-60-

 

بگھیل سِںگھّ چالی لکھّ دی پہِلی کِشت لَے کے چںڈِّیگڑھ لئی روانا ہۄ گِیا۔

اُسدا اِس ترہاں دا مُکھّ مںتّری نال پہِلا رِشتا سی۔ اِس رِشتے وِچۄں اُس نُۄں اجِیب جِہی خُشبُۄ آئُںدی مہِسُۄس ہۄ رہی سی۔

چھۄٹے مۄٹے کمّاں والِییاں کُجھّ درخاستاں اُسنے نال لَے لئیِیاں۔ اِکّ دۄ مُلاذماں دِییاں بدلِییاں سن۔ کُجھّ کرذے منذُۄر کروا کے دیݨے سن۔ کُجھّ ساںجھے کمّاں لئی گراںٹاں لَیݨِییاں سن۔

بگھیل سِںگھّ نیں سۄچِیا سی کِہ تْرِپت ہۄئے مُکھّ مںتّری نیں اِنہاں درخاستاں ’تے جھرِیٹاں مار دیݨِییاں سن۔ اِنے وِچّ بگھیل سِںگھّ دا مہِینے دا خرچا نِکل جاݨا سی۔

سِیاسی سکتّر اُسدا بے سبری نال اِںتذار کر رِہا سی۔

بگھیل سِںگھّ نُۄں سِدھّا مُکھّ مںتّری دے نِجّی ڈرائِںگ رُۄم وِچّ لِجائِیا گِیا۔

بگھیل سِںگھّ نُۄں بہُتا اِںتذار وی ناں کرنا پِیا۔ سارے کمّ وِچے چھڈّ کے مُکھّ مںتّری بگھیل سِںگھّ کۄل آ بَیٹھا۔

“کِس ترہاں رِہا پھیر؟” مُکھّ مںتّری نُۄں اِس مُلاکات دے مکسد دا پتا سی۔ جِتّ دے اہِساس نال بھرے مُکھّ مںتّری نیں کُرسی ’تے بَیٹھدِیاں ہی آپݨی سِیاسی تاکت دا اہِساس کرائِیا۔

“تُسِیں کمال کر دِتّا۔ میری بلّے بلّے ہۄ گئی۔”

جھُک کے گۄڈِیں ہتھّ لائُںدے بگھیل سِںگھّ نیں اِلاکے وِچّ آپݨی پئی پَیںٹھ کارن مُکھّ مںتّری دا دھنّواد کِیتا۔

“بہُت سِپھارشاں آئیِیاں۔ کیںدر تک ہِلِّیا پِیا سی۔ مَیں کِسے دی پرواہ نہِیں کِیتی۔ سۄچِیا مُںڈّا اَیویں ردھُّسِیا پھِردا ہَے۔ پہِلی وار کمّ کِہَے۔ مُںڈّے دی اِذّت بݨا کے چھڈُّۄں۔”

“سچّمُچّ تُسِیں میرا ماݨ ودھائِئَے۔ آہ لئۄ پہِلی کِشت۔”

بگھیل سِںگھّ نیں نۄٹاں والا برِیف کیس مُکھّ مںتّری ولّ ودھائُںدے ہۄئے آکھِیا۔

اِہ پہِلی وار سی جدۄں برِیف کیس مُکھّ مںتّری تک آئِیا سی۔ پہِلاں برِیف کیس سکتّر کۄل جمہاں ہُںدّے سن۔ اُہ آپݨی تسلّی کرکے٬ پہُںچّی رکم دی سُۄچنا فۄن اُپّر مُکھّ مںتّری نُۄں دے دِںدّا سی۔

اِس برِیف کیس نُۄں جاݨ بُجھّ کے اںدّر بُلائِیا گِیا سی۔ اِس پِچھّے اِکّ راذ سی۔

“اِس وِچّ کی ہَے؟”

“چالی لکھّ ہَے۔”

“مَیں کی کرنے نیں؟ رکھّ آپݨے کۄل۔ دیکھ آپݨے باپُۄ دِییاں مِہراں۔”

نوِیں پِیڑھی مُکھّ مںتّری نُۄں باپُۄ آکھ کے بُلائُںدی سی۔ اِکّ سُہِرد باپ والے پھرذ نِبھائُںدِیاں مُکھّ مںتّری نیں بگھیل سِںگھّ دی پِٹھّ تھاپڑ کے برِیف کیس اُس ولّ کھِسکا دِتّا۔

“مَیں اگلی کِشت لَے لواںگا۔ اِہ تُہاڈی امانت ہَے۔”

“نہِیں بئی نہِیں۔ سبھ کِشتاں تیرِییاں ہن۔ کۄئی ہۄر ہُکم ہَے تاں دسّ؟”

مُکھّ مںتّری بگھیل سِںگھّ نُۄں کھُلہا گفّا لوائُݨا چاہُںدّا سی۔

ہَیرانی اتے شردھا کارن گدّگدّ ہۄئے بگھیل سِںگھّ نُۄں سُجھّ نہِیں سی رِہا٬ اُہ مُکھّ مںتّری دا دھنّواد کِس ترہاں کرے۔

پھیر مُکھّ مںتّری نیں آپݨے سِیاسی سکتّر نُۄں بُلائِیا۔ برِیف کیس نُۄں بگھیل سِںگھّ دی گڈّی وِچّ رکھّ کے آئُݨ دا ہُکم سُݨائِیا۔

“اُس آپݨے جتھیدار دا کھہِڑا چھڈّ۔ اُس پِچھّے لگ کے تَینُۄں کُجھّ نہِیں مِلݨا۔ اِدھر رہیںگا تاں اجِہے گفّے ہر رۄذ مِلݨگے۔”

وکھّ ہۄݨ تۄں پہِلاں کھچری ہاسی ہسّ کے مُکھّ مںتّری نیں اِس مِہربانی دا کارن بگھیل سِںگھّ نُۄں سمجھائِیا۔

“میری بھُلّ بخشۄ۔ اجّ تۄں مَیں تُہاڈے نال۔”

بگھیل سِںگھّ اِکّ وار پھیر مُکھّ مںتّری دے گۄڈِیاں ولّ جھُکِیا۔

مُکھّ مںتّری نیں اُسنُۄں رستے وِچّ بۄچ لِیا۔

پَیرِیں پوائُݨ دی تھاں اُس نُۄں ہِکّ نال لا لِیا۔

مُکھّ مںتّری دی اِس جفّی نیں بگھیل سِںگھّ نُۄں پُۄری ترہاں جکڑ لِیا۔

ہُݨ اُہ کِدھرے ہۄر جاݨ جۄگا نہِیں سی۔

بھاگ دُۄجا “Law is the slave of the Rich …”

اںگّریذی کہاوت

-1-

 

بہُتے اخباراں دے ستھانک اَیڈِیشناں دی وڈّی سُرکھی نِیرج ہۄراں بارے سی۔

پُلِس دِییاں ذِیادتِییاں کارن دۄشِییاں دا بلڈّ پْرَیشر بہُت ودھ گِیا سی۔ پںکّج نیں آپݨی چھاتی وِچّ درد ہۄݨ دی شِکائِت کِیتی سی۔ پُلِس نُۄں اُنہاں نُۄں ادھّی رات سِول ہسپتال لَے کے جاݨا پِیا سی۔ ڈاکٹراں نیں اُنہاں دی ہالت چِںتّاجنک دسّی سی۔ دۄویں بھرا اَیمرجَیںسی وارڈ وِچّ پئے ذِںدّگی اتے مَۄت وِچکار لڑائی لڑ رہے سن۔

خبر پڑھدِیاں ہی رام ناتھ دے ہتھّ کمبّݨ لگّے۔ ڈاکٹراں ’تے گُسّا آئِیا۔

اخباراں نال گِلا ہۄئِیا۔ اِہ سبھ جھُۄٹھ سی۔

امِیرذادِیاں دے دِل کمذۄر ہُںدّے ہن٬ اِہ دُنِییاں جاݨدی سی۔ مُسِیبت پَیݨ ’تے بلڈّ پْرَیشر دا چڑھنا سچّ ہۄ سکدا سی۔ پر ذِںدّگی اتے مَۄت وِچکار ہۄ رہی لڑائی دی خبر سَۄ پھِیسدی گلت سی۔ دۄشِییاں نیں اِہ بہانا ہوالات دِییاں تکلِیفاں تۄں بچݨ لئی گھڑِیا سی۔ دۄشی کانُۄن دی کھُلہدِلی دا نجائِذ فائِدا اُٹھائُݨ دا یتن کر رہے سن۔ پَیسے دے ذۄر نال بھَیڑے سمِیاں نُۄں سُکھاویں دِناں وِچّ بدلݨ دا یتن کِیتا جا رِہا سی۔

سچّ کی ہَے؟ کھۄج کِس وسِیلے راہِیں کڈھّی جاوے؟ رام ناتھ سۄچاں دے گھۄڑے دُڑائُݨ لگّا۔

رام ناتھ آپݨے شہِر ہُںدّا تاں اِکّ فۄن کرن ’تے اُسنُۄں سُۄچنا مِل جاݨی سی۔ مائِیا نگر وِچّ اُہ پْردیسی سی۔ اِتھۄں دے ڈاکٹراں نیں اُسدے پلّے کُجھّ نہِیں سی پائُݨا۔

ہائی بلڈّ پْرَیشر اتے دِل دی بِماری مائِیا نگر وِچّ آم سی۔

اِتھۄں دے لۄکاں کۄل دھن تاں سی پر سکُۄن نہِیں سی۔ چھۄٹی جِہی مُسِیبت پَیݨ ’تے اِنہاں دے بلڈّ پْرَیشر ستویں اسمان جا چڑھدے سن۔ دِل پھیلہ ہۄݨ لگدے سن۔ مائِیا نگر دی پُلِس سیٹھاں نُۄں پھڑن تۄں بہُت ڈردی سی۔ پُلِس نُۄں کۄٹھی اگّے کھڑھی دیکھ کے اُنہاں نُۄں گشاں پَے جاںدِییاں ہن۔ جِنّا چِر سیٹھ پُلِس ہِراست وِچّ رہِںدّے سن٬ پُلِس دی جان مُٹھّی وِچّ آئی رہِںدّی سی۔ پتا نہِیں کدۄں دۄشی ربّ نُۄں پِیارا ہۄ جائے اتے کدۄں پُلِس اُپر دۄشی نُۄں کُٹّ کے مار دیݨ دا مُکدّما درج ہۄ جائے۔ آپݨی دھَۄڑی بچائُݨ لئی پُلِس پَیرپَیر ’تے ادالت نُۄں دۄشِییاں دی سِہت بارے سُۄچنا دِںدّی سی۔

رام ناتھ نُۄں سہی سُۄچنا ادالتۄں مِل سکدی سی۔ اُہ ادالت دے کھُلّہݨ دا اِںتذار کرن لگّا۔

سرکاری وکِیل نُۄں ساری ہالت دا پتا سی۔ ڈاکٹراں نیں اُہۄ بِمارِییاں پھڑِییاں سن جِہڑِییاں خبراں وِچّ درج سن۔ ڈاکٹراں نیں ادالت نُۄں بینتی کِیتی سی۔ دۄہاں دۄشِییاں دی جاںچ دِل دے ماہِر ڈاکٹراں کۄلۄں ہۄݨی چاہِیدی سی۔ سِول ہسپتال وِچّ آدھُنِک سہُۄلتاں مَۄجُۄد نہِیں سن۔ دۄشِییاں نُۄں پی.جی.آئی.چںڈِّیگڑھ بھیجِیا جاݨا چاہِیدا سی۔

دۄشِییاں دے وکِیلاں ولّۄں درخاست آ گئی۔ اُنہاں نیں دۄشِییاں نُۄں پی.جی.آئی.بھیجݨ اُپر اِتراذ کِیتا سی۔ اُہ سرکاری ہسپتال سی۔ اُتھے سِپھارشِییاں دا اِلاج ہُںدّا سی۔ آم وِئکتی نُۄں اُتھے کۄئی نہِیں پُچھّدا۔

اُنہاں دے سائِلاں دا دِلّی دے اسکارٹ ہسپتال وِچّ اِلاج چلّ رِہا سی۔

اُنہاں نُۄں دِلّی بھیجِیا جاݨا چاہِیدا سی۔ سرکاری کھرچے دی اُنہاں نُۄں ذرُۄرت نہِیں سی۔ اُہ آپݨے خرچے ’تے اِلاج کرائُݨ لئی تِیار سن۔

رام ناتھ نُۄں چال سمجھ آ گئی۔ اِہ ڈراما جیلہ دِییاں رۄٹِییاں تۄں بچݨ لئی رچِیا گِیا سی۔

مُدئی دھِر نُۄں دۄشِییاں دی درخاست دا وِرۄدھ کرنا چاہِیدا سی۔ اِہ سۄچ کے رام ناتھ ٹائیِپِسٹ کۄل گِیا۔ جھٹّپٹّ اُسنے دۄشِییاں دی درخاست دا جواب تِیار کروائِیا۔ جیلہ دی تھاں ہسپتال دے ایئر کںڈِّیشن کمرِیاں وِچّ آرام کرن دی دۄشِییاں دی اِہ نوِیں چال سی۔ ہالے کلّہ اِنہاں ہی ڈاکٹراں نیں اُنہاں دا مُیائِنا کِیتا سی اتے اُنہاں نُۄں رِشٹ پُشٹ دسِّیا سی۔ دِل دی بِماری راتۄ رات ہۄݨ والی نہِیں سی۔ رام ناتھ نیں ادالت نُۄں سُجھاء دِتّا۔ ادالت آپݨی دیکھ ریکھ ہیٹھ ماہِر ڈاکٹراں دا اِکّ بۄرڈ بݨائے۔ آدھُنِک تکنِیک دے آدھار ’تے اُنہاں کۄلۄں مُیائِنا کرائے۔ اُس مُیائِنے دے آدھار ’تے پھَیسلا ہۄوے۔

اِہ جواب سرکاری وکِیل ولّۄں دائِر ہۄݨا سی۔ مُدئی دے وکِیل نُۄں کچہِری دے کمّ وِچّ ٹںگّ اڑائُݨ دا ادھِکار نہِیں سی۔

اُہ سرکاری وکِیل نُۄں لبھّݨ لگّا۔ ناں ادالت٬ ناں دفتر۔ ناں کںٹِّین٬ ناں کِسے وکِیل دے ڈبّے! اُہ کِدھرے نذر نہِیں سی آ رِہا۔

دۄشِییاں دے وکِیل ادالت وِچّ کھڑھے سن۔ کِسے وی سمیں درخاست دی سُݨوائی ہۄ سکدی سی۔ رام ناتھ نیں سرکاری وکِیل دے آئُݨ تک کاروائی رۄکݨ دے اِرادے نال درخاست اڑا دِتّی۔

اِس وار سفائی دھِر دے وکِیلاں دی تھاں مَیجِسٹریٹ اُس نُۄں بھجّ کے پِیا۔

اُسنُۄں درخاست دیݨ دا کۄئی ادھِکار نہِیں سی۔

“جے سرکاری وکِیل جاݨ بُجھ کے کھِسک جاوے تاں مَیں کی کراں؟” سرکاری وکِیل نُۄں لبھّ لبھّ تھکّ جاݨ کارن رۄݨ ہکّا ہۄئے رام ناتھ نیں آپݨی مجبُۄری دسّی۔

مَیجِسٹریٹ اتے سرکاری وکِیل دی بُکّل ساںجھی سی۔ مَیجِسٹریٹ نیں ہُکم مُدئی دھِر دے وِرُدھّ کرنا سی۔ جے اِہ ہُکم بِناں سرکاری وکِیل نُۄں سُݨے سُݨائِیا گِیا تاں سرکاری وکِیل دی شِکائِت ہۄݨی سی۔ سرکاری وکِیل دا بچاء کرنا مَیجِسٹریٹ دا پھرذ سی۔

سفائی دھِر وی رام ناتھ دا مُۄڈ تاڑ گئی۔ سرکاری وکِیل اُنہاں دے بںدِّیاں نال ہی ستلُج کلبّ بِیئر پِیݨ گِیا سی۔ ہُکم گھںٹّا پہِلاں ہۄوے جاں بائد وِچّ اِس نال سفائی دھِر نُۄں کۄئی فرک نہِیں سی پَیݨا۔ سرکاری وکِیل دے ہِتّ دا دھِیان رکھّݨا اُنہاں دا اِخلاکی فرذ سی۔ ہُکم اُسدی ہاذری وِچّ ہۄݨا چاہِیدا سی۔

“بہِس بائد دُپہِر سُݨ لواںگے۔ تد تک تُسِیں سرکاری وکِیل نُۄں لَے آئۄ۔”

سفائی دھِر نُۄں ججّ دا ہُکم پْروان سی۔ بِناں کۄئی اُجر کِیتے اُہ باہر آ گئی۔

دۄ گھںٹّے دی کھجّل کھُیاری بائد رام ناتھ نُۄں پتا لگّا سرکاری وکِیل کِتھّے سی۔

رںگّ وِچّ بھںگّ پائُݨا درُست نہِیں سی۔ اُہ کلبّ دے گیٹ کۄل کھڑۄ کے اُسدا اِںتذار کرن لگّا۔

سرکاری وکِیل مُلذماں دے تاذے کھادھے نمک دا مُلّ اُتارن لگّا۔

“اِہ ماملا مُلذماں اتے مَیجِسٹریٹ وِچکار ہَے۔ مُلذم ادالت دی ہِراست چ ہن۔ جیلہ چ جاں ہسپتال٬ اِس نال سرکار نُۄں کۄئی متلب نہِیں۔ مُدئی دھِر دے ہکّ وِچّ بہِس کرنا میرے لئی جائِذ نہِیں۔

“مُلذم جیلہ وِچّ ہن جاں ہسپتال٬ اِس نال سانُۄں فرک پَیںدا ہَے۔

ہوالات اتے جیلہ وِچّ سختِییاں بِناں متلب نہِیں ہُںدِّییاں۔ اِنہاں پِچھّے سِدھاںت کمّ کردا ہَے۔ اِہ مَۄجُۄدا دۄشی نُۄں سبک سِکھائُݨ اتے ہۄراں نُۄں ڈرائُݨ لئی ہُںدِّییاں ہن۔ جے دۄشی ہسپتالاں وِچّ پَے کے مُڑ آئے اِس نال دۄشی اُتشاہت ہۄݨگے۔ جُرماں دی گِݨتی وِچّ وادھا ہۄئیگا۔ مُدئیِیا دے سِینِیاں تے سپّ لڑنگے۔”

رام ناتھ دے اِس ترک نال وی سرکاری وکِیل نُۄں کۄئی لگائۄ نہِیں سی۔ اُہ سرکار دی نُمائِںدگی کر رِہا سی۔ سرکار مُدئی اتے دۄشی نُۄں اِکۄ اکھّ نال دیکھدی سی۔ جے دۄشی بِمار سی تاں اُسدا اِلاج ہۄݨا چاہِیدا سی۔ سرکاری وکِیل بِناں کارن درخاست دا وِرۄدھ کرکے مُدئی پکھّی ہۄݨ دا دۄش آپݨے سِر لَیݨ لئی تِیار نہِیں سی۔

رام ناتھ نُۄں لگّا گھِئۄ سِدھّی اُںگل نال نِکلݨ والا نہِیں سی۔

“پلِیذ میری مدد کرۄ۔ مَیں سیوا کرن نُۄں تِیار ہاں۔”

سرکاری وکِیل سیوا کرائُݨ دے مُۄڈ وِچّ نہِیں سی۔

اِہ کیس تھۄڑھا جِہا آسادھارݨ سی۔ اخبار اِس اُپر نذر رکھّ رہے سن۔ مُکھّ مںتّری تکّ٬ وڈّے افسراں نُۄں سُۄچنا جاںدی سی۔ اِکّ سرکاری وکِیل پہِلاں مار کھا چُکّا سی۔

پَیسے لَیݨ وِچّ اِکّ ہۄر خترا سی۔ پھَیسلا مُدئی دھِر دے اُلّٹ ہۄݨ والا سی۔ فِیس دے کے وی جدۄں کمّ ناں ہۄئِیا تاں مُدئی دھِر دے ذخماں تے نمک چھِڑکِیا جاݨا سی۔

رِشوت ٹھُکرا کے سخت روئیِّیا اختِیار کری رکھّݨا وی خترناک سی۔

سۄچ سمجھ کے سرکاری وکِیل نیں رُکھّ بدلݨا شُرُۄ کِیتا۔

“میری ستھِتی سمجھۄ۔ اِکّ پاسے مَیں آپݨے دستختی ڈاکٹراں ولّۄں آئی درخاست مَیجِسٹریٹ اگّے پیش کِیتی ہَے۔ ہُݨ اُسے درخاست دا مَیں وِرۄدھ کِس ترہاں کراں؟ وِچکارلا راہ لبھّدے ہاں۔ لِکھتی وِرۄدھ نہِیں کردے۔ مرِیذاں نُۄں مرذی دے ماہِراں کۄل بھیجݨ دا سخت وِرۄدھ کردے ہاں۔”

سرکاری وکِیل نیں اِںجھ ہی کِیتا۔

سرکار دۄشِییاں نُۄں مُیائِنے لئی ماہِر ڈاکٹراں کۄل بھیجݨ لئی تِیار سی۔ پر ماہِر دۄشِییاں دی مرذی دے نہِیں ہۄݨگے۔ اجّ دۄشی اسکارٹ جاݨا چاہُںدّے ہن۔ کلّہ امرِیکا جاݨا چاہُݨگے۔ ادالت نیں مُلذماں دی مرذی مُتابک نہِیں چلّݨا۔ سرکار کۄل مہِراں دی کمی نہِیں سی۔ مُیائِنا سرکاری ماہِراں کۄلۄں ہۄݨا چاہِیدا سی۔

مَیجِسٹریٹ نیں دۄہاں دھِراں دے ہکّاں دی راکھی کِیتی۔

سرکاری ڈاکٹراں دے کِردار شکّی سن۔ کلّہ کہِںدّے سن دۄشی ٹھِیک ٹھاک ہن۔ اجّ کہِںدّے ہن سخت بِمار ہن۔ مائِیا نگر وِچّ اسکارٹ ہسپتال دے پدھّر دے کئی ہسپتال سن۔ اِنہاں ہسپتالاں دے ڈاکٹراں نُۄں ناں سرکار دا ڈر سی٬ ناں پَیسے دا لالچ۔ اُنہاں دی رِپۄرٹ تے اِتبار کِیتا جا سکدا سی۔

“دۄشِییاں دا مُیائِنا دیانںدّ دے پںجّ ماہِر ڈاکٹراں کۄلۄں کروائِیا جاوے۔ فِیس مُلذماں ولّۄں بھری جاوے۔”

رام ناتھ نُۄں اِس ہُکم تے بہُتا اِتراذ نہِیں سی۔

دیانںدّ ہسپتال دے ڈاکٹراں نیں سرکاری ڈاکٹراں والے کارنامے کِیتے ہۄݨ, اِہ رام ناتھ نیں کدے سُݨِیا نہِیں سی۔

اِنساف دی آس نال اُس نیں سِر جھُکا کے پھَیسلا سوِیکار کِیتا۔

 

-62-

 

دیانںدّ ہسپتال دے سارے ماہِراں دی اِکۄ رائے سی۔ دۄویں دۄشی سخت بِمار سن۔

مرِیذاں لئی مِںٹّ مِںٹّ سہائی سی۔ اُنہاں نُۄں مُڑ سِول ہسپتال جاں کِدھرے ہۄر لِجاݨ وِچّ برباد ہۄئِیا سماں جان لیوا سابت ہۄ سکدا سی۔ ڈاکٹر آپݨے پھرذاں وِچّ کُتاہی نہِیں سن کر سکدے۔ بِناں ادالت دا کۄئی ہُکم اُڈِیکے اُنہاں نیں دۄہاں دۄشِییاں نُۄں اَیمرجَیںسی وِچّ داخل کِیتا اتے اِلاج شُرُۄ کر دِتّا۔

ماہِر ڈاکٹراں دی رائے نُۄں اُلتھّنا مَیجِسٹریٹ لئی وی مُشکل سی۔ اُسنے ڈاکٹراں دی ہاں وِچّ ہاں مِلائُںدِیاں ہُکم جاری کِیتا: “دۄہاں دۄشِییاں دے ٹھِیک ہۄݨ تک اُنہاں نُۄں دیانںدّ ہسپتال وِچّ رکھِّیا جاوے۔”

رام ناتھ نیں ہُکم منذُۄر کر لِیا۔ اُسنُۄں یکِین سی لکھّاں رُپئے مہِینا کمائُݨ والے ڈاکٹراں نیں سچّ بۄلِیا ہۄݨا ہَے۔ اِکّ دۄ ڈاکٹراں نُۄں کھرِیدِیا جا سکدا سی۔ پںجّاں نُۄں نہِیں۔

اُہ پںکّج ہۄراں دے ٹھِیک ہۄݨ دا اِںتذار کرن لگّا۔

پر سچّ اُہ نہِیں سی جۄ رام ناتھ سۄچ رِہا سی۔

اِس ہسپتال دا پْربںدھّ مائِیا نگر دے کُجھّ سنئتکاراں دے ہتھّ وِچّ سی۔ سنئتکار اِنکم ٹَیکس کمِشنر دِییاں کٹھپُتلِییاں سن۔ کمِشنر نیں سنئتکاراں نُۄں آپݨِییاں اُںگلاں تے نچائِیا۔ سنئتکاراں نیں ڈاکٹراں نُۄں۔ کمِشنر ڈاکٹراں نُۄں وی دبکا مار سکدا سی۔ پر اِہ دبکا اُسنے اُچِت سمیں لئی سمبھّال کے رکھّ لِیا سی۔

سۄچی سمجھی یۄجنا تہِت اِکّ دِن اُنہاں نُۄں اَیمرجَیںسی وارڈ وِچّ رکھِّیا گِیا۔ تِنّ دِن آئی.سی.یُۄ.وِچّ۔

ڈاکٹراں دی چار دِن دی ’سخت‘ مِہنت بائد اُنہاں دی ہالت کُجھّ سُدھری۔ ہُݨ اُہ جنرل وارڈ وِچّ جا سکدے سن۔

جنرل وارڈ وِچّ جاݨا پںکّج ہۄراں لئی اُچِت نہِیں سی۔ اِس وارڈ وِچّ ہر سمیں تِیہ تۄں لَے کے چالی تک مرِیذ داخل رہِںدّے سن۔ اِس تۄں دُگݨی تِگݨی گِݨتی اُنہاں دے وارِساں دی ہُںدّی سی۔ وارڈ کبُۄترخانا بݨِیا رہِںدّا سی۔

دُۄسرے اُہ پُلِس ہِراست وِچّ سن۔ پُلِس نیں اُنہاں دے کۄل بَیٹھ کے اُنہاں اُپر نذر رکھّݨی سی۔ اِتھۄں اُنہاں دی گْرِفتاری دی خبر سارے شہِر وِچّ تیذی نال پھَیلݨی سی۔

اُنہاں نُۄں سپَیشل کمرِیاں وِچّ داخل ہۄݨا چاہِیدا سی۔ اِہ کمرے وارڈ دی اِکّ نُکّر وِچّ سن۔ مرِیذاں اتے اُنہاں دے وارِساں نیں آپݨے آپݨے کمرے وِچّ بَیٹھݨا سی۔ نال دے کمرے وِچّ کَۄݨ ہَے٬ اِسدا پتا نہِیں چلدا۔ اُنہاں دی گْرِفتاری گُپت رہِݨی سی۔

نالے سپَیشل کمرے ایئر کںڈِّیشن سن۔ وِچے کِچن سی۔ پھرِج اتے ٹی.وی. سی۔ وارِساں لئی اِکّ مںجّا وادھُۄ پِیا سی۔ پتا لَیݨ آئُݨ والِیاں دے بَیٹھݨ لئی کُرسِییاں سن۔ فۄن سی۔ گھر ورگِییاں سبھ سہُۄلتاں اِنہاں کمرِیاں وِچّ مَۄجُۄد سن۔

دۄہاں مرِیذاں دے نال لگدے دۄ سپَیشل کمرے الاٹ کروا لئے۔

 

-63-

 

پہِلے دِن تھاݨے ولّۄں وردِییاں والے دۄ سِپاہی اُنہاں دی نِگرانی لئی آئے۔

دۄویں سِپاہی بںدُّۄکاں نال لَیس سن۔ پُلِس ہِراست وِچۄں بھجّݨ والے ہوالاتی نُۄں گۄلی مارن دا اُنہاں نُۄں ادھِکار سی۔ اِکّ واکی ٹاکی سَیٹّ اُنہاں کۄل سی۔ بہُتا خترا ہۄوے تاں اُہ تھاݨے سمپّرک کر سکدے سن۔

دۄہاں سِپاہِییاں نیں دۄہاں کمرِیاں اگّے کُرسِییاں ڈاہ لئیِیاں اتے آپݨی ڈِئۄُٹی اُپر ڈٹ گئے۔ ہر آئے گئے دی پُچھّ پڑتال ہۄݨ لگّی۔

کۄئی سادھارن کَیدی جے سِول ہسپتال داخل ہُںدّا تاں پُلِس اُس اُپر پُلِس نِئماں دی سکھتی نال پالݨا کردی۔ اُسدی اِکّ لتّ نُۄں بیڑی پائی جاںدی۔ بیڑی دا سںگّل مںجّے دی باہی نال بنّہِیا جاںدا۔ ہر وار مںجّے تۄں اُٹھّ کے ٹٹّی پِشاب جاݨ لئی کَیدی نُۄں سِپاہی تۄں اِجاجت لَیݨی پَیںدی۔

اِنہاں ہوالاتِییاں اُپر اِہ نِئم لاگُۄ نہِیں سی کِیتا گِیا۔ وکِیلاں نیں سُپرِیم کۄرٹ دے اِکّ پھَیسلے دا ہوالا دے کے ادالت کۄلۄں دۄشِییاں نُۄں ہتھّکڑی لائُݨ اُپر پابںدّی لگوا دِتّی۔

منُکھّ ادھِکاراں لئی لڑدی اِکّ سماج سیوی سںسّتھا دا متّ سی کِہ سںگّل ڈںگّراں نُۄں لائے جاںدے ہن۔ سںگّل لائے جاݨ نال ہوالاتِییاں دے سوَے ابھِمان نُۄں سٹّ وجّدی سی۔ سُپرِیم کۄرٹ اِس ترک نال سہِمت ہۄئی سی اتے اُسنے دۄشِییاں نُۄں ہتھّکڑی لائُݨ ’تے پابںدّی لا دِتّی سی۔

جے ہوالاتی نُۄں ہتھّکڑی نہِیں لائی جا سکدی تاں بِمار دۄشی نُۄں بیڑی کِس ترہاں پائی جا سکدی سی؟ بیڑی نال دۄشی دی مانسِکتا نیں ذکھمی ہۄݨا سی۔ بِمار مانسِکتا نال رۄگی دے اِلاج وِچّ وِگھن پَیݨا سی۔

بیڑی تۄں کھہِڑا اِس ترہاں چھُٹّ گِیا۔ وردِییاں والے سِپاہِییاں تۄں کھہِڑا چھُڈائُݨا باکی سی۔ اُنہاں دے کمرے اگّے پُلِس کھڑھی دیکھکے لۄک بِڑکاں لَیݨ لگدے سن۔ سارے شہِر وِچّ اُنہاں دی چرچا ہۄ رہی سی۔

اِسدا ہلّ پںکّج نیں لبھِّیا۔

پُۄرا دِن سِپاہِییاں دی بھرپُۄر سیوا ہۄئی۔ کھاݨ پِیݨ لئی آئُںدی ہر چِیذ اُنہاں کۄل پُجّدی رہی۔ شام نُۄں اِکّ اِکّ وِسکی دی بۄتل اُنہاں دے ہتھّ پھڑائی گئی۔ مُرگ مسلّم لئی پںجّ پںجّ سَۄ دا نۄٹ اُنہاں دی جیب وِچّ پائِیا گِیا۔

اگلے دِن اُنہاں نیں وردی لاہ دِتّی۔ خاکی پگّ٬ خاکی پَیںٹ اتے لال بُۄٹ اُنہاں نیں اِس ڈھںگّ نال پائے کِہ اُہ سِپاہی گھٹّ اتے بابُۄ ودھّ جاپݨ لگّے۔

دۄشِییاں تۄں پُچھّگِچھ کرن آئے تفتِیشی نیں اُپرۄں مِلِییاں نوِییاں ہدائِتاں تۄں سِپاہِییاں نُۄں جاݨُۄ کرائِیا۔

“بہُتی دیر کمرے اگّے جا بَیٹھے رِہا کرۄ۔ اِدھر اُدھر گھُمّ کے آلے دُیالے اُپر وی نذر رکھِّیا کرۄ۔”

افسراں دِییاں ہدائِتاں دا سِپاہِییاں نیں سہی متلب کڈھِّیا۔

اِکّ ہسپتال رہِݨ لگّا اتے دُۄجا پھرلۄ مارن لگّا۔

پُلِس رِماںڈ ختم ہُںدِّیاں ہی دۄشِییاں اُپر نذر رکھّݨ دی ذِمّیواری پُلِس ہتھّۄں نِکل کے جیلہ ادھِکارِییاں ہتھّ آ گئی۔

سِپاہی تھاݨے مُڑ گئے۔ اُنہاں دی تھاں جیلہ دے جواناں نیں لَے لئی۔

اِہ ہۄم گارڈ دے جوان جیلہ سُپرڈَیںٹ دے وفادر مُلاذم سن۔ اِہ سرکاری ڈِئۄُٹی گھٹّ افسراں دی سیوا ودھّ کردے سن۔ بھرتی ہۄݨ تۄں پہِلاں اِہ افسراں دے گھراں وِچّ نَۄکر سن۔ اِنہاں دا کمّ ہُݨ وی پہِلاں والا سی۔ نِجّی چاکری۔ ناں اِنہاں نُۄں وردی پائُݨی آئُںدی سی٬ ناں بںدُّۄک پھڑنی۔

پہِلے ہی دِن اُہ مرِیذاں نال گھُل مِل گئے۔ باہرۄں اںدّرۄں سمان لِیائُݨ, گھرۄں ٹِفن لِیائُݨ, کپّڑے سُکّݨے پائُݨ تک اُہ گھر دِییاں سُیاݨِییاں دی مدد کرن لگّے۔ ویلے کُویلے چاہ بنائُݨ اتے آئے مہِماناں نُۄں ورتائُݨ وِچّ وی سہائی ہۄݨ لگّے۔

دِنۄں دِن باکی بںدّشاں وی گھٹدِییاں گئیِیاں۔

پہِلاں دۄشِییاں نُۄں مۄبائیِل فۄن کۄل رکھّݨ دی اِجاجت مِلی۔ اُنہاں دے کمرِیاں وِچّ فۄن تاں سی پر اُنہاں دی ورتۄں وِچّ دِکّت مہِسُۄس ہۄ رہی سی۔

وِئُپار دے سمبّںدھّ وِچّ اُنہاں نُۄں ہذاراں فۄن آئُںدے سن۔ ہر وِئُپاری نُۄں ہسپتال دا نمبّر نہِیں سی دِتّا جا سکدا۔ مۄبائیِل فۄن مِلݨ نال کارۄبار چلائُݨ وِچّ پیش آئُںدی دِکّت دُۄر ہۄ گئی۔

اِکّ کمرے نُۄں اُنہاں نیں دفتر وِچّ تبدِیل کر لِیا۔ دۄہاں کمرِیاں دِییاں کُرسِییاں اتے میذ اِس کمرے وِچّ کر لئے۔ اِس کمرے دا بَیڈّ دُۄجے کمرے وِچّ لَے گئے۔ مَینیجر٬ مُنِیم اتے ہۄر کارِںدّے اِس کمرے وِچّ بَیٹھݨ لگّے۔

وِئُپاری کارۄبار کرن لئی پھَیکٹری دی تھاں ہسپتال آئُݨ لگّے۔

وِئُپار مُڑ پہِلاں واںگ چمکݨ لگّا۔

بںدّشاں ہۄر گھٹِییاں۔ دۄویں بھرا اِکّ اِکّ کرکے شہِر گیڑا مارن لگے۔

لۄڑ پَیݨ ’تے پھَیکٹری جا آئُںدے۔

رات نُۄں وی بہُتی سختی نہِیں سی رہی۔ اُنہاں دِییاں وہُٹِییاں نُۄں دیکھبھال لئی اُنہاں کۄل سَۄݨ دی اِجاذت مِل گئی سی۔

سِںگّلا ہر شام چکّر مار جاںدا سی۔ تھاݨے کچہِری وِچّ ہۄئی کاروائی دی سُۄچنا دے جاںدا سی۔

مُدئی اتے مُلذم اِکۄ ہسپتال وِچّ داخل سن۔ ساںجھے بںدِّیاں راہِیں اِکّ دُۄجے نُۄں اِکّ دُۄجے دے ہلاتاں دی خبر مِلدی رہِںدّی سی۔

رام ناتھ پںکّج ہۄراں نُۄں مِلدی ہر سہُۄلت ’تے اُجر کردا سی۔ پر سِںگّلا سرکاری وکِیل نال رلکے اُس دی پیش نہِیں سی جاݨ دِںدّا۔ اُسدی ہر درخاست ردّ ہۄ رہی سی۔

سِںگّلے نیں اِکّ ہۄر کھُشخبری سُݨائی۔

ہِراست وِچلے دۄشِییاں دے اِلاج کرائُݨ دی ذِمّیواری سرکار دی سی۔

جے سرکار اِلاج آپݨے ہسپتالاں وِچّ کرائُںدی ہَے تاں بِہتر۔ پر جے دۄشی نُۄں سہُۄلتاں دی گھاٹ کارن کِسے پْرائیِویٹ ہسپتال وِچّ داخل ہۄݨا پَیںدا ہَے تاں سرکار دی اِہ ذِمّیواری ہَے کِہ اُہ ہسپتال دا کھرچا جھلّے۔

سرکار ذِمّے اِہ ڈِئۄُٹی لئُݨ والا سُپرِیم کۄرٹ دا اِکّ پھَیسلا اُسنے لبھّ لِیا سی۔

سِںگّلے نیں کھرچا وسُۄلݨ دی درخاست ادالت وِچّ لا دِتّی سی۔ آس سی اگلی پیشی پھَیسلا اُنہاں دے ہکّ وِچّ ہۄ جاݨا سی۔

پںکّج نُۄں ہُںدّے کھرچے دی پرواہ نہِیں سی۔ اُہ ہسپتال کھجّل کھُیاری تۄں بچݨ لئی آئے سن۔ اُنہاں دا اِہ مکسد پُۄرا ہۄ رِہا سی۔

سِںگّلے دی پَیروائی تۄں کھُش ہۄ کے پںکّج نیں بکھشِیش دِتّی: “تیری ہِمّت کارن سرکاری خذانے وِچۄں جۄ پَیسا مِلیگا اُہ تیرا۔”

اُتشاہِت ہۄئِیا سِںگّلا ہۄر تندیہی نال پَیروائی کرن لگّا۔

 

-64-

 

ہر نوِیں سمسِّیا کھڑھی ہۄݨ ’تے رام ناتھ سۄچدا سی اِہ آخری سمسِّیا سی۔ اِس سمسِّیا نُۄں سُلجھا کے اُہ شہِر مُڑ سکدا سی۔ آپݨے وِگڑے کمّ اتے اُکھّڑے پرِوار نُۄں مُڑ لِیہ ’تے لِیا سکدا سی۔

پر کُجھّ وی اُسدی سۄچ انُسار نہِیں سی ہۄ رِہا۔

مُکدّما درج کروا کے اُسنے سۄچِیا سی اُسدی ذِمّیواری کھتم ہۄ گئی۔

گواہاں دے بِیان لِکھݨے٬ مال مُکدّما برامد کرنا٬ دۄشِییاں نُۄں پھڑنا٬ پھۄٹۄ کھِچوائُݨا اتے نکشے بنوائُݨا پُلِس دی ذِمّیواری سی۔

دۄ تِنّ دِن پُلِس نیں چُستی نال کمّ کِیتا۔ دۄ دۄشی پھڑ لئے۔ کُجھّ مال برامد کر لِیا۔ جِئۄں ہی اُںگل پںکّج اتے نِیرج ولّ اُٹھّی پُلِس دا پہِییا جام ہۄ گِیا۔

آتھݨ اُگݨ تھاݨے جا کے رام ناتھ نُۄں سُتّی پُلِس نُۄں جگائُݨا پَیںدا سی۔ جِنّی مِسل اُہ کۄل بَیٹھ کے لِکھوا آئُںدا اُنی لِکھی جاںدی۔ اُسدے تھاݨِئۄں نِکلدے ہی مِسل ٹھپّ ہۄ جاںدی۔

کانُۄن دِییاں مۄرِییاں بھرن لئی پَیر پَیر ’تے پُلِس گواہ مںگّ رہی سی۔

اسل چشمدِید گواہ لبھّݨا پُلِس دی ذِمّیواری سی۔ پُلِس اِہ گواہ لبھّ وی سکدی سی٬ پر اُنہاں تۄں مُدئی دھِر نُۄں خترا سی۔ اُہ مُلذم دھِر کۄل وِک وی سکدے سن اتے اُنہاں کۄلۄں ڈر وی سکدے سن۔ پُلِس نُۄں اجِہے گواہ چاہِیدے سن جۄ اِٹّ ورگے پکّے ہۄݨ۔ رام ناتھ دے اِشارے ’تے نچّدے ہۄݨ۔

آپݨے شہِر وِچّ رام ناتھ اجِہے گواہاں دا پْربںدھّ آسانی نال کر سکدا سی۔ اِتھے گواہ پَیسے وی لَے رہے سن اتے بھرۄسا وی نہِیں سی کِہ گواہی اُنہاں دے ہکّ وِچّ دیݨگے وی جاں نہِیں! پھیر وی رام ناتھ نُۄں کَۄڑا گھُٹّ بھرنا پَے رِہا سی۔

واردات کرن والے سارے مُلذم پھڑے جا چُکّے سن۔ آئے دِن کۄئی ناں کۄئی مُلذم سمسِّیا کھڑھی کر رِہا سی۔ کِسے دی درخاست آ جاںدی۔ شناکھت پریڈ دا پْربںدھّ کرۄ۔ اُسدی گواہاں کۄلۄں شناکھت کرائۄ۔ کدے کۄئی کہِںدّا اُسدی پتنی بِمار ہَے۔ اِلاج لئی اُسنُۄں دس دِناں دی چھُٹّی دیوۄ۔

رام ناتھ نُۄں ہر درخاست دا وِرۄدھ کرن کچہِری جاݨا پَیںدا سی۔ اُسدے کچہِری جائے بِناں پتّا نہِیں سی جھُلّدا۔ ہر پڑاء ’تے اُسنُۄں سرکاری وکِیل دی مُٹھّی چاپی کرنی پَیںدی سی اتے کانُۄنی مُدّے سمجھائُݨے پَیںدے سن۔

پںکّج ہۄراں دے پھڑے جاݨ بائد اُسنے سۄچِیا سی ہُݨ اُسدی کھلاسی ہۄ جاݨی سی۔ تفتِیش مُکمّل سی۔ پںجّ چار دِناں وِچّ پُلِس نیں چلان پیش کر دیݨا سی۔ چلان پیش ہۄݨ بائد ادالتی کاروائی نیں ہَۄلی ہَۄلی چلّݨا سی۔

دۄہاں مرِیذاں نُۄں چھُٹّی ہۄݨ والی سی۔ اُنہاں دے گھر پُجّدِیاں ہی رام ناتھ دے مۄڈھِیاں تۄں بھار لہِ جاݨا سی۔ اُنہاں نیں ہَۄلی ہَۄلی ٹھِیک ہُںدّے رہِݨا سی۔

پر پںکّج ہۄراں دے ہسپتال پُجّدِیاں ہی رام ناتھ دی سِردردی کئی گُݨا ودھ گئی۔

اِکّ پاسے ادالتاں دۄشِییاں نُۄں سہُۄلتاں دے گفّے دیݨ لگِّییاں۔

دُۄجے پاسے وید ہۄراں دا پتا لَیݨ آئُݨ والے رِشتیداراں دی گِݨتی ودھݨ لگّی۔

نِیلم ہسپتال دی پںجّوِیں مںذِّل اُپر پئی سی۔ وید پہِلی اُپّر۔

پںکّج ہۄراں دے کمرے تِیسری مںذِّل اُپر سن۔ ساںجھے رِشتیداراں نُۄں مُۄںہ ’تے مِٹّی مل کے وید کۄلۄں پاسا وٹّݨا مُشکل ہۄ جاںدا سی۔ مجبُۄری وسّ ہاء ناں نائرا مارن لئی اُہ وید ولّ آ جاںدے سن۔

پُتّاں نُۄں مِلݨ مائِیا دیوی اکسر ہسپتال آئُںدی سی۔ پر تِیجی مںذّل دی تھاں اُہ پہِلی مںذّل اُپر ودھّ سماں بِتائُںدی سی۔ سچّے دِلۄں وید نال دُکھّ ساںجھا کردی سی۔ کمل نُۄں یاد کرکے اکھّاں نم کردی سی۔ بُکّل ’چ لَے کے وار وار نیہا دا سِر پلۄسدی سی۔

مائِیا دیوی نُۄں پتا سی اِہ بھاݨا پںکّج ہۄراں نیں ورتائِیا سی۔ اِس لئی ناں کدے اُہ پںکّج ہۄراں دا پکھّ پُۄردی سی ناں سمجھَۄتے دی گلّ چلائُںدی سی۔ بھرے من نال چُپّ گڑُپ آئُںدی سی اتے اُسے ترہاں گُمّ سُمّ مُڑ جاںدی سی۔

سارے رِشتیدار مائِیا دیوی واںگ نہِیں سن سۄچدے۔

بہُتے ساںجھے رِشتیداراں دا وِشواس سی کِہ مُںڈّے بے کسُۄر سن۔ اُنہاں نُۄں شکّ دے آدھار ’تے پھسائِیا گِیا سی۔ اُنہاں دی دِلی اِچھّا سی مُںڈّے باہر آئُݨے چاہِیدے ہن۔ کُجھّ سِیاݨے لۄک آپݨی اِچھّا آپݨے من وِچّ ہی دبا لَیںدے سن۔ اُہ وید کۄل پںکّج ہۄراں دا ذِکر تک نہِیں سن کردے۔ پر اُنہاں لۄکاں دی گِݨتی ذِیادا سی جِنہاں نُۄں پںکّج ہۄراں دا ہیج ماردا سی۔ اُہ من دی گلّ ہۄٹھاں ’تے لَے آئُںدے سن۔

جے اِکّ آکھدا٬ “دِل ’تے پتھّر رکھّ کے سبھ کُجھّ بھُلّ جا۔ وڈّے بھرا دے جائِیاں نُۄں نِیاݨے سمجھ کے مُیاف کر دے۔”

تاں دُۄجا آکھدا: “لَے دے کرکے گلّ مُکا لئۄ۔ مُںڈِّیاں نُۄں آخ کے سارے کیس واپس کروا دِںدّے ہاں۔ کُجھّ ہۄر چاہِیدا ہَے اُہ دِوا دِںدّے ہاں۔ تھاݨے کچہِری رُل کے لۄکاں دے گھر کِئۄں بھردے ہۄ؟ گھر دا مسلا گھر بَیٹھ کے نبیڑۄ۔”

مُلاکاتِییاں دے اِیجہے سُجھاء وید دے ذخماں ’تے ملہم لائُݨ دی تھاں نمک چھِڑک جاںدے سن۔

بۄلݨا وید لئی ورجِت سی۔ اجِہِییاں گلّاں سُݨ کے اُس دِییاں اکھّاں وِچّ ہںجھُّۄ اُمّڑ پَیںدے سن۔ اِہ ہںجھُّۄ ہذاراں پْرشن کھڑھے کردے سن۔

“کی جوان پُتّ دی مَۄت دا کۄئی مُلّ ہُںدّا ہَے؟ کی کُیاری دھی دی اِذّت دا کۄئی مُلّ ہُںدّا ہَے؟ پَیسا اتے پلاٹ میرے ہُݨ کِس کمّ؟”

جدۄں وید کۄئی ہُںگّارا ناں بھردا تاں چَۄدھری رام ناتھ دُیالے ہۄ جاںدے۔

رام ناتھ وی وید والے پْرشن دُہرا دِںدّا۔

رام ناتھ دی ناںہ نُکّر چَۄدھرِییاں نُۄں رڑکݨ لگدی۔

“وید تاں شرِیپھ ہَے۔ اُہ ساڈا آکھا مۄڑن والا نہِیں۔ پر اِس سارے پُیاڑے دی جڑھ اِہ وکِیل ہَے۔ اِہ اُسدا وسّ نہِیں جاݨ دِںدّا۔”

پہِلاں چَۄدھری اُس نُۄں پِٹھّ پِچھّے کۄسدے سن۔ ہُݨ ساہمݨے سُنائُݨ لگے۔

جدۄں رِشتیداراں نُۄں سمجھَۄتا کرائُݨ وِچّ کامیابی ناں مِلی تاں ذِمّیواری سماجک ادھِکارِییاں نیں سمبھّال لئی۔

کُجھّ اجِہِییاں جتھیبںدِّییاں٬ جِہڑِییاں مُڈھّلے دِناں وِچّ دھرنے مارن اتے جلُۄس کڈھّݨ وِچّ مۄہری سن٬ سمجھَۄتے دا سُجھاء دیݨ لگِّییاں۔ کُجھّ پتّرکار آپݨے اہِساناں دی یاد کرائُݨ لگّے۔ نیہا اتے کمل دے دۄستاں دے ماپے وی لڑائی کھتم کرن وِچّ بِہتری دسّݨ لگّے۔

ہۄر تاں ہۄر رام ناتھ دے سکے بھرا وی گھر بَیٹھے ہی لڑائی تۄں تھکّے بَیٹھے سن۔ ملوِیں جِیبھ نال اُہ وی کھہِڑا چھُڈّا کے گھر بَیٹھݨ دی سلاہ دیݨ لگے۔

اشونی کہِںدّا٬ “پںکّج ہۄرِیں امِیر ہن۔ اسِیں اُنہاں دا مُکابلا نہِیں کر سکدے۔”

مںگّت کہِںدّا: “اُہ پَیسے چڑھا کے بری ہۄ جاݨگے۔ پِچھّۄں مُۄںہ دی کھاݨ نالۄں ہُݨے لَے دے کرکے پِچھّے ہٹݨ وِچّ بِہتری ہَے۔”

سمجھَۄتے لئی چارے پاسِئۄں پَیںدے دباء کارن سارا پرِوار مانسِک دباء تھلّے آئُݨ لگّا۔

نِیلم لئی سبھ اِکۄ جِہا سی۔ وید آپݨی کُڑتّݨ من ہی من پی لَیںدا سی۔ پر نیہا دا بچپن اُسنُۄں وِیاکُل کر رِہا سی۔ اُسدا آگِیا چکّر گُسّے نال مُڑ بھکھݨ لگدا سی۔

رام ناتھ سبھ دے مُۄںہۄں لہِںدّا جا رِہا سی۔

پںکّج ہۄراں دی ہسپتال وِچّ ہاذری نیں وید پرِوار دا ہسپتال رہِݨا دُبھّر کر دِتّا۔ اُنہاں دے سرِیراں دے ذخم تاں الّے سن ہی٬ من دے ذخم ہۄر گہِرے ہۄݨ لگّے۔

ہسپتال ہُݨ اُنہاں لئی اِلاج والی تھاں نہِیں سی رہی۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ کۄئی مَیمبر سکَیٹری (منۄ رۄگی) وارڈ وِچّ داخل ہۄوے اُنہاں نُۄں ہسپتالۄں چھُٹّی لَے کے گھر چلے جاݨا چاہِیدا سی۔

ڈاکٹر چھُٹّی دیݨ دے ہکّ وِچّ نہِیں سن۔ رام ناتھ نیں ڈاکٹراں دی سلاہ دے اُلٹ دۄہاں مرِیذاں نُۄں چھُٹّی کروا لئی۔

پُۄری ترہاں ٹھِیک ہۄݨ وِچّ جۄ کسر سی٬ اُہ پِچھّۄں پُری ہُںدّی رہیگی۔

تُۄفان لںگھّے سن۔ اُنہاں دا اسر اُمر بھر رہِݨا ہی رہِݨا سی۔

 

-65-

 

بھاویں نِیرج ہۄراں نُۄں ہسپتال وِچّ گھر ورگِییاں سہُۄلتاں پْراپت سن پھیر وی وِیہاں دِناں بائد اُنہاں دا من کاہلا پَیݨ لگّا۔ اُہ آپݨے رِشتیداراں اُپر ذۄر پائُݨ لگّے۔ پُلِس نال گلّ کرۄ۔ ججّ نُۄں فۄن کرائۄ۔

جۄ کُجھّ کۄئی مںگّدا ہَے اُس نُۄں دیوۄ۔ اُنہاں دے باہر آئُݨ دا اِںتذام کرۄ۔

نہِیں تاں اُہ سچّمُچّ بِمار ہۄ جاݨگے۔

وِشیش فِیس دے کے نںدّ لال نُۄں ہسپتال بُلائِیا گِیا۔ اُس اگّے واستے پائے گئے۔ اُہ ذمانت دی درخاست لائے۔ دُنِییاں بھر دا کانُۄن پیش کرکے درخاست منذُۄر کرائے۔ سرکار ولّۄں ہُݨ راہ پدھّرا سی۔ کِسے ججّ اُپر کۄئی دباء نہِیں سی۔ ہُݨ ذمانت منذُۄر ہۄݨ وِچّ کی دِکّت سی؟

نںدّ لال تتّا لکّن دے ہکّ وِچّ نہِیں سی۔ کانُۄن نیں مُلذماں دی مرذی انُسار نہِیں سی چلّݨا۔ آئی.جی.نیں پڑتال سِرے لا لئی سی۔ گواہاں دے بِیان لِکھے جا چُکّے سن۔ مَۄکے دا مُلاہذا ہۄ چُکّا سی۔ بس رِپۄرٹ لِکھݨی باکی سی۔ نںدّ لال چاہُںدّا سی٬ مُلذماں نُۄں درخاست دیݨ دی تھاں پُلِس نُۄں دۄشِییاں نُۄں رِہاء کرن دی درخاست دیݨی چاہِیدی سی۔ اُس درخاست دے آدھار ’تے دۄشِییاں نُۄں باہر آئُݨا چاہِیدا سی۔

کھُدا ناں کھاستا جے درخاست سادھُۄ سِںگھّ ورگے کِسے سِر پھِرے ججّ کۄل لگّ گئی اتے ناں منذُۄر ہۄ گئی تاں اُنہاں دے دۄشی ہۄݨ ’تے ادالت دی مۄہر لگّ جاݨی سی۔ اِہ مۄہر اگّے چلّ کے اُنہاں نُۄں مہِںگّی پَیݨی سی۔

پھیر ذمانت والی درخاست کِہڑا پہِلے دِن منذُۄر ہۄ جاݨی سی۔

دس پںدّراں دِن اِس نیں کھا جاݨے سن۔ اُنہاں دساں دِناں وِچّ آئی.جی.تۄں رِپۄرٹ تِیار کروا کے پکّا کمّ کروائُݨا چاہِیدا سی۔

نںدّ لال دا اِکّ ہۄر متّ سی۔ نِیرج ہۄراں دی ذمانت منذُۄر کرائُݨ تۄں پہِلاں کِسے بھئیِئے دی ذمانت منذُۄر کروا لَیݨی چاہِیدی سی۔

مُکدّمے دے مُکھّ دۄشی بھئیِئے سن۔ اُہ مُکھّ دۄشی اِس لئی سن٬ کِئُںکِہ اُنہاں نیں جُرم کرن وِچّ سِدھّا ہِسّا پائِیا سی۔ اُنہاں کۄلۄں لُٹّ دا سمان برامد ہۄئِیا سی۔ پںکّج ہۄراں اُپر اُنہاں نُۄں اُکسا کے جُرم کرائُݨ دا دۄش سی۔ کانُۄن اجِہے دۄشِییاں نُۄں دۄ نمبّر دے دۄشی منّدا سی۔ جے مُکھّ دۄشی دی ذمانت منذُۄر ہۄ جاوے٬ پھیر دۄ نمبّر دے دۄشی دی ذمانت جھٹّ منذُۄر ہۄ جاںدی سی۔

پںجّاں مُکھّ دۄشِییاں وِچۄں پںچّم دی ذمانت منذُۄر ہۄݨ دے ودھّ آسار سن۔

اُہ آپݨی اُمر بھاویں تےئی چَۄوِیں سال دسّدا سی پر اݨ داڑِییا ہۄݨ کارن اُہ ستاراں اٹھاراں سال دا لگدا سی۔ اُسدے اِس سرِیرک گُݨ دا لابھ اُٹھائِیا جا سکدا سی۔ کانُۄن اٹھاراں سال تۄں گھٹّ اُمر دے کِشۄر اپرادھِییاں نُۄں وِشیش رِیائِت دِںدّا سی۔ پہِلی رِیائِت اِہۄ ذمانت والی سی۔ اجِہے اپرادھی بھاویں دُنِییاں بھر دے سبھ اپرادھ کرن دے دۄشی ہۄݨ, اِنہاں دی ذمانت منذُۄر کرنی ذرُۄری سی۔ ترک سی کِشۄر مناں نُۄں پیشاور مُلذماں وِچّ رکھّ کے پکّے مُجرم نہِیں سی بݨائِیا جا سکدا۔ دُۄجا اُسنُۄں مُجرم سابت ہۄݨ اُپر وی کَید دی سذا نہِیں سُݨائی جا سکدی۔ اجِہے مُجرم نُۄں ودھّدھۄ ودھّ تِنّ سال لئی کِشۄراں لئی بݨے سُدھار گھراں وِچّ سُدھرݨ دا مَۄکا دیݨا پَیݨا سی۔ اُہ سُدھرے جاں وِگڑے٬ بِناں اِس دی جاںچ کرے تِنّ سال بائد اُسنُۄں رِہاء کرنا پَیںدا سی۔

پںچّم دی ذمانت منذُۄر ہۄݨ دا اِکّ آدھار ہۄر وی سی۔ پُلِس ہِراست دَۄران اُسدی چںگّی کُٹائی ہۄئی سی۔ اُسدی سجّی لتّ ٹُٹّ گئی سی۔ اُس اُپر پلسّتر لگّا ہۄئِیا سی۔ نںدّ لال نُۄں پتا لگّا سی کِہ ٹھِیک اِلاج ناں ہۄݨ کارن اُسدے ٹُدھّٹے ہڈّ وِچّ پس پَے گئی سی۔ کِسے وی سمیں ٹںگّ کٹّی جا سکدی سی۔ جیلہ دے ڈاکٹراں دی اݨگہِلی اتے اُسدی ٹںگّ نُۄں بچائُݨ دی دُہائی دے کے اُسنُۄں ذمانت تے رِہاء کروائِیا جا سکدا سی۔

بھئیِئے دی اُمر لُکائُݨ وِچّ سَۄکھ رہِݨی سی۔ اِنہاں دا کۄئی پتا نہِیں سی اِہ کِتھے اتے کِسنے جمّے سن؟ جنم سرٹِیپھِکیٹ مِلݨۄں رہے۔ جنم مِتی سابت کرن لئی ناں سفائی دھِر نُۄں کۄئی سبُۄت مِلݨا سی ناں مُدئی دھِر نُۄں۔

اجِہے گھچۄلے وِچّ ادالت نُۄں ڈاکٹر دی سہائِتا لَیݨی پَیݨی سی۔ اُہ دۄشی دِییاں ہڈِّییاں دا مُیائِنا کرکے اُس دی اُمر دا اںدّاذا لائیگا۔ اِہ ٹَیسٹ پکّا نہِیں سی۔ دۄ تِنّ سال دا فرک اسانی نال پائِیا جا سکدا سی۔ ڈاکٹر جے اُمر ستاراں اتے اُنِیں دے وِچکار لِکھ دیوے پھِر وی فائِدا مُلذم نُۄں ہۄݨا سی۔ کانُۄن نیں اُہ اُمر منّݨی سی٬ جِسدا دۄشی نُۄں فائِدا ہۄݨا سی۔

ڈاکٹر پںکّج ہۄراں دے ہتھّاں وِچّ سن۔ مرذی دی رِپۄرٹ کرائی جا سکدی سی۔ مجبُۄرݨ ادالت نُۄں ذمانت دیݨی پَیݨی سی۔

پںچّم اُپر ڈکَیتی دے نال نال کمل نُۄں کتل کرن دا دۄش وی سی۔

اُہ مُکدّمے دا مُکھّ دۄشی سی۔ اُسدی ذمانت ہُںدِّیاں ہی باکِییاں دی ذمانت دا راہ پدھّرا ہۄ جاݨا سی۔

سِںگّلا سِینِیئر وکِیل دی رائے نال پُۄری ترہاں سہِمت سی۔

ہۄ سکدا سی پںچّم دی ذمانت منذُۄر ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی آئی.جی.دی رِپۄرٹ آ جاوے اتے اِس رِپۄرٹ دے آدھار ’تے اُنہاں دی پھَۄری رِہائی ہۄ جاوے۔

پھیر وی دُۄر دی سۄچ کے ہُݨے تۄں ہر ستھِتی دا مُکابلا کرن دی تِیاری شُرُۄ کر دیݨی چاہِیدی سی۔ پاسا کدۄں پلٹ جاوے٬ کۄئی پتا نہِیں لگدا؟ چاہ دے پِیالے اتے بُلہاں وِچّ بہُت پھرک ہُںدّا ہَے۔ اِہ کہاوت پںکّج ہۄراں اُپر کئی وار سہی سِدھّ ہۄ چُکّی سی۔

ہال دی گھڑی اِہ منّ کے چلّݨا چاہِیدا سی کِہ رِپۄرٹ اُنہاں دے ہکّ وِچّ نہِیں ہۄ رہی۔ اُنہاں نُۄں مُکدّمے دی تِیاری سادھارن ہالاتاں انُسار کرنی چاہِیدی سی۔

ٹھیکیدار نُۄں چھڈّ کے باکی دۄشِییاں دا کۄئی والی وارِس نہِیں سی۔ ناں اُنہاں نیں آپݨا کۄئی وکِیل کِیتا سی۔ پھَیسلے تک اُنہاں دے باہر آئُݨ دے کۄئی آسار نہِیں سن۔

پںجّاں دۄشِییاں دا جیلہ وِچّ رہِݨا پںکّج ہۄراں لئی خترے دی گھںٹّی سی۔

جے مُلذم جیلہ وِچّ ہۄݨ پھیر ادالت نُۄں مُکدّما تیذی نال چلائُݨا پَیݨا سی۔ وڈِّییاں ادالتاں نُۄں دۄشِییاں دا جیلہ وِچّ رہِݨا چُبھدا سی۔ اُہ ہیٹھلِییاں ادالتاں نُۄں تاڑدِییاں رہِںدِّییاں سن۔ مُکّدمے دا پھَیسلا جلدی کرۄ۔ جے دۄشی بیکسُۄر ہَے٬ اُسنُۄں جلدی باہر کڈھّۄ۔

وَیسے وی جے کۄئی سادھُۄ سِںگھّ ورگا ججّ مُکدّما تیذی نال چلائُݨ لگّ پِیا تاں اُسنُۄں ٹھلّہ پائُݨی مُشکل ہۄویگی۔ تاذا مُکدّما جے سِرے لگّ جائے تاں اکسر دۄشِییاں نُۄں سذا ہُںدّی ہَے۔ گواہاں دے مناں وِچّ گُسّا ہُںدّا ہَے اتے یادداشت تاذا ہُںدّی ہَے۔ ماملا لٹکِیا ہۄوے تاں گواہاں اتے ہمائِتِییاں دا پیشِییاں بھُگت بھُگت٬ وکِیلاں اتے ججّاں دِییاں جھِڑکاں سُݨ سُݨ اتے مُنشِییاں مُسدِّییاں دِییاں جیباں بھر بھر٬ ہَۄںسلا پست ہۄ جاںدا ہَے۔ ہتھّ پلّے کُجھّ پَیںدا ناں دیکھ کے اُہ پَیروائی چھڈّ جاںدے ہن۔ جۄ مِلِیا٬ لاہے دا سۄچ کے چار پَیسے لَے کے راذِیناما کر جاںدے ہن۔

اِس لئی سِںگّلا مُکدّما لٹکائُݨ دا مسالا ہُݨے تۄں اِکٹھّا کرن وِچّ جُٹ جاݨا چاہُںدّا سی۔

جِنّے مُلذم ذمانت اُپر ہۄݨگے٬ اۄنا مُکدّمے نُۄں ودھّ لٹکائِیا جا سکیگا۔

پںکّج ہۄرے تجربے کرکے دیکھ چُکّے سن۔ جے افسر اڑ جاݨ پھیر ناں اُنہاں نُۄں پَیسا کھرِید سکدا ہَے ناں سِپھرش دباء سکدی ہَے۔

اجِہے مَۄکے کانُۄنی داء پیچ ہی کمّ آئُںدے ہن۔

دُۄجے دۄشِییاں دے باہر آئُݨ دی ہالے کۄئی سمبھّاونا نہِیں سی۔ کانُۄنی رݨنِیتی مںگّ کردی سی٬ گھٹّۄ گھٹّ پںچّم نُۄں ہتھّ وِچّ کر لَیݨا چاہِیدا سی۔

ذمانت منذُۄر کرائُݨ تۄں پہِلاں اُس نال شرتاں تَیء کِیتِییاں جاݨ۔

وڈّی شرت اِکۄ سی۔ پھَیسلے تک اُسنُۄں اُنہاں دے ہتھّ ہیٹھ رہِݨا پَیݨا سی۔ لۄڑ پَیݨ ’تے اُس نُۄں کدے جیلہ دے اںدّر اتے کدے باہر آئُݨا پَیݨا سی۔

سۄچ وِچار کرن لئی پںچّم نال مُلاکات کِیتی گئی۔ اُہ جھٹّ سبھ شرتاں منّ گِیا۔

اُسنُۄں آپݨے دۄہِیں ہتھِّیں لڈُّۄ نذر آئے۔ اُسنُۄں کِشۄر منّ لِیا گِیا تاں اُس دِییاں پَۄں باراں۔ ناں منِّیا گِیا٬ پھیر وی باہر آ کے اُسدی ٹںگّ بچ رہِݨی سی۔ اںدّر رہِ کے اُسدی ٹںگّ کِسے وی دِن کٹّی جا سکدی سی۔

پںچّم دی ذمانت منذُۄر کرائُݨ دِییاں تِیارِییاں ہۄݨ لگِّییاں۔

 

-66-

 

اِنساف دے سارے کائِدے کانُۄن دِییاں دھجِّییاں اُڈا کے پںکّج ہۄراں نُۄں سہُۄلتاں اُپر سہُۄلتاں دِتِّییاں جا رہِییاں سن۔ رام ناتھ ولّۄں اُنہاں سہُۄلتاں نُۄں نتھّ پائُݨ لئی دِتِّییاں جا رہِییاں درخاستاں بِناں کِسے ترک دے ردّ کِیتِییاں جا رہِییاں سن۔

پہِلی درخاست وِچّ رام ناتھ نیں دۄشِییاں نُۄں دِل دے مرِیذ گھۄشِت کرن دے دیانںدّ ہسپتال دے ڈاکٹراں دے پھَیسلے نُۄں وںگّارِیا سی۔

پہِلے ہی دِن مَیجِسٹریٹ نیں اُس دی درخاست ناں منذُۄر کر دِتّی سی۔

پںجّ ماہِر ڈاکٹراں دی رائے اُپر شکّ کرن دا کۄئی ٹھۄس آدھار نہِیں سی۔

رام ناتھ نیں اِس پھَیسلے وِرُدھّ سَیشن کۄرٹ وِچّ اپِیل کِیتی۔ سَیشن ججّ نیں دُۄجی دھِر نُۄں نۄٹِس جاری کر دِتّا۔ مہِینے دی تارِیخ پا دِتّی۔ مہِینیمہِینے دِییاں کئی تارِیخاں ہۄر پَیݨِییاں سن۔ پھَیسلا ہۄݨ تک اُنہاں نیں رِہاء ہۄ جاݨا سی۔ پِچھۄں ہۄئے پھَیسلے دا مُدئی نُۄں کی بھاء۔

دُۄجی درخاست راہِیں رام ناتھ نیں دۄشِییاں دے ہسپتال وِچّ دفتر کھۄلہݨ, مۄبائیِل فۄن رکھّݨ, کھُلہِییاں مُلاکاتاں٬ گھراں وِچّ چکّر مارن اتے پتنِییاں دے دۄشِییاں کۄل سَۄݨ اُپّر اِتراذ کِیتا سی۔ مَیجِسٹریٹ نیں اِنہاں سہُۄلتاں ’تے رۄک لائُݨ دی تھاں پُلِس دے اُپ کپتان نُۄں پڑتال دا ہُکم کر دِتّا۔

پڑتال مُکمّل کرکے رِپۄرٹ پیش کرن لئی اُسنُۄں اِکّ مہِینے دا سماں دے دِتّا۔

اِس پھَیسلے دے وِرُدھّ رام ناتھ دی اپِیل کرن دی جُرئت ناں پئی۔ نتِیجا پہِلی اپِیل والا ہۄݨا سی۔ اِہ اُسنُۄں ساف دِکھائی دے رِہا سی۔

ادالت دے اِنہاں اِکّ پاسڑ پھَیسلِیاں کارن رام ناتھ دا کھَۄل رِہا خُۄن ہالے ٹھںڈّا نہِیں سی ہۄئِیا کِہ پںچّم نُۄں کِشۄر اپرادھی بݨا کے ذمانت لئی دِتّی درخاست نیں بلدی ’تے تیل پائُݨ دا کمّ کر دِتّا۔

پںچّم دے داڑھی مُچھّاں نہِیں سن٬ اِس دا کارن اُسدا کِشۄر ہۄݨا نہِیں سی۔ اسل کارن اِہ سی کِہ اُہ نِپالی نسل دا لگدا سی۔ نِپالِییاں دے اوّل تاں داڑھی مُچھّاں آئُںدِییاں نہِیں۔ جے آئُݨ تاں بہُت دیر نال آئُںدِییاں ہن۔ اُس دا کدّ کاٹھ٬ رںگّ اتے مُہاںدرا اُس نُۄں نِپالی سِدھّ کردا سی۔ پُلِس دی پُچھّگِچھّ دَۄران اُس نیں آپݨی اُمر چَۄوی پچّی سال لِکھائی سی۔ سی وی اِنی ہی۔

ہُݨ پںچّم نیں آپݨی درخاست دے نال نال اِکّ ہلفِییا بِیان لائِیا سی٬ جِس وِچّ اُسنے آپݨی اُمر ستاراں سال ہۄݨ دا دائوا کِیتا سی۔ نال اُس دے پِںڈّ دے اِکّ اکھَۄتی پْردھان دا ہلفِییا بِیان سی٬ جِس وِچّ اُسنے اُس دی اُمر ستاراں سال ہۄݨ دی تائیِد کِیتی سی۔

پںچّم دی ذمانت دی درخاست دا نۄٹِس سرکار نُۄں ہۄئِیا سی۔

سرکار نُۄں مُدئی دھِر دی سہائِتا دی لۄڑ مہِسُۄس نہِیں سی ہۄئی۔ اِس لئی سرکاری وکِیل نیں مُدئی دھِر نُۄں سُۄچِت کرن دی کۄشِش نہِیں سی کِیتی۔

رام ناتھ نیں آپݨے سُۄتراں راہِیں اِس درخاست دی سُۄہ کڈھّی سی۔

سرکاری مشِینری دے روئیِّئے وِچّ آئی اِس تبدِیلی دی کنسۄء رام ناتھ نُۄں ہۄݨ لگّی سی۔ اِشک مُشک واںگ مُلذم دھِر دی بگھیل سِںگھّ نال ہۄئے سَۄدے دی سُۄہ ہَۄلی ہَۄلی جگّر ہۄݨ لگّی سی۔

لۄکاں نُۄں کرائیِم براںچ ولّۄں کِیتی جا رہی پڑتال دے سِٹّے دی وی سُۄہ سی۔ چھۄٹا وڈّا ہر کۄئی آکھ رِہا سی۔ آئی.جی.اُنہاں نُۄں بے گُناہ سابت کر چُکّا سی۔

پہِلاں رام ناتھ نُۄں اِہ سبھ افواہاں لگدِییاں سن۔ پر ہُݨ جام ہۄ چُکّی سرکاری مشِینری نُۄں دیکھکے اُسنُۄں افواہاں سچّ جاپݨ لگّ پئیِیاں سن۔

پہِلاں رام ناتھ نُۄں وِشیش دُۄت راہِیں ادالت وِچّ آئے ارذی پتّر بارے سُۄچِت کِیتا جاںدا سی۔ ہݨ پُچھّے جاݨ ’تے وی اُس تۄں تتھّ چھُپائُݨ دا یتن کِیتا جاںدا سی۔

رام ناتھ دے ہَۄسلے پست ہۄݨ لگّے۔ اُس نُۄں یکِین ہۄ گِیا سرکار کۄلۄں ہُݨ اُس نُۄں کۄئی سہائِتا مِلݨ والی نہِیں۔

رام ناتھ نیں آپݨے من نال پھَیسلا کِیتا۔ اگّۄں تۄں اُہ آپݨے پاپڑ آم ویلیگا۔

رام ناتھ دے شہِر وِچّ تِنّ مَیجِسٹریٹ اتے اِکّ سَیشن ججّ سی۔ چار سرکاری وکِیل اتے پںدّراں کُ اہِلکار سن۔ رام ناتھ دا سبھ نال اُٹھݨ بَیٹھݨ سی۔

مائِیا نگر جِویں ججّاں دا میلا لگّا ہۄئِیا سی۔ اِکّ سَیشن ججّ٬ پںجّ اَیڈِیشنل سَیشن ججّ٬ اٹھاراں مَیجِسٹریٹ۔ اِنے ہی سرکاری وکِیل۔ ہذار وکِیل۔ سَیںکڑے اہِلکار۔ کِسے نُۄں کِسے دی لِہاذ نہِیں سی۔ کۄئی لِہاذ کرے تاں کِنِّیاں کُ نال؟ اِتھے سبھ کمّ پَیسے نال ہُںدّا سی۔ کِسے نُۄں کۄئی سںگّ شرم نہِیں سی۔ سَۄدا کُرسی ’تے بَیٹھے بَیٹھے ہُںدّا سی۔ شرییام پَیسے پھڑدے سن۔ گِݨکے جیب وِچّ پائُںدے سن۔ کۄئی پھٹِیا پُراݨا ہۄوے تاں بدلائُںدے سن۔

اُسدے شہِر اِںجھ نہِیں سی ہُںدّا۔ اِہۄ واردات جے اُسدے شہِر ہۄئی ہُںدّی تاں اِکّ وکِیل دے بھاݨجے دے کاتلاں دا کِسے نیں وکِیل نہِیں سی بنݨا۔ اُلٹا ساری بار نیں رام ناتھ دی پِٹھّ ’تے ہۄݨا سی۔ سارے اہِلکاراں نیں رام ناتھ دے کمّاں نُۄں آپݨا کمّ سمجھݨا سی۔ پَیسا دھیلا کِسے نیں کی لَیݨا سی٬ اُلّٹا لۄڑِیںدے کاگذ اُس دے گھر پُجّدے کرنے سن۔

اِتھے دساں والا کمّ سَۄ وِچّ ہۄ رِہا سی۔ اُہ وی پُۄری بھکائی بائد۔

ہُݨ تک رام ناتھ نُۄں پْرائیِویٹ وکِیل کھڑھا کرن دی لۄڑ مہِسُۄس نہِیں سی ہۄئی۔ سرکاری وکِیل پُۄری تندیہی نال پَیروائی کر رہے سن۔

ہُݨ سرکاری ادھِکارِییاں ولّۄں چلّی ناں مِلورتن لہِر کارن اُسنُۄں پْرائیِویٹ وکِیل دی لۄڑ مہِسُۄس ہۄݨ لگّی۔

رام ناتھ نُۄں لاء پاس کِیتِیاں چھبّی سال ہۄ گئے سن۔ لاء اُسنے رات دِییاں کلاساں وِچّ پڑھِیا سی۔ دِنے اُہ نَۄکری کردا سی۔ اُسدے بہُتے جماتِییاں نیں ڈِگرِییاں تاں پاس کر لئیِیاں سن پر گھریلُۄ مجبُۄرِییاں کارن نَۄکرِییاں چھڈّݨ دی ہِمّت نہِیں سی پئی۔ نتِیجے وجۄں اُس نُۄں آپݨے نال پڑھدا اِکّ وی مُںڈّا مائِیا نگر وِچّ وکالت کردا نذر نہِیں سی آئِیا۔

سویر دِییاں جماتاں وِچّ پڑھدے مُںڈِّیاں لئی اِہ وادھا سی۔ اُنہاں نُۄں ہر شہِر وِچّ آپݨے جماتی وکالت کردے مِل جاںدے سن۔ کئی مَیجِسٹریٹ اتے سَیشن ججّ تک بݨے پھِردے سن۔ پُراݨے مِتّر دۄستی نہِیں بھُلّدے۔ بھجّ کے مِلدے سن اتے دِلۄں کمّ کردے سن۔

رام ناتھ آپݨے شہِرۄں آپݨے ساتھی وکِیلاں کۄلۄں مائِیا نگر دے وکِیلاں دے ناں چِٹھِّییاں لَے کے آئِیا سی۔

اُنہاں چِٹھِّییاں دے آدھار ’تے رام ناتھ نیں کُجھّ وکِیلاں نال سمپّرک کِیتا۔

رسمی جِہی آئۄ بھگت تۄں ودھّ کِسے نیں چِٹھّی دی کدر نہِیں سی پائی۔ کِسے نیں رام ناتھ دی سہائِتا لئی آپݨے جُۄنِیئر وکِیل دی ڈِئۄُٹی لا دِتّی اتے کِسے نیں سِینِیئر مُنشی دی۔

جے تھۄڑھا جِہا ساتھ کِسے نیں دِتّا سی اُہ راجکُمار سی۔

راجکُمار دۄشِییاں ولّۄں کِیتی جاںدی ہر ادالتی کاروائی اُپر نذر رکھّدا سی۔ اُس کاروائی دی رام ناتھ نُۄں سُۄچنا دِںدّا سی۔ رام ناتھ اُسدا تۄڑ لبھّدا سی۔

رام ناتھ نُۄں سرکاری وکِیلاں نال اُہۄ مِلائُںدا سی۔ اہِلکاراں کۄلۄں ہُکماں دِییاں نکلاں اُہۄ تِیار کروائُںدا سی۔ کِس نُۄں کِنّے پَیسے دیݨے سن اِس دا پھَیسلا اُہۄ کردا سی۔

رام ناتھ مہِسُۄس کر رِہا سی۔ جِتھّۄں تکّ وسّ چلدا سی راجکُمار اُسدا فائِدا کردا سی۔

ڈیڈھ مہِینے دی بھجّ نٹھّ دَۄران رام ناتھ نُۄں پتا لگ چُکّا سی کِہ مائِیا نگر دے وکِیلاں دِییاں پھِیساں اسمان چھۄںہدِییاں سن۔ اُسدے شہِر وڈّے تۄں وڈّے وکِیل دی فِیس دس ہذار رُپئے سی۔ اِتھے دس ہذار مُنشِییاݨا بݨ جاںدا سی۔ رام ناتھ ورگے وکِیل کۄل آئُݨ تۄں پہِلاں سائِل وِیہ وکِیلاں دے پھدھّٹِیاں ’تے گیڑے ماردا سی۔ تۄڑ مرۄڑ کرکے مساں دۄ تِنّ ہذار پلّے پائُںدا سی۔ اُہ وی کِشتاں وِچّ۔

اِتھۄں دا کۄئی وکِیل اُٹھّ کے جاںدے سائِل نُۄں آواذ نہِیں سی ماردا۔

کۄئی مُنشی اُسدا پِچھّا نہِیں سی کردا۔

جُۄنِیئر وکِیل نویں ماڈلاں دِییاں کاراں لئی پھِردے سن۔ سِینِیئر وکِیلاں دا کِیا کہِݨا۔ اِکّ دۄ تاں مرسِیڈِیذ لئی پھِردے سن۔

مُکدّما جِس ڈھںگّ نال مۄڑ کٹّ رِہا سی اُس تۄں رام ناتھ نُۄں کِسے سِینِیئر وکِیل دی سہائِتا دی لۄڑ مہِسُۄس ہۄ رہی سی۔ نِیرج ہۄراں نیں چۄٹی دے وکِیل کِیتے سن۔ ماہِر وکِیلاں دا مُکابلا ماہِر وکِیل ہی کر سکدا سی۔

راجکُمار دی سہائِتا نال اُسنے کِسے سِینِیئر وکِیل نال رابتا کائِم کرن دا من بݨائِیا۔

راجکُمار اُس نال سَۄ پھِیسدی سہِمت سی۔

رام ناتھ اتے راجکُمار رلکے وی شارکاں دا مُکابلا نہِیں سن کر سکدے۔ ججّاں نُۄں آپ ہُدرے ہُکم کرن تۄں رۄکݨ لئی کابل وکِیل دی ذرُۄرت سی۔

سِینِیئر وکِیل کانُۄن دے ماہِر تاں سن ہی۔ اِہ اُپر تکّ پہُںچّ وی رکھّدے سن۔ اِہ ججّاں دی چاپلُۄسی وی کردے سن اتے لۄڑ پَیݨ ’تے گل وی پَے جاںدے سن۔ آپݨے ناں ہیٹھ ججّ دی شِکائِت کرن دی جُئرت وی رکھّدے سن۔ جے اُنہاں نال کۄئی سِینِیئر وکِیل کھڑھا ہُںدّا تاں مَیجِسٹریٹ دی دۄشِییاں نُۄں مںتّرِییاں والِییاں سہُۄلتاں دیݨ دی جُئرت نہِیں سی پَیݨی۔

“پر سِینِیئر وکِیلاں دی فِیس بڑی سُݨِیدی ہَے؟”

رام ناتھ نُۄں آپݨی چادر دا پتا سی۔ آپݨے پَیر چادر تک سِیمت رکھّݨ دے اِرادے نال اُسنے پُچھِّیا۔

“ہاں۔ پھِیساں ٹھۄک کے لَیںدے ہن۔”

“بھائیِچارے دا کۄئی لِہاذ نہِیں کردے؟”

“تھۄڑھا بہُت کرنگے۔”

“کِس کۄل چلِّیئے؟”

“نیمی ناتھ کۄل چلّدے ہاں۔ اُہ فِیس مُۄںہ مںگّی لَیںدا ہَے۔ پھیر ٹھگّی نہِیں ماردا۔ ناں سرکاری وکِیل دے ناں ’تے لوے ناں ججّ دے ناں ’تے۔ کدے لۄڑ پئے تاں سِدھّی گلّ کرائُںدا ہَے۔ بہُتا خرچ نہِیں ہۄݨ دِںدّا۔ میرے ہِساب نال اُہ ٹھِیک رہُۄ۔”

“کِنّے کُ پَیسے لئۄُ؟”

“گلّ کرکے دیکھدے ہاں٬ لالچی بِلکُل نہِیں۔ سچّی گلّ مُۄںہ ’تے آکھݨ والا ہَے۔ رِیائِت کرواواںگے۔”

“چلّ مِلا پھیر!”

“شام نُۄں کۄٹھی چلّاںگے۔ مَیں ٹائِم لَے کے رکھّاںگا۔”

نیمی ناتھ نیں اُنہاں نُۄں شام نُۄں مِلݨا سی۔

شام نُۄں دۄبارا اِکٹھّے ہۄݨ دا وائدا کرکے اُہ وِچھڑ گئے۔

 

-67-

 

مِتھّے سمیں ’تے راجکُمار خُد رام ناتھ کۄل پُجّ گِیا۔ اُسدے سکُۄٹر پِچھّے بَیٹھا رام ناتھ راجکُمار دی رہِم دِلی دے وارے وارے جا رِہا سی۔ لۄہے دے اِس شہِر وِچّ اِنسانِیئت ہالے ذِںدّا سی۔

نیمی ناتھ اُنہاں دا اِںتذار کر رِہا سی۔ سائِلاں دا چھۄٹا جِہا اِکٹھّ نیمی ناتھ دی کۄٹھی دے باہر بَیٹھا سی۔

اُنہاں نُۄں نیمی ناتھ نیں ہالے مِلݨا شُرُۄ نہِیں سی کِیتا۔ پہِل وکِیلاں دی سی۔

نیمی ناتھ سمیں دا پابںدّ سی۔ اِکّ اِکّ مِںٹّ دی کدر کردا سی۔ بِناں کۄئی بھُۄمِکا بنّہے اُہ رام نتھ نُۄں سمبّۄدھت ہۄئِیا — “بھائی ساہِب تُہاڈے نال بڑا دھکّا ہۄئِیا ہَے۔ مَیں تُہاڈا کیس لڑنا چاہُںدّا ہاں۔ پر مَینُۄں اِکّ دِکّت پیش آ رہی ہَے۔ پہِلاں مَیں اُہ دِکّت دُۄر کر لواں۔ آپݨا پھَیسلا مَیں تُہانُۄں سویرے دسّاںگا۔ مَینُۄں آپݨا فۄن نمبّر نۄٹ کرائۄ۔ مَیں کھُد فۄن کراںگا۔”

در در دِییاں ٹھۄکراں کھا رہے رام ناتھ دا کۄئی سمپّرک نمبّر نہِیں سی۔

اُس دے پَیر چکّر سی۔ کدے اُہ تھاݨے ہُںدّا٬ کدے کچہِری۔

“تُسِیں مَینُۄں ٹائِم دسّۄ۔ اُس وکت مَیں تُہانُۄں فۄن کراںگا۔”

نیمی ناتھ نیں آپݨا وِذٹِںگّ کارڈ رام ناتھ نُۄں دِتّا۔ سویرے ستّ وجے فۄن کرکے اُہ سماں نِشچت کر سکدا سی۔

“تُسِیں مَینُۄں دسّۄ۔ مَیں اِنہاں نُۄں لَے کے ہاذر ہۄ جاواںگا۔” راجکُمار نیں گلّ ٹۄکی۔

“نہِیں ہالے مَیں کُجھّ نہِیں دسّ سکدا۔ سویرے ستّ وجے ہی پتا لگّیگا۔”

سویرے رام ناتھ نیں جدۄں فۄن مِلائِیا نیمی ناتھ نیں اُس نُۄں اِکلّے نُۄں گھر بُلائِیا۔

“چھۄٹے بھرا مَیں بڑا ساف بںدّا ہاں۔ ساف سُتھرا کمّ کردا ہاں۔ میری فِیس پچوںجّا ہذار ہَے۔ یاراں٬ دۄستاں اتے وکِیل بھراواں دے کیس مَیں ادھّی فِیس وِچّ کردا ہاں۔ میرے اسُۄل مُتابک اِس کیس دی فِیس بݨدی ہَے پچّی ہذار۔ اسُۄل تۄڑ کے مَیں تُہاڈے کۄلۄں پچںوّجا ہذار لَے نہِیں سکدا۔ پچّی ہذار وِچۄں مَیں کیس لِیائُݨ والے وکِیل نُۄں تِیجا ہِسّا دے نہِیں سکدا۔ راجکُمار نُۄں وِچۄں کڈھّ کے سِدھّی گلّ کرن دی گُستاکھی وی مَیں نہِیں کر سکدا۔ اِہ اُس نال گداری ہۄویگی۔ مَیں نویں وکِیل نُۄں نراذ وی نہِیں کر سکدا۔ اِہ چںگّا کمّ دِںدّے ہن۔ اِس لئی مَیں تیرا کمّ نہِیں کر سکدا۔ میرا اِکّ تیرے نال وائدا ہَے۔ کدے کِسے رائے مشورے دی لۄڑ پئی ہاذر ہاں۔ کدے کۄئی بہِس کروائُݨی ہۄئی٬ کروا لَیݨا۔ مُفت کراںگا۔ ہُݨ اِکّ میرا سُجھاء ہَے۔ کِسے وکِیل نال گلّ کرنی ہۄئی تاں سِدھّا جائیِں۔ تُۄں وکِیل ہَیں۔ تَینُۄں وکِیل نال گلّ کرن وِچّ جھِجک کاہدی؟ کِسے کۄلۄں فۄن تک کروائِیا اگلے نُۄں ہِسّا دیݨا پَے جائیگا۔ مجبُۄری وسّ وکِیل نُۄں آپݨا ریٹ ودھائُݨا پئیگا۔”

نیمی ناتھ دی گلّ سُݨ کے رام ناتھ دے کنّ ساں ساں کرن لگّے۔ راجکُمار نیں گئۄُ ہتِّیا ورگے کیس وِچّ ہِسّا مںگِّیا سی۔ کنِّیں سُݨکے وی اُسدا من اِس گھٹنا نُۄں سچّ منّݨ لئی تِیار نہِیں سی۔

نیمی ناتھ دی کۄٹھِیئۄں نِکلدے رام ناتھ دا سِر چکرائُݨ لگّا۔ بچدا ہَۄسلا پست ہۄݨ لگّا۔ مائِیا نگر وِچۄں اُسنُۄں اِنساف نہِیں مِلیگا۔ اُسدا وہِم یکِین وِچّ بدلݨ لگّا۔

 

-68-

 

سارا دِن آپݨے آپ نال کھَۄجھل کے رام ناتھ نیں ہَۄسلا اِکٹھّا کِیتا۔

اِںجھ ڈھیری ڈھاہ کے وی نہِیں سی بَیٹھِیا جا سکدا۔

اُۄدھم سِںگھّ دا ناں چۄٹی دے وکِیلاں وِچّ آئُںدا سی۔ شام نُۄں اُہ اُسدی کۄٹھی پُجّ گِیا۔

“تُسِیں کچہِری وِچۄں میری فِیس دا ریٹ سُݨ لِیا ہۄئیگا۔ جے مَیں مُدئی دھِر دا وکِیل بنݨا ہۄوے مَیں اِکّ لکھّ رُپِیا فِیس لَیںدا ہاں۔ اِہ میری نَیٹّ فِیس ہَے۔ جے تُسِیں کمِشن لَیݨا ہَے تاں فِیس ہۄئیگی ڈیڈھ لکھّ۔ پںجّاہ تُہاڈا … اِکّ لکھّ میرا۔”

“سر میری بھَیݨ دا گھر تباہ ہۄ گِیا۔ مَیں ہِسّا لواںگا؟”

رام ناتھ دا سویر دا من بھرِیا ہۄئِیا سی۔ اُسدے ہںجھُّۄ آپ مُہارے وہِ تُرے۔

رام ناتھ دے اِس رُدݨ اتے سچّے وہے ہںجھُّۄیاں اُپر اُۄدھم سِںگھّ دا من پسِیج گِیا۔ اُس نُۄں آپݨے سخت روئیِّئے ’تے افسۄس ہۄئِیا۔ کمِشن دی گلّ اُس نُۄں سۄچ سمجھ کے کرنی چاہِیدی سی۔

پر اُۄدھم سِںگھّ کی کرے؟ اُس دا واہ اجِہے ہی لۄکاں نال پَیںدا سی۔

سکے باپ نُۄں جے وکِیل کرکے دیݨا ہۄوے تاں وی لۄک ہِسّا بھالدے سن۔

ہالے کلّہ اُس کۄل اِکّ کیس آئِیا سی۔ چار پُتّاں دا باپ کتل کیس وِچّ پھس گِیا سی۔ کیس لِیائُݨ والا پُتّ کہِݨ لگّا٬ ’فِیس آپݨی پُۄری لوۄ۔‘ چاراں بھراواں نیں برابر ہِسّا پا کے فِیس دیݨی سی۔ تِنّ بھراواں دا ہِسّا وکِیل رکھّ لئے۔ کیس لِیائُݨ والے بھرا دا ہِسّا کمِشن وِچّ سمجھ لئے۔ اُہ کپُتّ تاں سادھارن شہِری سی۔ اِہ وکِیل سی۔ کی پتَے پِچھّۄں ہِسّا مںگّ کے بَیٹھ جائے؟ مںگّیگا ہی۔ مںگّݨ دی وی ذرُۄرت نہِیں۔ کۄس پھڑن والے وکِیل دا پھرذ سی آپݨے آپ ہِسّا دیوے۔ کیس لَے کے آئُݨ والے وکِیل نُۄں کئی وار ہِسّا تَیء کرن دا مَۄکا نہِیں مِلدا۔ اسامی سِر ’تے چڑھی رہِںدّی ہَے۔

اجِہے کَۄڑے تجربے کارن اُۄدھم سِںگھّ مُۄںہ پھٹّ ہۄئِیا سی۔ اُۄدھم سِںگھّ نیں آپݨے کَۄڑے شبداں لئی مُیافی مںگّی۔ رام ناتھ دی پِٹھّ تھاپڑ کے٬ پاݨی پِلا کے اُس نُۄں کائِم کِیتا۔

“مَیں اِںجھ کِئۄں آکھِیا ہَے تَینُۄں اِکّ کِسّا سُݨائُںدا ہاں۔ اِکّ وکِیل میرے کۄل آپݨے سکے تائے دا کیس لَے کے آئِیا۔ مَیں سۄچِیا تائے دے کیس وِچۄں ہِسّا تھۄڑھا لئیگا۔ مَیں فِیس گھٹّ مںگّ لئی۔ اُہ شام نُۄں ہِسّا لَیݨ آ گِیا۔

مَیں اِتراذ کِیتا تاں اُہ کہِݨ لگّا جے گھۄڑا گھاہ نال دۄستی کریگا تاں کھائیگا کی؟ تائے نیں جُرم کِیتَے تاں آپے بھُگتیگا۔ مَیں اُسدے جواب ’تے بڑا کھُش ہۄئِیا۔ مَیں اُسنُۄں اشِیرواد دِتّا۔ تُۄں ترک گھڑن دا ماہِر ہَیں۔ پُتّر کامیاب وکِیل بݨیںگا۔”

“سر! اُہ ساڈا سارا گھر لُٹّ کے لَے گئے۔ بھاݨجے دے کھاتے وِچۄں سکسَیشن سرٹِیپھِکیٹ بِناں پَیسا نِکل نہِیں رِہا۔ بھَیݨ بیہۄش پئی ہَے۔ جِیجے دے ہتھّاں ’تے پلسّتر لگّا ہَے۔ اُنہاں دے خاتے بیکار ہۄئے پئے ہن۔ مَیں چھۄٹے جِہے شہِر دا سادھارن جِہا وکِیل ہاں۔ آپݨی پُۄری پُۄںجی اِلاج ’تے لا بَیٹھاں۔ سچّ جاݨِئۄ ہُݨ کرذا چُکّݨ تک نَۄبت آئی پئی ہَے۔ مَیں اِنی فِیس نہِیں دے سکدا۔”

“مَیں تیری مجبُۄری سمجھ رِہاں۔ اِکّ لکھّ تۄں گھٹّ مَیں کدے فِیس نہِیں لئی۔

تیرے لئی ادھّی کر دِںدّا ہاں۔ وِیہ پہِلاں دے دِئۄ۔ باکی ہَۄلی ہَۄلی دے دیݨا۔”

اِنی رِیائِت اُۄدھم سِںگھّ نیں پہِلی واری کِیتی سی۔

رام ناتھ اُۄدھم سِںگھّ نُۄں وکِیل تاں کرنا چاہُںدّا سی پر اِنی فِیس دیݨ دا فَیسلا اُہ اِکلّا نہِیں سی کر سکدا۔ اُسنُۄں وید نال رائے کرنی چاہِیدی سی۔

“تُہاڈی بڑی مِہربانی۔ مَیں آپݨے بھݨۄئیِئے نال رائے کرکے دسّاںگا۔”

“چلّ یار تُۄں دس ہذار ہۄر گھٹّ دے دیئیِں۔”

پتا نہِیں کِئۄں اجّ اُۄدھم سِںگھّ دا دِل کُجھّ ذِیادا ہی پسِیج گِیا سی۔

اجِہی دردناک اتے خَۄپھناک گھٹنا مائِیا نگر وِچّ پہِلی وار گھٹی سی۔ اُسدا من اُسنُۄں جھںجّۄڑ رِہا سی۔ اُسنُۄں مُدئی دھِر دی مدد کرنی چاہِیدی سی۔ اِسے مانسِک دباء تہِت اُہ فِیس گھٹائُںدا جا رِہا سی۔

“بہُت بہُت دھنّواد۔ مَیں کلّہ شام نُۄں آواںگا۔ اُنا چِر تُسِیں دُۄجی دھِر دے وکِیل ناں بݨِئۄ۔ میرا اِںتذار کرِئۄ۔”

“اِہ وائدا پکّا۔ تُۄں مَینُۄں وکِیل ناں وی کریں پھیر وی مَیں مُلذماں دا وکِیل نہِیں بݨاںگا۔”

“بہُت شُکرِییا۔”

“تُۄں اِںجھ کر۔ وِکٹم وَیلپھیئر سۄسائِٹی والِیاں نُۄں مِل۔ کیس اُنہاں دے نِئماں دی جدّ وِچّ آئُںدا لگدا ہَے۔ مَیں وی اُنہاں دا مَیمبر ہاں۔ جے اُہ منّ گئے تُہاڈے کئی مسلے ہلّ ہۄ جاݨگے۔”

رام ناتھ دے اُٹھّݨ تۄں پہِلاں اُۄدھم سِںگھّ نیں اِہ مشورا دِتّا۔ پتا نہِیں کِئۄں اُہ رام ناتھ نُۄں کھالی ہتھّ نہِیں سی مۄڑنا چاہُںدّا۔

“بیہتر جناب۔”

نِراش ہۄ کے مُڑدے رام ناتھ نُۄں دیکھ کے اُۄدھم سِںگھّ دے کالجے وِچۄں رُگّ جِہا بھرِیا جاݨ لگّا۔

“جے اُہ منّ گئے ٹھِیک۔ نہِیں میرے کۄل آ جائیِں۔ کۄئی راہ لبھّاںگے۔”

اُۄدھم سِںگھّ دے اںدّرۄں کۄئی اواذ آ رہی سی۔ اُس کۄل ربّ دا دِتّا سبھ کُجھّ سی۔ پںدّراں وِیہ لکھّ رُپئے مہِینے دی وکالت سی۔ ذمِین نال ذمِین سی٬ کاراں نال کاراں سن۔ کِسے چِیذ دی کۄئی گھاٹ نہِیں سی۔ پھیر اُہ لالچ کِئۄں کر رِہا سی؟ اِہ کیس اُسنُۄں مُفت لڑنا چاہِیدا سی۔

اُۄدھم سِںگھّ نیں اںدّرۄں آئُدی آواذ دی کدر کِیتی۔ اُسنے پھَیسلا کِیتا۔

اُہ مُکدّما مُفت لڑیگا۔

پر لکھّ چاہُںدّے ہۄئے وی اُہ اِہ فَیسلا رام ناتھ نُۄں ناں سُݨا سکِیا۔

شائِد اِس لئی کِئُںکِہ اُہ مُفت کیس لڑن دا آدی نہِیں سی۔

 

-69-

 

رام ناتھ وِکٹم وَیلپھیئر سۄسائِٹی دِییاں گتِیوِدھِییاں تۄں واکِف سی۔

چھے کُ سال پہِلاں اِس سُسائِٹی دا گٹھن اِس نگر دے چِںتّک نَۄجوان وکِیل ہرِیش رائے نیں کِیتا سی۔

تہِسِیل پدھّر تۄں لَے کے ہائی کۄرٹ تک اِس سۄسائِٹی دِییاں اِکائیِیاں کھُلہِییاں سن۔ اِس مکسد لئی رام ناتھ دے شہِر آئِیا پْردھان اِکّ وار اُسنُۄں مِلِیا سی۔

اخباراں دِییاں سُرکھِییاں وِچّ رہِݨ دِییاں بھُکھِّییاں کُجھّ اکھَۄتی سماج سیوی سںسّتھاواں آپݨا ناں چمکائُݨ لئی مُلذماں دے منُکھّی ادھِکاراں دا ڈھںڈّۄرا پِٹّدِییاں رہِںدِّییاں سن۔ “جیلہاں نُۄں ارامدائِک بݨائۄ۔ کھاݨ پِیݨ ودھِییا دِئۄ۔ نہائُݨ لئی کھُلہا پاݨی اتے تیل سابݨ دِئۄ۔ کھیڈاں اتے منۄرںجّن دا پْربںدھّ کرۄ۔ ڈاکٹری سہُۄلتاں دِئۄ۔ مُڑ وسیبے دا اِںتذام کرۄ۔ یۄگا کرائۄ۔ دھارمِک بھاشݨ کرائۄ۔ گھر جاݨ دی چھُٹّی دِئۄ۔ گرِیب مُلذماں نُۄں سرکاری کھرچے ’تے وکِیل کرکے دِئۄ۔ سذا سُݨائُݨ تۄں پہِلاں مِسل ’تے ٹھۄس سبُۄتاں دا ہۄݨا یکِینی بݨائۄ۔”

سرکاراں اتے ادالتاں اِنہاں سںسّتھاواں دے دباء ہیٹھ آ کے مُلذماں نُۄں رِیائِتاں ’تے رِیائِتاں دے رہِییاں سن۔ نہائُݨ لئی ٹِئۄُبوَیلّ لا دِتّے۔

منۄرںجّن لئی ٹی.وی.لا دِتّے۔ کھیڈاں دا پْربںدھّ کر دِتّا۔ کانُۄنی سہائِتا دیݨ لئی وکھّرا پھںڈّ بݨا دِتّا۔ کِشۄر مُلذماں دے ہکّ وِچّ کانُۄن بݨ گِیا۔

اَۄرت مُلذماں نُۄں بھاری چھۄٹاں مِل گئیِیاں۔ ادالتاں نیں دۄشِییاں دے ہکّ وِچّ نِئم گھڑنے شُرُۄ کر دِتّے۔ جے ادالت نُۄں مُلذم دے دۄشی ہۄݨ ’تے رتّی بھر وی شکّ پئے تاں باکی سبُۄتاں نُۄں چھِکّے ٹںگّ کے اُسنُۄں بری کر دیوۄ۔ دۄشِییاں نُۄں مَۄجاں لگ گئیِیاں۔ سَۄ وِچۄں نبّے بری ہۄݨ لگّے۔

مُلذم پکھّی اِس رام رَۄلے وِچّ مُلذماں ہتھّۄں مار کھائی بَیٹھے لۄکاں دِییاں آہاں کۄئی نہِیں سُݨدا۔ اِنہاں پِیڑتاں اُپر دُۄہری تِیہری مار پَے رہی سی۔

پہِلاں مُلذم اُنہاں دے مناں اتے سرِیراں نُۄں ذکھمی کردے سن٬ پھیر ادالتاں مُلذماں نُۄں نِردۄش آکھ کے اُنہاں دے ذخماں نُۄں اُچیڑ دِںدِّییاں سن۔

ہرِیش رائے نیں اِنہاں پِیڑتاں دے ہںجھُّۄ پُۄںجھݨ دا بِیڑا چُکِّیا سی۔

اُس سمیں اِس شُبھ کارج لئی رام ناتھ دے شہِر دے وکِیلاں ولّۄں ہرِیش رائے نُۄں بھرواں ہُںگّارا مِلِیا سی۔ ہۄر وکِیلاں دے نال نال رام ناتھ نیں وی سۄسائِٹی نُۄں آپݨِییاں سیواواں بھیںٹ کِیتِییاں سن۔

رام ناتھ دے شہِر وِچّ اِکائی دا گٹھن ہۄئِیا سی۔ اِکائی نیں پُۄرے اِلاکے وِچّ آپݨے اُدیشاں دا پْرچار وی کِیتا سی۔ پر سۄسائِٹی لۄکاں وِچّ ہرمن پِیاری نہِیں سی ہۄ سکی۔

اِس دا اِکّ کارن اِہ سی کِہ اُنہاں دے شہِر وِچّ مائِیا نگر ورگا دھکّا نہِیں سی ہُںدّا۔ واردات ہۄݨ ’تے پُلِس جھٹّ مُکدّما درج کردی سی۔

پھَۄری تَۄر ’تے ہرکت وِچّ آئُںدی سی۔ پیشگی ذمانت سال وِچّ مساں اِکّ دۄشی دی منذُۄر ہُںدّی سی۔ باکی دے کیساں وِچّ دۄشِییاں دی گْرِفتاری ہُںدّی سی۔

پُلِس سمیں سِر چلان تِیار کردی سی۔ ادالتاں اِنساپھ دِںدِّییاں سن۔

گْرِفتار ہۄئے مُلذم دی ذمانت نانی یاد کروا کے ہُںدّی سی۔ وکِیلاں دی فِیس تھۄڑھی سی۔ مُدئی نُۄں آپݨا وکِیل کھڑھا کرن وِچّ بہُتی اَۄکھ مہِسُۄس نہِیں سی ہُںدّی۔

مائِیا نگر وِچّ ستھِتی اُلٹ سی۔ اِتھے مُجرم اتے پَیسے دا ستائِیا پِیڑت منُکھّ سُۄلی ’تے چڑھِیا رہِںدّا سی۔ اِس نگر وِچّ اجِہی سںسّتھا دی بہُت ذرُۄرت سی۔ اِس لئی سۄسائِٹی اِتھے کامیابی نال کمّ کر رہی سی۔

سۄسائِٹی ولّۄں ہُںدّی پَیروائی بارے رام ناتھ اخباراں وِچّ پڑھدا رہِںدّا سی۔ کیس سۄسائِٹی دے ہتھّ جاںدِیاں ہی پِیڑت نُۄں آپݨے دُکھّ بھُلّ جاںدے سن۔

“بس اِکّ وار میرا کیس پْروان ہۄ جائے۔ پھیر میرے منۄں بۄجھ لہے۔”

سارے رستے رام ناتھ اِہۄ دُیا کردا رِہا سی۔

بڑی گرم جۄشی نال رام ناتھ دا سواگت ہۄئِیا۔

پْردھان رام ناتھ نُۄں ہر ترہاں دی سہائِتا دیݨ لئی تِیار سی۔ تھاݨے دے مُکھّ افسر تۄں لَے کے سُۄبے دے مُکھّ مںتّری تک اُسدی پہُںچّ سی۔ پْردھان دی گلّ دھِیان نال سُݨی جاںدی سی۔ اُسدے سُبھاء ’تے امل ہُںدّا سی۔ رام ناتھ جِتھے مرذی اُسنُۄں لِجا سکدا سی۔

رام ناتھ نُۄں ساری سرکاری مشِینری ’تے گِلا سی۔ پںکّج ہۄراں دی گْرِفتاری تک تفتِیش ٹھِیک چلّ رہی سی۔ ہُݨ سبھ کُجھّ مُلذماں دے ہکّ وِچّ ہۄ رِہا سی۔

سارا بھار رام ناتھ دے مۄڈھِیاں اُپر سی۔ ہُݨ اُہ مۄڈھے تھکّدے جا رہے سن۔ سۄسائِٹی پِیڑتاں دی مدد لئی آپݨے مۄڈھے اگّے کرے۔

“کیس آپݨے ہتھّ لَیݨ دے سۄسائِٹی دے کُجھّ نِئم ہن۔ ہالے اِہ کیس ساڈِییاں شرتاں پُۄرِییاں نہِیں کردا۔ سارے دۄشی پھڑے جا چُکّے ہن۔ سارے جیلہ وِچّ ہن۔ دسۄ پِیڑتاں نال کی دھکّا ہۄ رِہا ہَے؟”

“چھۄٹے بھرا! بہُت دھکّا ہۄ رِہا ہَے۔ پںکّج اتے نِیرج اِکّ دِن لئی وی جیلہ نہِیں گئے۔ پہِلے دِن تۄں ہسپتال داخل ہۄئے بَیٹھے ہن۔ ہسپتال دے پْرائیِویٹ کمرے لَے کے پھائیِو سٹار والِییاں سہُۄلتاں پْراپت کر رکھِّییاں ہن۔

اُتھۄں بَیٹھے کارۄبار چلا رہے ہن۔ جدۄں دِل کرے گھر جا آئُںدے ہن۔ پتنِییاں اُنہاں دے کمرِیاں وِچّ سَۄںدِییاں ہن۔ اِہ کۄئی پُلِیس ہِراست ہَے؟”

“تُسِیں ٹھِیک کہِںدّے ہۄ۔ پر ہن تاں اُہ ہِراست وِچّ ہی۔ میری رائے انُسار کانُۄن ٹھِیک راہ تُر رِہا ہَے۔ تھۄڑِییاں بہُت اُۄݨتائیِیاں ہر تھاں رہِ جاںدِییاں ہن۔”

پْردھان دا اِہ روئیِّیا رام ناتھ نُۄں ناںہ پکھّی لگّا۔ اُسدی ہِمّت دی ڈھیری ڈھہِݨ لگّی۔

پْردھان برے اُسنے بہُت کُجھّ سُݨ رکھِّیا سی۔ اُسدی نِرپکھّتا٬ دلیری اتے سچّ ’تے پہِرا دیݨ دی آدت ہر تھاں مشہُۄر سی۔ پھیر اُہ اِس کیس تۄں کنّی کِئۄں کترا رِہا سی؟

رام ناتھ نُۄں شکّ ہۄئِیا۔ پںکّج ہۄرے بڑے شاتر ہن۔ کِدھرے پْردھان تک پہُںچّ ناں کر گئے ہۄݨ۔ ہر مۄری بںدّ کرنی اُنہاں نُۄں آئُںدی سی۔

“کانُۄن پہِلاں ٹھِیک رستے چلّدا سی۔ ہُݨ چلّݨۄں ہٹ گِیا ہَے۔ اِسے لئی مَیں تُہاڈے کۄل آئِیا ہاں۔ آئی.جی.(کرائیِم) پںکّج اتے نِیرج نُۄں نِردۄش کرار دے رِہا ہَے۔ جے اُہۄ نِکل گئے٬ پھیر سانُۄں کاہدا اِنساف مِلُۄ۔”

“جے اُہ مُکدّمے وِچۄں نِکل گئے٬ پھیر کیس سۄسائِٹی دی جدّ وِچّ آ جائیگا٬ پھیر اسِیں تُہاڈا کیس لڑاںگے۔”

پْردھان دے اِس اُتّر ’تے رام ناتھ من ہی من شرمِںدّا ہۄݨ لگّا۔ اُہ بِناں کارن پْردھان ’تے شکّ کر رِہا سی۔ پْردھان ٹھِیک آکھ رِہا سی۔ ہالے اُنہاں نال دھکّا ہۄئِیا نہِیں سی۔ ہۄݨ جا رِہا سی۔

“جدۄں تِیر کمانۄں نِکل گِیا پھیر کی کراںگے؟ جے سۄسائِٹی ساتھ دیوے تاں مُلذماں نُۄں بیکسُۄر کرار دِتّے جاݨ تۄں رۄکِیا جا سکدا ہَے۔”

“دسّۄ آپاں کِس کانُۄن تہِت اِہ کاروائی رۄکاںگے؟ ادالت تفتِیش وِچّ دخل نہِیں دے سکدی۔ تُہاڈی نذر وِچّ کۄئی نُکتا ہَے تاں دسّۄ! تُسِیں وکِیل ہۄ۔ کانُۄن جاݨدۄ ہۄ۔”

رام ناتھ نیں پْردھان دے اِس پْرشن دا اُتّر لبھّݨ لئی آپݨے دِماغ نُۄں کمپِّئۄُٹر واںگ چلائِیا۔ سارے کانُۄن٬ نِئم اتے اُچّ ادالتاں دے پھَیسلے گھۄکھے۔ سچّمُچّ اجِہا کۄئی نُکتا نہِیں سی۔

“اُنہاں نُۄں آپݨا ذۄر لا لَیݨ دِئۄ۔ آپاں پھیر تلب کروا لواںگے۔”

“جِویں تُہاڈی مرذی۔”

رام ناتھ کۄل سہِمت ہۄݨ تۄں سِوا کۄئی چارا نہِیں سی۔

“اِک دۄشی نیں ذمانت دی درخاست لائی ہَے۔ اُسنُۄں وکِیل پںکّج نیں کر کے دِتّا ہَے۔ اُہ آپݨے آپ نُۄں کِشۄر دسّ رِہا ہَے۔ سرکاری وکِیل میرے نال سِدھّے مُۄںہ گلّ نہِیں کردا۔ ذمانت رۄکݨ وِچّ میری مدد کرۄ۔”

“مَیں تِیار ہاں۔ دسّۄ کی مدد چاہِیدی ہَے؟”

“سۄسائِٹی ولّۄں ناں سہی۔ نِجّی رُۄپ وِچّ ساڈے وکِیل بݨ جائۄ۔”

“منذُۄر ہَے۔”

پْردھان دی منجُۄری مِلدے ہی رام ناتھ دے چِہرے ’تے اُڈّدِییاں ہوائیِیاں کھمبھّ لا گئیِیاں۔ چِہرے ’تے کھُشی ٹپکݨ لگّی۔

“فِیس دسّۄ؟” دھڑکدے دِل نال رام ناتھ نیں فِیس پُچھّی۔ دۄ وکِیلاں کۄلۄں اُہ فِیس دے ریٹ سُݨ چُکّا سی۔ کِدھرے پْردھان دا وی اُہۄ ریٹ ناں ہۄوے؟ اُہ گھبرا رِہا سی۔

“کۄئی فِیس نہِیں۔ تُہاڈا کمّ میرا کمّ۔”

“نہِیں تھۄڑھی بہُتی فِیس مَیں ذرُۄر دیواںگا۔ تِل پھُلّ! دسّۄ!”

“دسّاںگے جدۄں کمّ ہۄ گِیا۔”

“پھیر وی! پہِلاں کھۄلہی گلّ ٹھِیک رہِںدّی ہَے۔”

“آپݨے شہِر وِچّ سۄسائِٹی دی اِکائی کھۄلہݨا۔ اِکّ سال سارا خرچا آپݨے کۄلۄں کرنا۔ اِہۄ میری فِیس ہَے۔”

“اِک سال نہِیں مَیں ساری اُمر سۄسائِٹی دی سیوا کراںگا۔ سۄسائِٹی دا اسل اُدیش مَینُۄں ہُݨ سمجھ آئِیا ہَے۔ جدۄں بھِیڑ سِر ’تے پئی ہَے۔”

“بس میری فِیس آ گئی۔”

کھڑھے ہۄ کے پْردھان نیں رام ناتھ نال ہتھّ مِلائِیا۔

اِہ ہتھّ دۄستی لئی وی مِلے سن اتے ساںجھے اُدیشاں دی پُۄرتی لئی وی۔