسراں دا نُکسان ہۄ جاوے۔”
اجے دے مشورے انُسار پْرتاپ سِںگھّ نال فۄن ’تے گلّ ہۄئی۔
چںڈِّیگڑھ جاݨ دا ذِمّا اجے اتے پںکّج نیں لِیا۔ اجے نُۄں چِیف جسٹِس دا پْرائیِویٹ سَیکٹری وی جاݨدا سی۔ اُسنے اجے دے کئی اڑے گڈّے کڈھّے سن۔
اُس نال وی مُلاکات کِیتی جائیگی۔
نِیرج اتے وِنے پِچھّے رہِ کے پُلِس نُۄں سمبھّالݨگے۔
اگلے دِن دۄبارا مِلݨ دی یۄجنا بݨا کے اُہ وِچھڑ گئے۔