-80-
پتّری دیکھ کے پںڈّتاں نیں دسِّیا سی۔ وید پروار اُپر ساڑھستی چلّ رہی سی۔ بھَیڑے دِن ستّ سال چلݨے سن۔ ڈھائی مہِینے جان مال ہر ترہاں دا نُکسان ہۄݨا سی۔ ’ڈھائیِیا‘ بڑی کہِری اکھّ نال پرِوار ولّ تکّ رِہا سی۔ ڈھائی مہِینِیاں بائد ہالات سُدھرنے شُرُۄ ہۄݨے سن۔
پںڈّتاں دا آکھا سچّ سابت ہۄݨ لگّا سی۔
گِیاراں ہفتِیاں بائد وید دِییاں لتّاں باہاں دا مُڑ اَیکسرے ہۄئِیا۔
ڈاکٹراں نیں وید نُۄں ودھائی دِتّی۔ ہڈِّییاں جُڑ چُکِّییاں سن۔ اِکّ دۄ دِناں وِچّ اِکّ اِکّ کرکے سارے پلسّتر اُتر گئے۔ کُجھّ دِناں دی مالش بائد سُست پئے پٹھّے ہرکت وِچّ آ جاݨے سن۔ پھیر وید نُۄں ’واکر‘ دے سہارے باہر اںدّر جاݨ دی اِجاذت مِل جاݨی سی۔
نِیلم دی سِہت وِچّ لگاتار سُدھار ہۄ رِہا سی۔ سہارا دے کے بَیٹھائُݨ نال اُہ کُجھّ دیر بَیٹھݨ لگّی سی۔ گلّبات سمجھݨ اتے اِشارا کرکے جواب دیݨ لگّی سی۔ ’کمل‘ اتے ’نیہا‘ ورگے کُجھّ شبد اُہ بۄل لَیںدی سی۔ ہتھّاں پَیراں وِچّ کُجھّ جان آ گئی سی۔ کَۄلی اتے گلاس اُہ ہتھّاں وِچّ پھڑ سکدی سی۔
کلّہ اُسنُۄں سہارا دے کے تۄرِیا گِیا سی۔ اجّ کُجھّ کدم اُسنے آپ پُٹّ لئے سن۔ ڈاکٹراں نیں بھوِکھباݨی کِیتی سی۔ کُجھّ دِناں بائد اُہ آپݨا آپ سمبھّالݨ جۄگی ہۄ جاݨی سی۔
نِیلم دے ہرکت وِچّ آئُݨ نال وید پرِوار اُپر چھائیِیاں کالِییاں گھٹاواں چھٹّݨ لگِّییاں۔
اِکّ بَیںک مَینیجر نیں وید دے اہِساناں دا بدلا چُکائِیا۔ نِیلم نُۄں آپݨا بُرا بھلا سۄچݨ دے کابل گھۄشِت کرکے اُسنے نِیلم نُۄں آپݨا لاکر کھۄلہݨ دی اِجاذت دے دِتّی۔ لاکر وِچۄں تِیہ تۄلے سۄنا٬ ادھّا کِلۄ دے کرِیب چاںدی اتے پںجّاہ ہذار نکد نِکل آئِیا۔ نِیلم نویں نۄٹاں دی شَۄکِین سی۔ اُسنے وید کۄلۄں وائدا لِیا ہۄئِیا سی۔ نویں نۄٹاں دی کۄئی گُٹّی جے وید کۄل آئیگی اُہ نِیلم نُۄں مِلیگی۔ نِیلم اُس گُٹّی نُۄں نیہا دے وِیاہ لئی سمبھّال کے رکھّیگی۔ وید نیں آپݨے اِس وائدے ’تے ہمیشا پھُلّ چڑھائے سن۔
سۄچدا سی اِس بہانے کُڑی دے وِیاہ لئی بچّت ہۄ رہی سی۔
وِیاہ دی تھاں بھَیڑے دِناں وِچّ اُہ بچّت کمّ آئُݨ لگّی سی۔
وید پرِوار لئی اِہ گہِݨے اتے نکدی ربّی وردان سی۔
سۄنا چاںدی وید نیں رام ناتھ دے ہوالے کر دِتّا۔ اِسنُۄں ویچ کے اُہ آپݨا کرذا لاہے۔
باکی بچدے پںجّاہ ہذار نال مہِینا وِیہ دِن لںگھّ جاݨے سن۔ اِنے تک باکی دے لاکر کھُلّہ جاݨے سن۔ وید نُۄں آس سی اِنا کُ کھذانا اُنہاں لاکراں وِچۄں وی مِل جاݨا سی۔ نِیلم اِنکم ٹَیکس والِیاں تۄں بہُت ڈردی سی۔ اِسے لئی اُسنے چار بَیںکاں وِچّ لاکر لئے سن۔ تھۄڑھا تھۄڑھا سمان سبھ وِچّ رکھِّیا سی۔
لکشمی دے نال ہی گھر وِچّ رَۄݨک مُڑن لگّی۔ گںدّگی تۄں ڈر کے بھجِّییاں نَۄکراݨِییاں کمّ ’تے واپس آ گئیِیاں۔ نیہا دے مۄڈھِیاں تۄں سفائی اتے سںگِّیتا دے سِرۄں رسۄئی دا بھار لہِ گِیا۔ اُنہاں نُۄں گھڑی دۄ گھڑی لئی ڈھُۄہی سِدھّی کرن دا مَۄکا مِلݨ لگّا۔
سںگِّیتا دے سارے گِلے شِکوے دُۄر ہۄ گئے۔ کدے رام ناتھ دۄ راتاں شہِر لا آئُںدا۔ کدے اُہ مائِیا نگر رہِ پَیںدا۔ سںگِّیتا بچِّیاں نُۄں مِل آئُںدی۔ سِر چڑھِیا کرذا لہِݨ لگّا۔
ماں باپ دے سِہتمںدّ ہۄݨ نال نیہا دا من ٹِکݨ لگّا۔ مُڑ اُسنے آپݨا پُۄجا ستھان جھاڑ جھمبّ لِیا۔ اگّۄں تۄں اُہ پھیر دھِیان لائِیا کریگی۔
ماتا جی نیں کِرپا کِیتی سی۔ ہۄر کِرپا ہۄئیگی۔
پر وید پرِوار دِییاں کھُشِییاں دی اُمر بہُتی لمبّی نہِیں سی۔
دۄ کُ دِناں بائد اُنہاں نُۄں مُہلّے وِچّ ہُںدّی گھُسر مُسر دی بھِݨک پَیݨ لگّی۔ لۄکاں وِچّ چرچا سی۔ پُلِس نیں پںکّج ہۄراں نُۄں بے کسُۄر کرار دے دِتّا سی۔ اُنہاں دے باہر آئُݨ دا راہ پدھّرا ہۄ گِیا سی۔
پںکّج دے اِکّ گُیاںڈھی نیں اِس افواہ دی پُشٹی کِیتی۔
پُلِس نیں خُد اُنہاں نُۄں جیلہ وِچۄں رِہاء کرائُݨ دی درخاست دِتّی سی۔ جدۄں پُلِس اُنہاں نُۄں باہر لِیائُݨا چاہُںدّی سی تاں ججّ اُنہاں نُۄں جیلہ وِچّ کِس ترہاں ڈکّی رکھّ سکدا سی۔ اُہ باہر آئے کِہ آئے۔
گُیاںڈھی نیں وید نُۄں سلاہ دِتّی — “بِناں سذا بھُگتے باہر آئُݨ نال مُںڈِّیاں دے ہَۄسلے بُلںدّ ہۄ جاݨے ہن۔ مُںڈّے دۄبارا کارا کر سکدے ہن۔ میری سلاہ ہَے نبیڑا کر لئۄ۔”
پںکّج دے گُیاںڈھی دی خبر اتے چِتاونی نیں وید پرِوار دے ذخماں نُۄں اُچیڑ دِتّا۔
گلّ سُݨدے ہی وید مُڑ مںجّے اُپر ڈِگّ پِیا۔ اُسدے جۄڑاں وِچۄں سیک نِکلݨ لگّا۔ اکھّاں اگّے بھمبُّۄ تارے نچّݨ لگّے۔ ساری گھٹنا اِکّ وار پھیر واپردی نذر آئُݨ لگّی۔
نِیلم نُۄں جِویں سبھ کُجھّ سمجھ آ گِیا سی۔ اُس دِییاں خامۄش اکھّاں وِچۄں گںگّا جمنا وہِ تُری۔
نیہا آپݨے پُۄجا ستھان وِچّ آ بَیٹھی۔ مُڑ ماتا جی نال گِلے شِکوے کرن لگّی۔
-81-
ہرِیش دے مُدئی دھِر دا وکِیل بݨ جاݨ نال پںکّج ہۄراں نُۄں لگّا سی جِویں شکتِیشالی شنی اُنہاں دے گْرہِ وِچّ گھُس گِیا سی اتے اُسنے اُنہاں دے سُکھّ دیݨ والے گْرہِیاں نُۄں بھاجڑاں پا دِتِّییاں سن۔
کِسے وی سمیں ہرِیش تۄں ڈردے ڈاکٹر اُنہاں نُۄں رِشٹ پُشٹ آکھ کے اُنہاں دی ہسپتالۄں چھُٹّی کر سکدے سن۔ آپݨِییاں کۄٹھِییاں وِچّ مُڑن دی تھاں اُنہاں تۄں ہسپتال دے اِہ کمرے وی چھُٹّ سکدے سن۔
ہرِیش رائے جِس دھِر دا وکِیل بݨدا سی اُسدی تنۄں منۄں مدد کردا سی۔ گھرۄں اُہ رجِّیا پُجِّیا سی۔ کرۄڑاں دی جائِداد دا مالک سی۔ اُسنُۄں کِسے کِسم دی کۄئی بھُکھّ نہِیں سی۔
شُکر سی ہالے اُہ نِجّی رُۄپ وِچّ مُدئی دھِر ولّۄں پیش ہۄئِیا سی۔ جدۄں اُہ نِجّی رُۄپ وِچّ پیش ہُںدّا سی تاں آپݨِییاں گتِیوِدھِییاں ادالتی کاروائی تک سِیمت رکھّدا سی۔
جدۄں سۄسائِٹی کیس آپݨے ہتھّ وِچّ لَے لَیںدی سی تاں کیس دی تَیء تک جاݨ لئی خُد تفتِیش کردی سی۔ سۄسائِٹی دے سَیںکڑے مَیمبر کیس دے ہر پہِلُۄ ’تے نذر رکھّدے سن۔ سۄسائِٹی ولّۄں لڑے جا رہے مُکدّمے وِچّ کِسے افسر نُۄں مُلذماں دی مدد کرن تۄں پہِلاں سَۄ وار سۄچݨا پَیںدا سی۔
اِس تۄں پہِلاں کِہ سۄسائِٹی مُکدّما آپݨے ہتھّ وِچّ لئے اتے آئی.جی. نُۄں اُنہاں نُۄں بے کسُۄر کرار دیݨ وِچّ کۄئی اڑِچن آئے اُنہاں نُۄں پھَۄری تَۄر ’تے آئی.جی.ولّۄں رِپۄرٹ تِیار کروا لَیݨی چاہِیدی سی۔
آئی.جی.اُپر بگھیل سِںگھّ دے نال نال پْرتاپ سِںگھّ اںکّل کۄلۄں ذۄر پوائُݨا چاہِیدا سی۔ سارا کمّ ہتھّۄں ہتھّ کروا لَیݨا چاہِیدا سی۔
تُرںتّ سرداری لال نُۄں مائِیا نگر بُلائِیا گِیا۔ اُس تۄں بِناں کمّ نیپرے چڑھن والا نہِیں سی۔
بگھیل سِںگھّ نُۄں بݨدی کِشت پھڑائی گئی۔ گڈّی وِچّ بِٹھا کے اُسنُۄں چںڈِّیگڑھ لِجائِیا گِیا۔ مُکھّ مںتّری کۄلۄں آئی.جی.نُۄں فۄن کروائِیا گِیا۔
پھیر پُلِس کپتان اُپر ذۄر پائِیا گِیا۔ دۄہاں دۄشِییاں دے بے کسُۄر ہۄݨ دی رِپۄرٹ اُہ مَیجِسٹریٹ کۄل بھیجے۔ مَیجِسٹریٹ کۄلۄں دۄہاں دۄشِییاں نُۄں رِہاء کرن دا ہُکم کروائے۔
اُپرۄں کھڑکدے فۄناں اتے جیب وِچّ پَیںدے نۄٹاں نیں مِسل نُۄں چکری واںگ گھُمّائی رکھِّیا۔ چَۄوی گھںٹّے دے اںدّر اںدّر مِسل آئی.جی.کۄلۄں چلّ کے٬ ڈی.آئی.جی., پُلِس کپتان٬ اُپّ پُلِس کپتان راہِیں ہُںدّی ہۄئی مُکھّ افسر تک پُجّ گئی۔
مُکھّ افسر نُۄں فۄن ’تے فۄن آئُݨ لگّے۔ اُہ رِہائی کروا کے رِپۄرٹ کرے۔
ہُݨ مُکھّ افسر کی کرے؟ مِسل اُس کۄل شام دے ستّ وجے پُجّی سی۔
لِکھاپڑھی کرن نُۄں گھںٹّا ہۄر لگ گِیا۔ ادالتاں کدۄں دِییاں اُٹھّ چُکِّییاں سن۔ ججّ اتے سرکاری وکِیل گھراں نُۄں جا چُکّے سن۔ ہُݨ تک کۄئی سَیر لئی نِکل گِیا ہۄݨا سی اتے کۄئی کلبّ لئی۔ سبھ نُۄں اِس وکت اِکٹھّے کرنا کھالا جی دا واڑا نہِیں سی۔
مُکھّ افسر لئی دۄشِییاں دی رِہائی فَۄری مسلا ہۄ سکدی سی۔ مَیجِسٹریٹ لئی اِہ سادھارن کاروائی سی۔ جُرم سںگِّین سن۔ راتۄ رات مُلذماں نُۄں بیکسُۄر کرار دے کے کِسے مَیجِسٹریٹ نیں مرِیا سپّ آپݨے گل نہِیں سی پائُݨا۔
مُکھّ افسر دی دلِیل نال کۄئی سہِمت نہِیں سی ہۄ رِہا۔ اُلٹا افسر جھئیِیاں لَے لَے پَے رہے سن۔ مُکھّ افسر آپݨے مَیجِسٹریٹ نُۄں خُش نہِیں رکھّدا۔
آپݨے گل پئی بلا ٹالݨ لئی اتے آپݨے آپ نُۄں سچّا سابت کرن لئی مُکھّ افسر نیں ڈِسچارج رِپۄرٹ تِیار کِیتی٬ مُلذماں ’تے سمرتھکاں تۄں دۄ پیٹِییاں پِیٹر سکاٹ وِسکی دِییاں مںگّوائیِیاں اتے گڈّی آفِیسر کالۄنی ولّ تۄر لئی۔
ادھّی پیٹی اُسنے سرکاری وکِیل دی کۄٹھی لاہ دِتّی۔
وِسکی اںدّر رکھوائُںدا سرکاری وکِیل ڈر رِہا سی۔ اُسنُۄں آپݨے افسراں ولّۄں دۄشِییاں نُۄں تُرںتّ ڈِسچارج کرائُݨ دا ہُکم ہۄئِیا سی۔ وِسکی لَیݨ دی خبر جے افسراں تک پُجّ گئی تاں جھٹّ اُسنُۄں اُنہاں نیں درِیائۄں پار بدل دیݨا سی۔
“اِہ مَیں آپݨے کۄلۄں لَے کے آئِیا ہاں جناب! مُلذم آپݨے ورگے چھۄٹے افسراں نال کِتھے گلّ کردے نیں۔ اُپر اُپر بھجّے پھِردے نیں۔”
سرکاری وکِیل دا دِل کھڑھائُݨ لئی مُکھّ افسر نیں بہانا گھڑِیا۔
سرکاری وکِیل نیں ڈِسچارج رِپۄرٹ نال آپݨی سہِمتی پْرگٹائی۔
لِکھاپڑھی مُکمّل کرکے اُہ مَیجِسٹریٹ دی کۄٹھی جاݨ لئی مُکھّ افسر دی گڈّی وِچّ بَیٹھ گِیا۔
مَیجِسٹریٹ نُۄں وی سِپھارشی فۄن آئِیا سی۔ پر اُس اُپر جِویں اُلٹا اسر ہۄئِیا سی۔ ناں اُہ خُد کۄٹھی ہاذر سی ناں بچّے۔ پتا نہِیں کِدھر تُر گِیا سی۔
مَیجِسٹریٹ ساہِب کِتھے گئے ہن؟ کدۄں واپس آئُݨگے؟ اِسدا ناں گنّمَین نُۄں پتا سی ناں نَۄکر نُۄں۔
مُکھّ افسر نیں کپتان نُۄں سُۄچِت کِیتا۔
“اِںتذار کرۄ۔ کمّ کروا کے مُڑۄ۔” اگۄں اِہ ہُکم ہۄئِیا۔
گِیاراں کُ وجے مَیجِسٹریٹ مُڑِیا۔ اُہ دارُۄ نال رجِّیا ہۄئِیا سی۔
مَیجِسٹریٹ مُکھّ افسر دی کۄئی گلّ سُݨن نُۄں تِیار نہِیں سی۔ سرکاری وکِیل کی آکھ رِہا ہَے؟ اُسنُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی۔
دھکّے نال ڈِسچارج رِپۄرٹ اُپر دستخت کرائُںدے مُکھّ افسر نُۄں مَیجِسٹریٹ دی پتنی نیں رۄک لِیا۔
“درخاست مَینُۄں پھڑائۄ۔ اِئۄں دھکّا کِئۄں کردے ہۄ؟ تُسِیں سویرے آئُݨا۔
مَیں ہُکم کروا کے رکھّاںگی۔ تُسِیں لَے جاݨا۔ ہُݨ ناں اِنہاں تۄں کُجھّ لِکھ ہۄݨَے ناں مَیں لِکھݨ دیݨَے۔”
درخاست مُکھّ افسر تۄں پھڑکے اُسنے آپݨے پرس وِچّ پا لئی اتے سہارا دے کے مَیجِسٹریٹ نُۄں کۄٹھی دے اںدّر لَے گئی۔
وِسکی والی پیٹی اںدّر رکھوا کے رۄݨ ہکّے ہۄئے دۄویں افسراں نیں آپݨے آپݨے افسراں نُۄں تاذا ستھِتی تۄں جاݨُۄ کرائِیا۔
افسراں دے ہُکم مُتابک اُہ سویر ہُںدِّیاں ہی مَیجِسٹریٹ دی کۄٹھی آ دھمکے۔
رات دا بھنِّیا مَیجِسٹریٹ ہالے سُتّا پِیا سی۔
پِیٹر سکاٹ دی پیٹی نیں مَیجِسٹریٹ دی پتنی ’تے اسر کِیتا ہۄئِیا سی۔ اُسنے مجِسٹریٹ نُۄں اُٹھا دِتّا۔
نِیںد پُۄری کرکے اُٹھِّیا مَیجِسٹریٹ پُۄری ہۄش وِچّ سی۔
“مَینُۄں بُدھُّۄ ناں بݨائۄ۔ تھۄڑھا بہُت کانُۄن مَینُۄں آئُںدا ہَے۔ کتل دے مُکدّمے وِچّ مُلذماں نُۄں ڈِسچارج کرن دا مَیجِسٹریٹ نُۄں کۄئی ادھِکار نہِیں۔ تُۄں سِیاݨا سرکاری وکِیل ہَیں۔ تَینُۄں سُپرِیم کۄرٹ دے نویں پھَیسلے دا پتا نہِیں؟”
رات نُۄں دھکّے نال دستخت کرائُݨ دی گلّ ’تے کھِجھے مَیجِسٹریٹ نیں پہِلاں آپݨا گُسّا لاہِیا۔
“پتا تاں ہَے جناب! ساڈے افسر وی منّݨ۔ اُنہاں نیں کڑاکا چاڑھ رکھِّیا ہَے۔ جِویں مرذی کرۄ۔ رِپۄرٹ منذُۄر کروا کے لِیائۄ۔”
اِکۄ سُر دۄواں افسراں نیں سپشٹِیکرن دِتّا۔
“مَینُۄں وی بتھیرے فۄن آ چُکّے ہن۔ پُلِس کپتان دا وی اتے ذِلہا اٹارنی دا وی۔ مَیں سبھ نُۄں سمجھا دِتَّے۔ ہُݨ تُسِیں آرام نال جائۄ۔ تُہانُۄں کۄئی کُجھّ نہِیں آکھیگا۔”
مَیجِسٹریٹ نُۄں تاذی آئی پیٹی دی جھیپ سی۔ اُہ نرمی نال پیش آئُݨ لگّا۔
“کۄئی ہۄر راہ دسّۄ۔ تُسِیں کانُۄن پڑھدے رہِںدّے ہۄ۔”
سرکاری وکِیل نیں مَیجِسٹریٹ کۄلۄں رہِنُمائی مںگّی۔
“راہ سِدھّا ہَے۔ ڈِسچارج کرائُݨ والا پںگّا ناں لئۄ۔ سَیشن ججّ نُۄں منذُۄری دیݨ تۄں پہِلاں مُدئی دھِر نُۄں بُلائُݨا پئۄُ۔ مُدئی نُۄں سمّن جاݨ نال رَۄلا پَے جائۄُ۔ کمّ لٹک جائۄُ۔ چُپّ کرکے دۄشِییاں کۄلۄں سَیشن کۄرٹ وِچّ ذمانت دی ارذی لگوائۄ۔ جواب وِچّ اُنہاں نُۄں بے کسُۄر منّۄ۔ پھیر دسۄ کِہڑا ججّ ذمانت منذُۄر کرن تۄں ناںہ کر سکدا ہَے۔ اِکّ وار ذمانت کروا کے باہر آ جاݨ۔ ڈِسچارج رِپۄرٹ پھیر منذُۄر ہُںدّی رہُۄ۔”
ججّ دا مشورا دۄہاں دے دِل لگ گِیا۔
گھڑی یۄجنا انُسار سَیشن کۄرٹ وِچّ ذمانت دی درخاست لائی گئی۔
ذمانت دا آدھار آئی.جی.ولّۄں اُنہاں نُۄں بے کسُۄر پائِیا جاݨا بݨائِیا گِیا۔
بِناں کسُۄر تۄں دۄشِییاں نُۄں جیلہ وِچّ رکھّݨا جُرم سی۔
سَیشن ججّ ولّۄں دُپہِر تک پُلِس نُۄں ستھِتی سپشّٹ کرن دا ہُکم سُݨائِیا گِیا۔
دُپِہر بائد مُکھّ افسر دے نال نال اُپ کپتان ہاذر ہۄئِیا۔
گذٹڈ افسر نیں دۄہاں دۄشِییاں دے بے کسُۄر ہۄݨ دی تائیِد کِیتی۔
جھٹّ درخاست منذُۄر ہۄ گئی۔
گھںٹّے دے اںدّر اںدّر دۄویں دۄشی آپݨے گھر پُجّ گئے۔
-82-
وید پرِوار ولّۄں کُجھّ سُرخرُۄ ہۄ کے رام ناتھ نیں پہِلاں تِݨکا تِݨکا ہۄئِیا آپݨا گھر سمبھّالِیا۔ پھیر پِچھڑے کمّ نُۄں لِیہاں ’تے لِیائُݨ دا یتن کرن لگّا۔
اُس دِییاں بہُت سارِییاں مِسلاں ادھُۄرِییاں پئیِیاں سن۔ آم سمیں وِچّ مِسلاں مُکمّل نہِیں سن ہۄ سکدِییاں۔ مِنّت ترلا کرکے اُسنے ادالت دے کلرک نُۄں دیر تک بَیٹھݨ لئی منائِیا۔
کلرک دارُۄ پِیںدا رِہا۔ رام ناتھ مِسلاں دے مُیائِنے کردا رِہا۔
کمّ نبیڑن دے لالچ کارن اُس نُۄں گھڑی دیکھݨ دا چیتا ناں رِہا۔ گھر مُڑدے رام ناتھ نُۄں اٹھّ وجّ گئے۔
اگّے رۄݨ ہکّے ہۄئے بچّے درواذا ملّی کھڑھے سن۔ رام ناتھ دے اںدّر وڑدے ہی اُہ اُس نال چمبّڑ کے اُچّی اُچّی رۄݨ لگّے۔
رام ناتھ دا متھّا ٹھݨکِیا۔ لگدا سی اُنہاں نیں کۄئی بُری خبر سُݨی سی۔ ہُݨ اُہ خبر رام ناتھ دے سُݨن دی واری سی۔
جھٹّ ہی اُسنے آپݨا خِیال درُست کِیتا۔ اِہ اُسدا وہِم سی۔ پِچھّے وید٬ نِیلم اتے نیہا سبھ ٹھِیک سن۔ پھَۄری تَۄر ’تے کِسے دی سِہت نُۄں کۄئی خترا نہِیں سی۔
“بچِّئۄ دیر نال آئُݨ لئی مَینُۄں مُیاف کرۄ۔ پر اِہ میری مجبُۄری سی۔ جے مَیں فۄن کرن دُۄر نِکل جاںدا تاں کلرک الماری نُۄں جِںدّا لا کے گھر نُۄں نِکل جاںدا۔ میرا کمّ ادھُۄرا رہِ جاںدا۔”
رام ناتھ نیں آپݨی غلتی وی منّی اتے آپݨی مجبُۄری وی دسّی۔
رام ناتھ نُۄں لگّا ماپِیاں دی لمبّی غَیر ہاذری کارن بچِّیاں دے دِل پتلے ہۄ گئے سن۔ اُنہاں نُۄں رائی وی پہاڑ نذر آئُݨ لگّی سی۔
رام ناتھ سمیں سِر گھر آئُݨ دا آدی سی۔ لیٹ ہۄݨا ہُںدّا اُہ سمیں سِر فۄن کر دِںدّا سی۔ اجّ اُس تۄں غلتی ہۄئی سی۔ اِسے لئی بچّے پْریشان سن۔
رام ناتھ دی غَیر ہاذری کارن بچِّیاں نالۄں ودھّ اُنہاں دی ممّی پْریشان سی۔ تِنّ گھںٹِّیاں تۄں اُسدے وار وار فۄن آ رہے سن۔ رام ناتھ دے گھر ناں پُجݨ کارن سںگِّیتا نُۄں لگدا سی دُشمݨاں نیں اُسنُۄں گھر مُڑن جۄگا نہِیں سی چھڈِّیا۔ بچّے ماں دے کہِݨ ’تے تھاں تھاں فۄن گھُما کے تھکّ چُکّے سن۔ اُنہاں دا پاپا کِسے دے گھر نہِیں سی۔ بچِّیاں نیں شہِر دا چپّا چپّا چھاݨ دِتّا۔ اُنہاں دے پِئۄ نُۄں کِسے نیں نہِیں سی دیکھِیا۔ ہر فۄن بائد سںگِّیتا ہۄر پْریشان ہۄ جاںدی سی۔
کُجھّ دیر تۄں فۄن بںدّ سی۔ بچّے ممّی اتے پاپا دۄہاں لئی پْریشان سن۔
سںگِّیتا دی چِںتّا جائِذ سی۔ بھَیڑے دِناں وِچّ بھَیڑے خِیال آئُݨے سُبھاوک سن۔
پتنی دی چِںتّا دُۄر کرن لئی رام ناتھ نیں سںگِّیتا نُۄں فۄن کِیتا۔
بچِّیاں واںگ سںگِّیتا وی اُچّی اُچّی رۄݨ لگّی۔
سںگِّیتا نیں جۄ خبر سُݨائی اُہ سچّمُچّ سُنّ کرن والی سی۔
پُلِس نیں دۄواں بھراواں نُۄں بے کسُۄر سابت کرکے رِپۄرٹ ادالت وِچّ پیش کر دِتّی سی۔ ادالت نیں درخاست منذُۄر کرکے اُنہاں نُۄں رِہاء کر دِتّا سی۔
دۄشِییاں دے گھر وِیاہ ورگا جشن چلّ رِہا سی۔
کۄئی شرابی سںگِّیتا نُۄں وار وار فۄن کر رِہا سی۔ اُہ آکھ رِہا سی — “کِئۄں کروا لئی بھݨۄئیِیاں نُۄں سذا؟”
پھیر آکھدا سی — “آپݨے وکِیل نُۄں سمبھّال کے رکھِّیں۔”
سںگِّیتا ڈر رہی سی۔ دُشمݨاں دے ہتھّ لمبّے سن۔ کِدھرے اُنہاں دے بںدِّیاں نیں رام ناتھ دے شہِر وِچّ ہی کۄئی بھاݨا ناں ورتا دِتّا ہۄوے؟
سںگِّیتا نُۄں ہمدرداں راہِیں سُۄہاں مِل رہِییاں سن۔ پںکّج ہۄراں دِییاں اکھّاں وِچّ رام ناتھ سبھ تۄں ودھّ رڑکدا سی۔ رام ناتھ جے مُکدّمے دی پَیروائی ناں کردا پُلِس نُۄں اُنہاں تے شکّ نہِیں سی ہۄݨا۔ جے شکّ دی کۄئی چھۄٹی مۄٹی بدّلی اُٹھّدی وی اُنہاں نیں پَیسے دے سیک نال اُسنُۄں کھِںڈّا دیݨا سی۔ اُنہاں دی بربادی دی جڑھ رام ناتھ سی۔
پںکّج دے سمرتھکاں نُۄں پُۄرا بھرۄسا سی جے رام ناتھ ٹںگّ ناں اڑائُںدا تاں ہُݨ تک وید نیں کدۄں دا سمجھَۄتے لئی منّ جاݨا سی۔
پںکّج دے دۄست رام ناتھ نُۄں سِدھّے سُنیہے بھیج رہے سن۔ پںکّج نُۄں ہۄر نُکسان ہۄئِیا تاں رام ناتھ نُۄں سبک سِکھائِیا جا سکدا سی۔
سںگِّیتا ڈر رہی سی جیلہۄں چھُٹّ کے دُشمناں دے ہَۄسلے بُلںدّ ہۄ گئے سن۔
اُہ کۄئی وی کارا کر سکدے سن۔
سںگِّیتا دِییاں گلّاں سُݨ کے اِکّ وار رام ناتھ دھُر اںدّر تک کمبّ گِیا۔
اُسنُۄں آپݨی مَۄت ساہمݨے دِکھائی دیݨ لگّی۔ پہِلاں بھاڑے دے ٹٹُّۄیاں راہِیں وید پرِوار اُپر ہملا ہۄ چُکّا سی۔ سارا دس لکھّ دا ماملا سی۔ رام ناتھ اُنہاں لئی مہِںگّا سابت ہۄ رِہا سی۔ رام ناتھ نُۄں پرہے ہٹائُݨ لئی اُہ اُسنُۄں کِسے بسّ جاں ٹرکّ ہیٹھ دے کے کُچل سکدے سن۔
پںکّج دے وکِیلاں نیں پںکّج نُۄں سمجھائِیا ہۄئیگا۔ اِہ ناں سمجھۄ تُسِیں پکّے بری ہۄ گئے۔ ہالے تلوار سِر ’تے لٹکدی سی۔ ادالت اُنہاں نُۄں تلب کرکے اُنہاں ’تے مُکدّما چلا سکدی سی۔ سبُۄت جے مِسل ’تے آ گئے تاں سذا وی ہۄ سکدی سی۔ جے پُۄری ترہاں سُرخرُۄ ہۄݨا ہَے تاں اِکّ ہُۄلا ہۄر فکّۄ۔ مِسل ’تے سبُۄت لِیائُݨ والے دا کھُرا مِٹا دیوۄ۔
رام ناتھ خُد آپݨے سائِلاں نُۄں کئی وار اجِہی رائے دے چُکّا سی۔ مُدئی نالۄں پَیروائی کرن والا ودھّ خترناک ہُںدّا ہَے۔ پَیروائی کرن والے نُۄں دۄشی بݨا کے پرچے وِچّ اُلجھا دیوۄ۔ آپݨا کھہِڑا چھُڈائُںدا چھُڈائُںدا اُہ آپے مُدئی نُۄں بھُلّ جائیگا۔
اِہ پھارمُۄلا رام ناتھ اُپر وی ورتِیا جا سکدا سی۔
رام ناتھ نُۄں پہِلی وار آپݨی جان نُۄں خترا مہِسُۄس ہۄئِیا۔ جے بںدّے اِنے خترناک کیس اتے اِنے ٹھۄس سبُۄتاں دے ہُںدّے ہۄئے آپݨے آپ نُۄں بے کسُۄر سابت کروا سکدے ہن تاں اُہ رام ناتھ ورگا ذہِرِیلا کںڈّا کڈھّݨ لئی کُجھّ وی کر سکدے سن۔
رام ناتھ اگّے سںگِّیتا پہِلاں وی کئی وار واستے پا چُکّی سی۔ آپݨی اتے آپݨے پرِوار دی سُرکھِّیا لئی اُہ لڑائی وِچۄں اِکّ پاسے ہٹ جاوے۔
ہۄر کِہڑا رِشتیدار نہِیں۔ ہۄر کۄئی دُشمناں دی اکھّ وِچّ نہِیں سی رڑکدا۔
رام ناتھ نُۄں کی چٹّی پئی سی؟
ہۄراں نیں مُۄںہ ’تے مِٹّی مل لئی تاں مل لَیݨ۔ رام ناتھ آپݨی ذمِیر نہِیں سی ویچ سکدا۔ سمجھَۄتا کرنا ہَے جاں نہِیں۔ اِس دا پھَیسلا وید اتے نِیلم نیں کرنا سی۔ ہالے بِماری اتے دُکھّ نیں اُنہاں دی متّ ماری ہۄئی سی۔
اُہ آذاد مرذی نال گلّ کرن دے یۄگ نہِیں سن۔ جدۄں اُہ اِس یۄگ ہۄ گئے رام ناتھ پاسے ہٹ جائیگا۔ اۄنا چِر اُہ آپݨا پھرذ نِبھائُںدا رہیگا۔
رام ناتھ نُۄں پتا سی دُشمناں دا پلّڑا بھاری سی۔ اُنہاں نیں سۄنے دے وٹّے پا پا سُۄئی آپݨے ولّ جھۄک لئی سی۔ پر رام ناتھ سچّ ہکّ دی لڑائی لڑ رِہا سی۔ اُہ کائِراں واںگ پِچھّے ہٹّ کے دۄشِییاں نُۄں بری ہۄݨ وِچّ سہائی نہِیں سی ہۄ سکدا۔ کلّہ نُۄں رام ناتھ جاں اُسدی بھَیݨ نُۄں پچھتاوا تے نہِیں ہۄئیگا کِہ اُہ آپݨے ماسُۄم بچّے دے کتل جاں انبھۄل بیٹی دی لڑائی نہِیں لڑے۔
رام ناتھ نیں دُۄجِیاں دی اِذت رۄلݨ والے پںکّج ہۄراں دی ذِںدّگی نرک بݨا دِتّی سی۔ اُنہاں نُۄں ہوالات دی ہوا کھوا دِتّی سی۔ رام ناتھ من دی تسلّی لئی لڑ رِہا سی۔ لڑ کے ہارنا ہار نہِیں سی۔ اِنساف لئی لڑدا جے اُہ مر جاوے اِسدی اُسنُۄں پرواہ نہِیں سی۔
رام ناتھ نیں آپݨا من سںگِّیتا اگّے کھۄلہ کے رکھّ دِتّا۔ اُسنُۄں چںگّی ترہاں سمجھا دِتّا۔ اگّے تۄں اُہ اُسدے راہ دا رۄڑا ناں بݨے۔ اُہ پِچھّے ہٹݨ والا نہِیں سی۔
سںگِّیتا نیں پھیر اُسنُۄں تاڑِیا۔ اُہ اِکلّا ناں آوے۔ آپݨی بںدُّۄک نال لِیاوے۔ دۄ تِنّ دۄست نال لَے آوے۔ بھُۄترے گُںڈِّیاں دا کۄئی بھرۄسا نہِیں سی۔ رات نُۄں نِیلم دے گھر ’تے ہملا کر دیݨ۔
سںگِّیتا دی اِہ تجوِیذ رام ناتھ نیں سِر متھّے منّ لئی۔ اُسنے آپݨی بںدُّۄک کڈھّی۔ رَۄںد بھرے۔ نالے دۄستاں نُۄں فۄن کِیتے۔ آپݨا آپݨا اسلا لَے کے آ جائۄ!
-83-
رستے وِچّ دۄست ہر پہِلُۄ نُۄں وِچارݨ لگّے۔
پںکّج ہۄراں تۄں بہُتا ڈرن دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ اُہ پیشاور مُلذم نہِیں سن۔ پہِلاں ہی اُنہاں دی گھِیسی ہۄ چُکّی سی۔ مساں اُہ باہر آئے سن۔ دۄبارا پںگّا لَیݨ تۄں پہِلاں ہذار وار سۄچݨگے۔ اُنہاں دے رِشتیدار امِیر ذرُۄر سن۔
پر اُہ اُنہاں نُۄں دۄبارا اجِہے سںگِّین جُرم وِچّ پھسݨ دی سلاہ نہِیں دیݨگے۔
ہُݨ وید پرِوار دا مائِیا نگر وِچّ رہِݨا ٹھِیک نہِیں سی۔ مُکدّما لٹک گِیا سی۔ پہِلاں نِیرج ہۄراں نُۄں تلب کرائُݨ دی کاروائی ہۄݨی سی۔
پںکّج ہۄراں نیں ہر ہِیلے کٹہِرے وِچّ کھڑۄنۄں بچݨا سی۔ اپِیلاں اُپر تک ہۄݨِییاں سن۔
مائِیا نگر وِچّ چلدی دا ناں گڈّی سی۔ ہفتا ہفتا گُیاںڈھی اُنہاں دے گھر پَیر نہِیں سن پائُںدے۔ اِتھے اِکلّے بَیٹھے پرِوار نیں پاغل ہۄ جاݨا سی۔
کِئۄں ناں وید پرِوار نُۄں شہِر لَے آںدا جاوے؟ دۄہاں پرِواراں وِچّ تناء کھڑھا ناں ہۄوے٬ اِس لئی مکان وکھّرا لَے لِیا جاوے۔
وید اتے نیہا پہِلاں ہی مائِیا نگر تۄں اُپرام ہۄئے بَیٹھے سن۔ اِہ تجوِیذ اُنہاں نُۄں بہُت راس آئیگی۔
پر وید رام ناتھ دے شہِر دی تھاں آپݨی مات بھُۄمی جاݨا چاہُںدّا سی۔
اُتھّے پُراݨا گھر وی سی اتے یار دۄست وی۔ اُتھے سمیں نُۄں دھکّے آسانی نال دِتّے جا سکدے سن۔
وید دا آپݨے شہِر رہِݨا اِنا سُکھالا نہِیں سی۔ سارے جِییاں نُۄں ڈاکٹری سہائِتا دی ذرُۄرت سی۔ نیہا نُۄں آپݨے ہاݨ دا ساتھ چاہِیدا سی۔
وید دے شہِر وِچّ ہُݨ پہِلاں والِییاں گلّاں نہِیں رہِییاں۔ یاراں دۄستاں دا مہِینے وِیہ دِن بائد ہسپتال جاں گھر گیڑا مار جاݨا ہۄر گلّ سی۔
ہر رۄذ مۄڈھِیاں ’تے چُکّ کے ہسپتال لِجاݨا ہۄر گلّ۔
سِر ’تے مُکدّما کھڑھا سی۔ آپݨِیاں تۄں خترا سی۔
وید دی پھَیسلے کرن دی شکتی جِویں نشٹ ہۄ چُکّی سی۔ رام ناتھ جۄ سۄچ رِہا سی اُہ ٹھِیک ہۄئیگا۔ سۄچدے اتے اِہ آکھدے وید نیں ہاں کر دِتّی۔
“بس مائِیا نگر تۄں کھہِڑا چھُڈا دِئۄ۔ پھیر بھاویں نرک وِچّ سُٹّ دِئۄ۔”
رات نُۄں اُنہاں نیں چُݨواں چُݨواں سمان بنّہِیا۔
سویر نُۄں مائِیا نگر نُۄں متھّا ٹیک دِتّا۔ بھاگ تِیجا تُساں دے منّݨ جاں ناں منّݨ وِچّ٬ سچّ نُۄں کۄئی پھرک نہِیں پَیںدا٬ اِنہاں دُکھدے اںگّاں ’تے سچّ نیں اِکّ جُۄن بھۄگی ہَے۔
(پاش)
-84-
تھاݨے ولّۄں رام ناتھ نُۄں سُنیہے ’تے سُنیہا آ رِہا سی۔
پہِلے دۄشی نُۄں گْرِفتار ہۄئِیاں نبّے دِن ہۄݨ والے سن۔ نبّے دِن پُۄرے ہُںدِّیاں ہی اُسدی ذمانت ہۄ جاݨی سی۔ مُدئی دھِر دا کۄئی نُمائِںدا مائِیا نگر آوے۔ تفتِیشی اتے سرکاری وکِیل نُۄں مِل کے مُکدّمے دِییاں کمِییاں پیشِییاں دُۄر کرواوے۔
پہِلا سُنیہا فۄن ’تے آئِیا سی۔
رام ناتھ گھیسل وٹّ گِیا۔
چلان پاس کرائُݨ دا متلب سی سرکاری وکِیلاں دِییاں جیباں بھرنا۔
پُلِس مُکھّ دۄشِییاں نُۄں مُکدّمے وِچۄں کڈھّ چُکّی سی۔ اِس کارن اُسدے من وِچّ گُسّا سی۔ باکی دۄشِییاں وِرُدھ جِنّے کُ سبُۄت مِسل ’تے آ سکدے سن آ چُکّے سن۔ سرکاری وکِیلاں کۄلۄں ٹۄٹݨی گںجّی کروا کے رام ناتھ نُۄں کُجھّ پلّے پَیںدا نذر نہِیں سی آ رِہا۔
رام ناتھ دا گھیسل وٹّݨ دا اِکّ کارن ہۄر وی سی۔ نبّے دِناں دے اںدّر اںدّر پُلِس نُۄں چلان پیش کرنا ہی پَیݨا سی۔ اݨگہِلی دی سُۄرت وِچّ سمبّںدھّت پُلِس افسر دی جواب تلبی ہۄݨی سی۔ آپݨی کھجّل کھُیاری تۄں بچݨ لئی تھاݨیدار مُدئی دھِر کۄلۄں سرکاری وکِیل دی سیوا کرائُݨی چاہُںدّا سی۔
تھاݨیدار آپݨی بݨی آپ نبیڑے۔ رام ناتھ نُۄں کی؟
دُۄجی وار سُنیہا سِپاہی ہتھّ آئِیا۔ پہِلا مُکھّ افسر بدل چُکّا سی۔ جاݨ بُجھ کے اُہ مُکدّمے وِچّ بہُت کمِییاں چھڈّ گِیا سی۔ سمیں سِر خامِییاں دُۄر ناں ہۄئیِیاں تاں دۄشِییاں نیں بری ہۄ جاݨا سی۔ سماں ہتھّۄں نِکل جاݨ ’تے مُکھّ افسر نُۄں دۄش ناں دِتّا جاوے۔
سہی چلان پیش کرنا پُلِس دی ذِمّیواری سی۔ رہِ گئیِیاں کمِییاں نُۄں پھڑنا سرکاری وکِیل دا پھرذ سی۔ سرکاری وکِیل اِس پھرذ نُۄں نِبھائُݨ دے پَیسے لَیںدا سی۔ رام ناتھ جدۄں کِسے مُدئی دھِر دی پَیروائی لئی وکِیل نِیُکت ہُںدّا سی تاں اُہ آپݨے سائِل نُۄں سرکاری وکِیل نُۄں مِلݨ دی سلاہ دِںدّا سی۔ آپݨی فِیس لَے کے سرکاری وکِیل مِسل رام ناتھ دے اگّے رکھّ دِںدّا سی۔ رام ناتھ مِسل نُۄں گھۄکھدا سی۔ جۄ جۄ خامِییاں رام ناتھ پھڑدا سی سرکاری وکِیل اُنہاں نُۄں پُۄرا کروا دِںدّا سی۔ سائِل دے خرچے پَیسے اجائیِں نہِیں سن جاںدے۔ بہُت سارِییاں کمِییاں دُۄر ہۄݨ نال مُکدّمے دا مُۄںہ مُہاںدرا بݨ جاںدا سی۔
دُۄسرِیاں نُۄں سلاہ دیݨ والا اِکّ وکِیل خُد سرکاری وکِیل نُۄں مِلݨ تۄں کترا رِہا سی۔
سُنیہا لَے کے آئُݨ والے سِپاہی تۄں رام ناتھ نیں ہۄݨ والے خرچے دا جائِذا لِیا سی۔ اُسنے مَیجِسٹریٹ دے سرکاری وکِیل لئی دۄ ہذار٬ اَیڈِیشن سَیشن ججّ دے سرکاری وکِیل لئی تِنّ ہذار اتے ذِلہا اٹارنی لئی پںجّ ہذار مںگِّیا سی۔ دۄ تِنّ ہذار ہۄر لگّݨا سی۔
دس پںدّراں ہذار دے اِس خرچے تۄں ڈردا رام ناتھ مائِیا نگر ولّ مُۄںہ نہِیں سی کر سکدا۔ اُسدے آپݨے شہِر اِس کمّ ’تے دۄ ہذار تۄں ودھّ خرچا نہِیں سی ہۄݨا۔ تِنّ سَۄ چھۄٹے سرکاری وکِیل دا٬ پںجّ سَۄ اڈِیشنل دے سرکاری وکِیل دا اتے اِکّ ہذار ذِلہا اٹارنی دا۔
رام ناتھ اِنی رکم خرچ کرن دی ناں ستھِتی وِچّ سی اتے ناں مُۄڈ وِچّ۔ مائِیا نگر جاݨ دی تھاں اُسنے ہرِیش رائے دے مُنشی دی ڈِئۄُٹی لگا دِتّی۔ مُنشی ادالت دے اہِلکاراں نال سمپّرک رکھّے۔ نبّے دِن پُۄرے ہۄݨ ’تے جے چلان پیش ناں کِیتا گِیا تاں رام ناتھ نُۄں سُۄچِت کرے۔
مُنشی ہر شام رام ناتھ نُۄں سُۄچِت کردا سی۔ چلان پاس تک نہِیں سی کروائِیا گِیا۔ پیش کرنا دُۄر دی گلّ سی۔
پھیر مُنشی نیں سُۄچنا دِتّی۔ نبّے دِن لںگھّدِیاں ہی دۄشِییاں نیں ذمانتاں منذُۄر کرائُݨ لئی درخاستاں لائُݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں سن۔
ٹھیکیدار نُۄں سبھ تۄں پہِلاں گْرِفتار کِیتا گِیا سی۔ پُلِس نیں اُسدا ستّ دِناں دا پُلِس رِماںڈ لِیا سی۔ اُہ جیلہ ستّ دِناں بائد گِیا سی۔
نبّے دِناں دی گِݨتی جیلہ جاݨ والے دِن تۄں ہۄݨی سی۔ اِس لئی اُسدی درخاست اُپر چھے دِناں دی تارِیخ پائی گئی سی۔
پںڈّت نُۄں پھڑِیا پِچھّۄں گِیا سی پر جیلہ پہِلاں بھیج دِتّا گِیا سی۔
باکی دے تِنّ دۄشِییاں نال اُسنے سمپّرک کِیتا سی۔ اُہ آپݨے ساتھی دۄشِییاں دے جۄ پتے ٹھِکاݨے دسّ رِہا سی اُتھۄں اُہ پھڑے نہِیں سن جا رہے۔ سچّ اُگلائُݨ لئی پُلِس اُس اُپر ذِیادا تشدّد کر بَیٹھی سی۔ پئی مار کارن اُہ مرن کِنارے ہۄ گِیا سی۔ ڈردے مَیجِسٹریٹ نیں اُسدا ہۄر پُلِس رِماںڈ نہِیں سی دِتّا۔ اُسنُۄں سِدھّا جیلہ بھیج دِتّا گِیا سی۔
اُسدی جیلہ ہِراست دے نبّے دِن پُۄرے ہُںدِّیاں ہی اُسدی ذمانت ہۄ گئی۔
وید پرِوار نال پُلِس دا اِہ دُۄسرا دھکّا سی۔
پہِلا دھکّا اُس سمیں ہۄئِیا سی جدۄں بِناں مُدئی دھِر نُۄں سُݨِیاں دۄ مُکھّ دۄشِییاں نُۄں بے کسُۄر آکھ دِتّا گِیا سی۔
مِتھی مِیاد اںدّر چلان پیش ناں کرکے پُلِس ہُݨ دۄشِییاں دی ذمانت لئی راہ پدھّرا کر رہی سی۔ پںکّج ہۄرے پَیسے والے سن٬ ذۄر والے سن۔ اُہ سِدھّے تَۄر ’تے جُرم کرن وِچّ شامل نہِیں سن۔ اُنہاں نال پُلِس دی ہمدردی سمجھ آئُںدی سی۔ اِنہاں جرائِم پیشا لۄکاں نال پُلِس نرمی نال کِئۄں پیش آ رہی سی؟ اِسدی رام ناتھ نُۄں سمجھ نہِیں سی آئی۔
رام ناتھ نُۄں آپݨی اݨگہِلی اُپر افسۄس ہۄئِیا۔ جدۄں اُکھّلی وِچّ سِر آ چُکّا سی تاں سٹّاں تۄں نہِیں سی ڈرنا چاہِیدا۔ اُس نُۄں سرکاری وکِیلاں دا مُۄںہ بھرنا چاہِیدا سی۔
ڈُلّہے بیراں دا ہالے کُجھّ نہِیں سی وِگڑِیا۔
اُہ جھٹّ مائِیا نگر والی بسّ چڑھ گِیا۔
بھرِیا پِیتا سبھ تۄں پہِلاں اُہ پْردھان نُۄں مِلِیا۔
پُلِس دے دھکّے وِچّ ہُݨ کۄئی کسر باکی نہِیں سی۔ دۄ دۄشی مُکدّمے وِچۄں کڈھّ دِتّے گئے سن۔ باکِییاں دی ذمانت کروائی جا رہی سی۔ باہر آ کے اُنہاں نیں پھرار ہۄ جاݨا سی۔ مُکدّما کھُرد بُرد ہۄ جاݨا سی۔
سۄسائِٹی ولّۄں پہِلاں ہی پھَیسلا لِیا جا چُکِّیا سی۔ اِس مُکدّمے دے پِیڑتاں نُۄں ہۄر پِیڑت نہِیں ہۄݨ دِتّا جائیگا۔
سۄسائِٹی ولّۄں پَیروائی منذُۄر کر لَیݨ نال رام ناتھ دے منۄں بۄجھ لہِ گِیا۔
“ہُݨ اِنساف مِلیگا۔” اُسدے اںدّرۄں اواذ آئُݨ لگّی۔
اگلی ساری کاروائی سۄسائِٹی نیں کرنی سی۔ پُلِس نُۄں سہی اتے سمیں سِر چلان پیش کرن لئی سۄسائِٹی نیں مجبُۄر کرنا سی۔ اِہ دباء ادالت راہِیں پائِیا جاوے٬ پْرَیس راہِیں جاں کِسے ہۄر ترِیکے٬ اِس دا پھَیسلا پْردھان نیں کرنا سی۔
اِس دا متلب رام ناتھ دا بے فِکر ہۄ کے گھر بَیٹھ جاݨا نہِیں سی۔
اُسنُۄں آپݨے ولّۄں یتن کردے رہِݨا چاہِیدا سی۔
گھرۄں اُہ سرکاری وکِیلاں نُۄں مِلݨ دا من بݨا کے آئِیا سی۔
رام ناتھ نیں سِول لائیِن تھاݨے نال سمبّںدھّت سرکاری وکِیلاں بارے جِس نال وی گلّ کِیتی سبھ نیں اِکۄ رائے دِتّی۔ مَیجِسٹریٹ دا سرکاری وکِیل پتا نہِیں کِس سکُۄل دا پڑھِیا سی۔ اُسنُۄں کانُۄن دا ’اُ ا‘ نہِیں سی آئُںدا۔
اِہۄ جِہے پیچِیدا کیس دِییاں گھُںڈِّییاں پھڑن دی اُسدی سمرتھّا نہِیں سی۔ اُہ جی ہذُۄری اتے شراب پِیݨ پِیائُݨ دا ماہِر سی۔ آپݨی اِسے کابلِیئت دے آدھار ’تے اُہ مائِیا نگر ٹِکِیا ہۄئِیا سی۔ اُسنے ناں مُکدّمے دا کُجھّ سںوّارنا سی ناں وِگاڑنا سی۔ اُس اُپر پَیسے کھرچݨ دا کۄئی لابھ نہِیں سی۔
ذِلہا اٹارنی اُسدا دُۄسرا پاسا سی۔ اُہ آپݨے کمّ دا جاݨُۄ سی۔
پر اُسنُۄں آپݨے اِلم ’تے ہںکّار سی۔ اُہ مُکھّ مںتّری دے پرِوار اتے آپݨے مہِکمے دے مںتّری دا آپݨے آپ نُۄں چہیتا آکھدا سی۔ وِیاہ شادِییاں اتے ذِمنی چۄݨاں اُپر اُنہاں نُۄں برِیف کیس بھیجݨا اُہ آپݨا پھرذ سمجھدا سی۔
مںتّری دے آپݨے کِیلے کارن اُہ بھُۄترِیا رہِںدّا سی۔ لۄکاں تۄں اڑ کے پَیسے لَیںدا سی۔ ماڑے تۄں ماڑے کمّ دی اُسدی فِیس پںجّاہ ہذار تۄں شُرُۄ ہُںدّی سی۔
اِس کیس وِچّ اُہ مُلذماں دی کھُلہ کے مدد کر رِہا سی۔ فِیس اُہ مُدئیِیاں تۄں لئیگا۔ مدد پھیر وی مُلذماں دی کریگا۔ گھٹّ فِیس مِلݨ کارن مُۄںہ وی سُجا کے رکھّیگا۔ اِس کۄلۄں وی چھِلّ لُہائُݨ دا کۄئی فائِدا نہِیں سی۔
رام ناتھ دی کِسمت چںگّی سی۔ سِول لائیِن تھاݨے دا اُپّ ذِلہا اٹارنی بھلامانس سی۔ اُہ ہر پکھّۄں ٹھِیک سی۔ کمّ دا ماہِر سی۔ ڈکّا ہمیشا مُدئی دھِر ولّ سُٹّدا سی۔
اُسنُۄں مِلݨ نال سارے مسلے ہلّ ہۄ جاݨے سن۔ چھۄٹے سرکاری وکِیل کۄلۄں رہِییاں خامِییاں اُسنے پھڑ لَیݨِییاں سن۔ اُس ولّۄں پھڑِییاں خامِییاں ذِلہا اٹارنی ردّ نہِیں کر سکدا۔ اِکّ تِیر نال کئی شِکار پھُںڈّے جاݨے سن۔
لۄکاں دی رائے منّ کے رام ناتھ نیں دھرم سِںگھّ نال سمپّرک کِیتا۔
ملّۄ ملّہی دۄ ہذار رُپئے اُسدی جیب وِچّ پائُݨ دا یتن کِیتا۔
دھرم سِںگھّ نیں پَیسے پھڑن تۄں پہِلاں آپݨی ستھِتی سپشّٹ کِیتی۔
“مَیں اِکّ گلّ پہِلاں دسّ دِیاں۔ ساڈا ذِلہا اٹارنی بڑا ماڑا ہَے۔
کمّ نالۄں اُسنُۄں پَیسا پِیارا ہَے۔ جدۄں چار پَیسے مِل جاݨ چلان سِدھّا پاس کر دِںدّا ہَے۔ میرے ورگے نُۄں وِچۄں کڈھّ دِںدّا ہَے۔ اے.پی.پی.اُس تۄں ڈردے ہن۔
تھاݨیدار جاں اسامی نُۄں نال لَے کے اُس کۄل پُجّ جاںدے ہن۔ سَۄدا تَیء کرکے اُہ جھٹّ گھُگّی مار دِںدّا ہَے۔ اِس لئی ذرُۄری نہِیں کِہ چلان میرے کۄل آئے۔
پَیسے ہالے آپݨے کۄل رکھّۄ۔ کمّ کرکے لَے لواںگا۔”
“ٹھیکیدار دے رِہاء ہۄݨ وِچّ پںجّ دِن رہِںدّے ہن۔ میرا خِیال ہَے پُلِس نیں ہالے کُجھّ نہِیں کِیتا ہۄݨا۔ جۄ گواہ چاہِیدے ہن اُہ کھڑے کروائۄ۔ آپاں نیں پںکّج ہۄراں نُۄں تلب کرنا ہَے۔ اُہ تاں ہی تلب ہۄݨگے جے سفا مِسل ’تے کُجھّ ہۄئیگا۔”
“میرے ولّۄں بیفِکر رہۄ۔ جدۄں مِسل میرے کۄل آئی مَیں فۄن کر دِیاںگا۔
پْردھان جی نُۄں بُلا لواںگا۔ اسِیں مِلکے دیکھ لواںگے کی کُجھّ کرنا باکی ہَے۔”
واپس مُڑدے رام ناتھ نُۄں دھرم سِںگھّ نیں اِکّ وار پھیر پَیسے مۄڑن دا یتن کِیتا — “تُسِیں وکِیل بھرا ہۄ۔ کیس دے مُدئی ہۄ۔ تُہاڈی مدد کرنا میرا ہر پکھّۄں پھرذ ہَے۔”
“نہِیں رکھّۄ! تُسِیں کِہڑا مںگّے ہن۔ مَیں خُشی نال دِتّے ہن۔ بس مِسل چںگّی ترہاں بنّہ دِئۄ۔”
رام ناتھ سرکاری وکِیل اگّے اِئۄں گِڑ گڑائِیا جِویں اُہ کۄئی اݨپڑھ گںوّار ہۄوے۔
-85-
پہِلے مُکھّ افسر نُۄں مُکھّ مںتّری دی سُرکھِّیا لئی بݨی وِشیش بٹالِیئن وِچّ بدل دِتّا گِیا سی۔ اُس دی تھاں بںتّ سِںگھّ نُۄں تھاݨے دا مُکھّ افسر لائِیا گِیا سی۔
بںتّ سِںگھّ نُۄں چارج وِچّ مِلِییاں مِسلاں وِچۄں کمل کتل کیس سبھ تۄں اہِم سی۔ اِس کیس بارے افسراں ولّۄں وار وار پُچھّ پڑتال ہُںدّی سی۔ سِیاݨا افسر اُہۄ ہُںدّا ہَے جِہڑا اجِہے کیساں دے تتھّ ذُبانی یاد کر لئے۔ اُپّرۄں کِںتُّۄ پْرںتُّۄ ہُںدِّیاں ہی گھڑِیا گھڑائِیا جواب سُݨا دیوے۔ اُستاداں ولّۄں سِکھائے گئے اِس گُر دی پالݨا کردے ہۄئے بںتّ سِںگھّ نیں جدۄں مُکدّمے دے تتھّاں دی چھاݨبِیݨ کِیتی تاں اُسدے خانِئۄں گئی۔ نبّے دِناں دے اںدّر چلان پیش ناں ہۄݨ کارن اِکّ دۄشی دی ذمانت ہۄ چُکّی سی۔ دُۄجِیاں دی دۄ چار دِناں وِچّ ہۄ جاݨی سی۔ اِس اݨگہِلی دی ذِمّیواری مَۄجُۄدا مُکھّ افسر دی ٹھہِرائی جاݨی سی۔
بںتّ سِںگھّ نُۄں چارج سمبھّالِیاں تِنّ دِن ہۄ گئے سن۔ اُہ آپݨے رِیڈر ’تے ہَیران سی۔ رِیڈر نیں ہالے تک اِہ نُکتا اُسدے دھِیان وِچّ نہِیں سی لِیاںدا۔
مُنشی وی خامۄش سی۔ اُسدے گۄشوارے نُۄں چِیک چِیک کے دسّݨا چاہِیدا سی کِہ چلان لیٹ ہۄ رِہا سی۔
اِس مُکدّمے دی تفتِیش مُکھّ افسر دے ہتھّ وِچّ سی۔ ہر لِکھت پڑھت اُپر اُسدے دستخت ہُںدّے سن۔ لِکھت پڑھت رِیڈر کردا سی۔ مُکھّ افسر کیول دستخت کردا سی۔ بںتّ سِںگھّ نیں کُجھّ دِناں لئی پہِلے مُکھّ افسر دے رِیڈر نُۄں آپݨے نال لا لِیا سی۔ بںتّ سِںگھّ نُۄں پتا سی کِہ اُہ لِکھت پڑھت دا ماہِر سی۔ رِیڈر دی اِسے مُہارت کارن پہِلا مُکھّ افسر اُس نُۄں آپݨے نال رکھّدا سی۔ جِتھے بدل کے جاںدا سی نال ہی رِیڈر نُۄں بدلوا کے لَے جاںدا سی۔ پہِلا مُکھّ افسر چںگّی ڈاںگ پھیردا سی۔ پَیسا چںگّا بٹۄردا سی۔ اُسنے مُکھبراں دا جال سارے مائِیا نگر وِچّ وِچھائِیا ہۄئِیا سی۔ دِلّی دکھّݨ وِچّ جا چھُپے مُلذم دی سُۄہ کڈھّ لَیںدا سی۔ پر اُہ لِکھت پڑھت وِچّ اناڑی سی۔ شہادت دیݨ گئے نُۄں ججّ اتے سرکاری وکِیل جھئیِّیاں لَے لَے پَیںدے سن۔
لِکھا پڑھی دے جھںجّٹ تۄں بچݨ لئی اُہ اِس ہوالدار نُۄں ہمیشا آپݨے نال رکھّدا سی۔
ہُݨ مُکھّ افسر دا تبادلا مُکھّ مںتّری دی سُرکھِّیا لئی بݨی بٹالِیئن وِچّ ہۄئِیا سی۔ اُتھے کِسے افسر نُۄں سہائِک رکھّݨ دی اِجاذت نہِیں سی۔
اِس لئی اُسدا رِیڈر پِچھّے رہِ گِیا سی۔
پِچھّے رہِݨ وِچّ اِکّ فائِدا سی۔ ادھُۄرِییاں مِسلاں رِیڈر نیں پُۄرِییاں کر لَیݨِییاں سن۔ پاج ڈھکّے رہِ جاݨے سن۔
بںتّ سِںگھّ وی اُس تۄں مِسلاں مُکمّل کروا رِہا سی۔ نویں رِیڈر تۄں اِکّ دم کمّ کابُۄ نہِیں سی ہۄݨا۔
بںتّ سِںگھّ نُۄں رِیڈر دی اِس اݨگہِلی ’تے گُسّا آئِیا۔ اُسنُۄں لگّا رِیڈر اُسنُۄں بیوکُۄف بݨا رِہا سی۔ اُہ جاݨ بُجھ کے بںتّ سِںگھّ نُۄں پھسائُݨ دی کۄشِش کر رِہا سی۔ بںتّ سِںگھّ نیں سُݨ رکھِّیا سی پہِلے دۄ مُکھّ افسراں نیں اِس کیس وِچّ رجّواں پَیسا لِیا سی۔ رِیڈر نُۄں مُلذماں نال رِیائِت منذُۄر سی۔ اُہ پہِلے مُکھّ افسر نال وپھاداری نِبھاء رِہا سی۔
بںتّ سِںگھّ پہِلے مُکھّ افسر واںگ رِیڈر ’تے نِربھر رہِݨ والا نہِیں سی۔ اِہ جتائُݨ لئی اُسنے رِیڈر نُۄں بھری مہِفل وِچّ بُلا کے اُسدی لاہپاہ کِیتی۔
اگّۄں رِیڈر وی گھٹّ نہِیں سی۔ اُسنے نہِلے ’تے دہِلا ٹِکا دِتّا: “جناب مَیں دۄ وار مُدئیِیا نُۄں سُنیہا بھیج چُکّا ہاں کِہ آ کے چلان پاس کروا لئۄ۔ اِکّ وار مَیں فۄن کِیتا۔ اِکّ وار سِپاہی بھیجِیا۔ جے کۄئی نہِیں آئِیا تاں مَیں کی کراں؟ تِنّ سرکاری وکِیلاں نیں چلان چَیک کرنا ہَے۔ ذِلہا اٹارنی س.سںتّۄکھ سِںگھّ دے سُبھاء دا تھۄنُۄں پتا ہَے۔ جے مرذی دی فِیس ناں مِلے تاں اُسدا بلڈّ پْرَیشر چڑھ جاںدا ہَے۔ نالے گالہاں کڈھّدا ہَے نالے کپتان نُۄں چِٹھّی لِکھݨ دی دھمکی دِںدّا ہَے۔ چکّر مُفت دے۔ مُدئی دھِر دی پَیروائی اِکّ وکِیل کر رِہا ہَے۔ وکِیل سرکاری وکِیلاں نُۄں اُنّی دیوے٬ اِکّی دیوے٬ سانُۄں کی۔ اِہۄ سۄچ کے مَیں سُنیہا بھیجِیا سی۔”
رِیڈر دا خِیال سی اُسدی اِس ہُشِیاری ’تے مُکھّ افسر اُسدی تارِیف کریگا۔ پر پاسا پُٹھّا پَے گِیا: “میرِیا کھسما! اِہ دسّ بئی مُدئی کِس گلّ دے پَیسے دیوے۔ اُنہاں دے اسل مُلذم٬ جِہڑے لڑائی دی جڑھ سن٬ اُہ اسِیں بے کسُۄر کر دِتّے۔ مُدئی اُنہاں بے کسُۄر بݨے رہِݨ دی فِیس دیوے؟ فِیس بے کسُۄر کرار دِتّے مُلذماں تۄں دِوائُںدی سی۔ تُۄں کِہڑی گلّۄں سِیاݨا بݨِیا پھِردا ہَیں؟ مَینُۄں سمجھ نہِیں آئُںدی۔”
“مُلذماں نُۄں بُلا کے مرنا ہَے جناب! افسراں دا ہُکم ہَے اُنہاں ولّ کِسے نیں جھاکݨا نہِیں۔ اُنہاں دے گھر دے کۄل دی جے لںگھّ جائیِئے اُہ جھٹّ افسراں نُۄں فۄن کر دِںدّے ہن۔ میرے ورگِیاں دی ایہی تیہی پھِر جاںدی ہَے۔ چلان تاں مَیں گھںٹّے وِچّ پاس کروا لِیائۄُں۔ تُسِیں رستا دسّۄ۔”
“جے اِہ گلّ سی پھیر وی مَینُۄں دسّݨا سی۔ مَیں افسراں نال گلّ کردا۔
اُہ پںکّج نال گلّ کردے۔ جاں ذِلہا اٹارنی نال گلّ کردے۔ افسراں نیں اُنہاں نُۄں کڈھِّیا ہَے اُہ آپے چلان پاس کروائُںدے۔ اِس واری مَیں تَینُۄں چھڈّ دِتّا۔ پھیر کُتاہی کِیتی تاں رپٹ پا کے لائِن ہاذر کر دیئۄُں!”
“بیہتر جناب!” آکھ کے رِیڈر نیں کھہِڑا چھُڈائِیا۔
“تُۄں مُلذماں نُۄں سُنیہا بھیج! مَیں آپݨے افسراں نال گلّ کر لواںگا۔
اُنہاں نُۄں سمجھا دیواںگا۔ ہاتھی لںگھّ گِیا۔ ہُݨ پُچھ پِچھّے ہتھّ کِئۄں کھِچدے ہۄ؟ اُہ ناں منّے تاں کۄئی ہۄر ہُۄلا پھکّاںگے۔ آپاں آپݨی پڑتال شُرُۄ نہِیں کرائُݨی۔”
مُلذماں نیں بے کسُۄر سابت ہۄݨ لئی کھُلہ کے پَیسا کھرچِیا سی۔ اِس دی سُۄہ تھاݨے دے مُلاذماں نیں بںتّ سِںگھّ نُۄں دِتّی سی۔ بںتّ سِںگھّ پہِلے افسراں ’تے جل رِہا سی۔ نۄٹ اُہ بݨا گئے۔ وگار بںتّ سِںگھّ دے گل پا گئے۔ من ہی من بںتّ سِںگھّ نیں پھَیسلا کِیتا۔ جۄ ہۄݨا ہَے ہۄوے۔ اُہ آپݨی جیب وِچۄں پَیسے کھرچ کے چلان پاس نہِیں کرائیگا۔
رِیڈر دے دخل دیݨ تے پںکّج اتے بںتّ سِںگھّ وِچکار گُپت تھاں مِیٹِںگّ ہۄئی۔
مِیٹِںگّ وِچّ کُجھّ شرتاں تَیء ہۄئیِیاں۔
مُلذماں ولّۄں مُکھّ افسر نُۄں تِیہ ہذار رُپِیا دِتّا گِیا۔ شرت سی چلان نُۄں دس دِناں لئی ادالت جاݨۄں رۄکِیا جاوے۔ اِنے وِچّ ٹھیکیدار دی ذمانت ہۄ جاݨی سی۔ اُسدے باہر آئُݨ نال مُکدّمے دی سمائِت پںکّج دی مرذی انُسار ہۄݨی سی۔
مُکھّ افسر دی وی اِکّ شرت سی۔ اِہ کمّ اُسدے اِکلّے دے وسّ دا نہِیں سی۔ دیر کرن لئی افسراں دی سہِمتی ذرُۄری سی۔ اِہ پںکّج دی ذِمّیواری سی۔
پںکّج دی اِکّ ہۄر شرت سی۔ پہِلے مُکھّ افسراں نیں مِسل ’تے بہُتے سبُۄت نہِیں سن لِیاںدے۔ مِسل کۄری سی اتے کۄری رہِݨی چاہِیدی سی۔
بںتّ سِںگھّ نُۄں اِہ منذُۄر سی۔ مِین میکھ سرکاری وکِیلاں نیں کرنی سی۔
اُہ چُپ کر جاݨ تاں مُکھّ افسر دی سبُۄت اِکٹھّے کرن دی جِہمت ٹلݨی سی۔ سرکاری وکِیلاں دی کلم نُۄں ٹھلّہ پائُݨ لئی مُکھّ افسر نُۄں پںکّج دی سہائِتا دی ذرُۄرت سی۔
پںکّج چاہے تاں سرکاری وکِیلاں نال سِدھّی گلّ کر لئے۔ پر اِس ترہاں اُنہاں دا کھرچ ودھّ ہۄݨا سی۔ پُلِس راہِیں پَیسے گھٹّ لگݨے سن۔ اِہ پںکّج لئی بںتّ سِںگھّ دا سُجھاء سی۔
پںکّج کھرچ کرن لئی تِیار سی۔ جدۄں کۄٹھے تۄں ڈِگّ پئی تاں نتِّییاں پوائُݨ تۄں سِیء وٹّݨ دا کی متلب! نتِّییاں وی پَیݨ دِئۄ!
اِس سَۄدے تہِت کپتان نیں مِسل آپݨے دفتر بُلا لئی۔ کارن سی کپتان ولّۄں مِسل مُیائِنا۔ چلان تِیار ہۄݨ والا سی۔ تفتِیش ’تے نذر مارنا اُسدا پھرذ سی۔
بںتّ سِںگھّ ستّاں پتّݨاں دا تارُۄ سی۔ پُلِس کپتان دے اِس ہُکم دی رۄذنامچے وِچّ رپٹ درج کِیتی۔ رپٹ دی نکل تِیار کرکے بۄجھے پا لئی۔
ہُݨ چلان پیش ہۄݨ وِچّ دیری دی ذِمّیواری کپتان دی سی۔
ہتھّاں ’تے ہتھّ رکھّ کے بںتّ سِںگھّ اگلی کاروائی دا اِںتذار کرن لگّا۔
-86-
بںتّ سِںگھّ دے سُکھ دے دِن بہُت تھۄڑھے نِکلے۔
پہِلے دۄشی دی ذمانت منذُۄر ہُںدّے ہی مُکھّ افسر دی پگّ نُۄں ہتھّ پَیݨ لگّا۔
مُدئی ولّۄں چِیف جسٹِس تۄں لَے کے پْردھان مںتّری تک نُۄں اِس بے اِنسافی وِرُدھ تاراں دِتِّییاں گئیِیاں۔ رام ناتھ دے شہِرۄں اِکّ چھۄٹی جِہی خبر ہِںدّی اتے پںجّابی دے اخباراں وِچّ چھپی۔
اِس چھۄٹے جِہے واورۄلے دی کِسے نیں پرواہ ناں کِیتی۔ پڑتال لئی اِنہاں تاراں نیں گھُمّ گھُما کے کپتان کۄل آ جاݨا سی۔ ساری کاروائی کپتان دے ہُکماں نال ہۄ رہی سی۔ رسمی پڑتال ہۄ کے شِکائِت نُۄں ردّی دی ٹۄکری وِچّ سُٹّ دِتّا جاݨا سی۔
خترے دی گھںٹّی اُس سمیں وجّی جدۄں ہرِیش رائے دا بِیان اںگّریذی اخباراں نیں وڈِّییاں سُرخِییاں وِچّ چھاپِیا۔ پْردھان نیں پںکّج ہۄراں وِرُدھ مِسل ’تے ٹھۄس سبُۄت ہۄݨ دے باوجُۄد اُنہاں نُۄں بے کسُۄر کرار دیݨ اتے مِیاد تہِت چلان پیش ناں کرکے سںگِّین جُرماں دے دۄشِییاں دی ذمانت کرائُݨ وِچّ پُلِس دی مِلی بھُگت دی سخت شبداں وِچّ نِںدّا کِیتی۔ کیس دی پڑتال سی.بی.آئی. تۄں کرائُݨ دی مںگّ کِیتی۔ نال ہی اُسنے اِس دھکّے کارن کیس دی پَیروائی سۄسائِٹی ولّۄں کِیتے جاݨ دا اَیلان کِیتا۔
پْردھان دے اِس بِیان نیں پںکّج ہۄراں دے نال نال مِسل نال دُۄرۄں نیڑِئۄں جُڑے ہر افسر نُۄں پھِکر وِچّ پا دِتّا۔
پںکّج ہۄراں نُۄں آپݨِییاں ذمانتاں ردّ ہُںدِّییاں نذر آئیِیاں۔ اُنہاں دے وکِیلاں نیں سلاہ دِتّی۔ ٹھیکیدار پئے ڈھٹھّے کھُۄہ وِچّ۔ آپݨی جان بچائۄ۔
سۄسائِٹی دا سارے پںجّاب وِچّ دبدبا سی۔ تہِسِیل پدھّر تۄں لَے کے ہائی کۄرٹ تک اِس دِییاں اِکائیِیاں سن۔ سۄسائِٹی دِییاں دلِیلاں نُۄں ادالت دھِیان نال سُݨدی سی۔ سبھ نُۄں پتا سی پںکّج ہۄرے کِس ترہاں باہر آئے سن۔
سۄسائِٹی نیں رِٹّ دائِر کرکے جے تفتِیش سی.بی.آئی.دے ہوالے کروا دِتّی تاں اِس مُکدّمے دے نال نال اُنہاں وِرُدھ کئی ہۄر مُکدّمے درج ہۄ جاݨے سن۔
پُلِس افسراں اتے سِیاسی نیتاواں دا بھوِکھّ داء تے لگّ جاݨا سی۔
جے چلان لیٹ ہۄ گِیا تاں سۄسائِٹی مُڑ پڑتال کروا سکدی سی۔
سۄسائِٹی نیں پڑتالِییا افسر دے کۄل کھڑۄ کے آپݨے ہکّ وِچّ سبُۄت بھُگتائُݨے سن۔ پہِلی پڑتال ردّ ہۄ کے نوِیں پڑتال وِچّ اُنہاں نُۄں دۄبارا دۄشی ٹھہِرائِیا جا سکدا سی۔
پںکّج دے وکِیلاں دی رائے سی چلان تُرںتّ ادالت وِچّ پیش کروائِیا جاوے۔ ماملا ذیر سمائِت ہۄݨ نال کُجھّ بچاء ہۄ سکدا سی۔
تاراں اتے خبراں تۄں ڈرے کپتان نیں جھٹّ مِسل تھاݨے بھِجوا دِتّی۔ نالے آپݨے رِیڈر نُۄں ہدائِت کِیتی۔ مِسل کپتان دے دفتر تلب کرن دا کۄئی رِکارڈ اُپر ناں رہے۔
اِس تۄں پہِلاں کِہ کۄئی اُپرلا افسر چلان سمیں سِر پیش ناں ہۄݨ کارن کپتان تۄں پُچھّ پڑتال کرے٬ کپتان نیں پہِلاں ہی مُکھّ افسر نُۄں اِس اݨگہِلی کارن کارن دسّۄ نۄٹِس جاری کر دِتّا۔
“بںتّ سِںگھّ تیری پہِلی گلتی مَیں سمبھّال لواںگا۔ ہۄر کۄئی دۄشی باہر ناں آوے۔ چلان تُرںتّ پیش کرکے کھہِڑا چھُڈا۔”
نۄٹِس جاری کرن بائد کپتان نیں بںتّ سِںگھّ دی پِٹھّ وی تھاپڑی۔
-87-
ٹھیکیدار نُۄں جیلہ گِیاں اجّ اننّواں دِن سی۔
جے چَۄوی گھںٹّے دے اںدّر اںدّر چلان مَیجِسٹریٹ دی ادالت وِچّ پیش ہۄ جاوے تاں اُسدی ذمانت دی درخاست ردّ ہۄ سکدی سی۔
بدلے ہالات مُتابک بںتّ سِںگھّ نیں اِکّ وار پھیر مِسل دا مُیائِنا کِیتا۔
ساری تفتِیش پہِلے افسراں ولّۄں ہۄئی سی۔ پر چلان اُپر دستخت مَۄجُۄدا افسر دے ہۄݨے سن۔ بھاو رِپۄرٹ پہِلاں ہۄئی تفتِیش دے آدھار ’تے تِیار ہۄݨی سی پر دستخت کرن والے افسر دی ذِمّیواری برابر دی بݨدی سی۔
ذِمّیواری سمبھّالݨ تۄں پہِلاں بںتّ سِںگھّ نیں سارے سبُۄتاں نُۄں گھۄکھِیا۔ گواہاں دے بِیاناں٬ پھرداں اتے جِمّنِییاں ’تے نذر ماری۔ مِسل وِچّ ککھّ نہِیں سی۔
اِس ترہاں جے چلان تِیار کر دِتّا جاوے تاں دۄشِییاں وِرُدھّ چۄری دا مال برامد ہۄݨ دا مامُۄلی جِہا جُرم سابت ہۄݨا سی۔ کتل دی ساذِش گھڑن جاں کتل کرن دا کۄئی سبُۄت مِسل ’تے نہِیں سی لِیاںدا گِیا۔ مَۄجُۄدا سبُۄتاں دے آدھار ’تے کتل اتے ڈکَیتی دا چلان تِیار کرکے بںتّ سِںگھّ ولّۄں دستخت کرنا خترے تۄں کھالی نہِیں سی۔
ساری مِسل دۄبارا لِکھݨ دا ناں بںتّ سِںگھّ کۄل وکت سی ناں ادھِکار۔
ساری مِسل اُپر پہِلے مُکھّ افسراں دے دستخت ہۄئے سن۔ دۄبارا دستخت کرائُݨ لئی اُنہاں نُۄں بُلائُݨا پَیݨا سی۔ پتا کرن ’تے پتا لگّا پہِلاں مُخّ افسر مُکھّ مںتّری دے نال کلکتّے گھُمّ رِہا سی۔ ہوائی جہاذ راہِیں وی اُہ سمیں سِر مائِیا نگر نہِیں سی آ سکدا۔ نالے اِس نال بںتّ سِںگھّ نُۄں کی سی۔ آپݨی ماڑی تفتِیش لئی پہِلا افسر خُد ذِمّیوار سی۔ جۄ کُجھّ بںتّ سِںگھّ کر سکدا سی اُہ کرن لئی تِیار سی۔
بںتّ سِںگھّ دا بھلا اِسے وِچّ سی کِہ کبر پُٹّ کے مُردا کڈھّݨ دی تھاں٬ چلان تُتھّ مُتھّ کرکے پیش کر دِتّا جاوے۔
پںکّج مُکھّ افسر نُۄں لبھّ رِہا سی اتے مُکھّ افسر پںکّج نُۄں۔ دۄہاں نُۄں چلان پیش کرائُݨ دی کاہل سی۔
پہِلِییاں شرتاں ردّ کِیتِییاں گئیِیاں۔ نوِییاں شرتاں تہِت ہیٹھلے دۄ سرکاری وکِیلاں نُۄں بںتّ سِںگھّ نیں سمبھّالݨا سی۔ ذِلہا اٹارنی دی تسلّی پںکّج نیں کرائُݨی سی۔ اُسنُۄں سمبھّالݨا بںتّ سِںگھّ دے وس وِچّ نہِیں سی۔ اُہ مُۄںہ وی وڈّا اڈّدا سی اتے ذُبان وی اُسدی کَۄڑی سی۔
چھۄٹے سرکاری وکِیلاں اُپر بںتّ سِںگھّ نُۄں تِیہ ہذار خرچ ہُںدّا نذر آ رِہا سی۔
سِںگّلے نیں پںکّج نُۄں اے.پی.پی.دی فِیس اِکّ ہذار اتے دھرم سِںگھّ دی فِیس دۄ ہذار دسّی سی۔ بںتّ سِںگھّ نیں اے.پی.پی.لئی پںجّ اتے دھرم سِںگھّ لئی پںدّراں مںگِّیا سی۔
اِہ سماں ناں کِرس کرن دا سی ناں بہِس۔ نوِیں گل پئی بلا نُۄں لاہُݨ دا سی۔
پںکّج جھٹّ بںتّ سِںگھّ نال سہِمت ہۄ گِیا۔
بںتّ سِںگھّ نیں پںکّج نُۄں سںتّۄکھ سِںگھّ نال سمپّرک کرن لئی دَۄڑائِیا۔ اُہ پَیسے دیوے٬ وِدھائِک تۄں فۄن کروائے جاں مُکھّ مںتّری تۄں۔ اِس نال بںتّ سِںگھّ نُۄں کۄئی متلب نہِیں سی۔
وِیہ ہذار بۄجھے پا کے اُہ خُد چھۄٹے سرکاری وکِیلاں دا پْربںدھّ کرن لگّا۔
بںتّ سِںگھّ نیں ٹھیکے تۄں دۄ وِسکی دِییاں بۄتلاں وگار وِچّ مںگّوائیِیاں۔
شیرے پںجّاب ڈھابے دے مالک نُۄں فۄن کِیتا۔ اُسدا رِیڈر اِکّ دۄ افسراں نُۄں نال لَے کے کھاݨا کھاݨ آ رِہا سی۔ اُپرلا کمرا ساف کروا دِتّا جاوے۔ افسراں دی خاتر وِچّ کۄئی کمی ناں رہے۔
دارُۄ سِکّے دا پْربںدھّ کرکے اُس نیں آپݨے رِیڈر نُۄں کۄل بُلائِیا۔ نویں مِلے وِیہ ہذار وِچۄں دۄ ہذار اُس نُۄں پھڑائِیا۔ پھیر ہدائِتاں جاری کِیتِییاں: “پی.پی.ساہِب نُۄں پہِلاں ڈھابے لِجائیِں۔ جدۄں اُہ چار پَیگّ لا لئے تاں پںجّ پںجّ سَۄ دے دۄ نۄٹ اُسدے بۄجھے پائیِں۔ تُۄں آپ پِیݨ ناں بَیٹھ جائیِں۔ جدۄں تک اُہ شرابی ہۄوے تاں اُس ولّۄں مِیمۄ لِکھ لئیِں۔ نۄٹ دیݨ سار مِیمۄ ’تے دستخت کروا لئیِں۔ سارا کمّ مُکمّل کرکے اُٹھݨ دیئیِں۔ ہذار چ ناں منّے سَۄ دۄ سَۄ ہۄر دے دیئیِں۔ دۄ ہذار تَینُۄں دے دِتّا۔ جۄ بچِیا تیرا۔”
“بِہتر جناب!” بۄتلاں اتے نۄٹ سمبھّالدا لالی باگۄ باگ ہۄ گِیا۔
“پر جناب اُپ ذِلہا اٹارنی دا کی کرۄگے؟ اُسنُۄں مُدئی دھِر مِل کے گئی ہَے۔ اُسدے کئی فۄن آ چُکّے ہن۔ پُچھّدا ہَے چلان تِیار کِیتا کِہ نہِیں؟ اُسنے اسانی نال چلان پاس نہِیں کرنا۔ اُہ شراب دے چلان وِچۄں سَۄ نُکس کڈھّ دِںدّا ہَے۔ اِہ کتل کیس ہَے۔ اِہ چلان اُسنے وِیہ واری پڑھنَے۔
اُس کۄل تُسِیں جاݨا۔”
دھرم سِںگھّ دا ڈر لالی نُۄں وڈھّ وڈھّ کھا رِہا سی۔ دھرم سِںگھّ لالچ وِچّ آئُݨ والا نہِیں سی۔ آپݨا کمّ اُہ سہی رکھّدا سی۔ اِس لئی اُسنُۄں کِسے افسر دا بہُتا ڈر نہِیں سی۔ افسر نال ہِکّ تاݨ کے گلّ کر سکدا سی۔
ساری مِسل لالی دے ہتھِّیں تِیارا ہۄئی سی۔ افسر نیں جِس ترہاں آکھِیا اُسنے اُسے ترہاں لِکھِیا۔ ججّ بھاویں مُدئی دا باپ لگدا ہۄوے دۄشِییاں نُۄں چۄری دے جُرم تۄں ودھّ سذا نہِیں کر سکدا۔
پُلِس دا اِس ترُٹّی نُۄں دھرم سِںگھّ نیں آپݨی ٹِپݨی وِچّ لِکھ دیݨا سی۔ پِچھۄں اِسے ٹِپݨی نیں افسراں دے جۄڑاں وِچّ بَیٹھݨا سی۔ جدۄں دۄشی بری ہۄ گئے٬ اِس ٹِپݨی نیں افسراں دی اݨگہِلی اتے نلائِکی دا آدھار بنݨا سی۔
“تُۄں پہِلی پَۄڑی تاں چڑھ۔ دھرم سِںگھّ بارے مَیں سۄچدا ہاں۔”
“وَیسے اِسدا اِکّ ہلّ ہَے۔ ذِلہا اٹارنی دے نویں ہُکماں مُتابک چلان اُس کۄل لِجاݨا ذرُۄری نہِیں۔ تھۄڑھی جِہی بُرکی ودھّ پَے جاوے تاں اُہ چلان سِدھّا پاس کر دِںدّا ہَے۔ دھرم سِںگھّ والی فِیس اُسنُۄں دِئۄ۔ دھرم سِںگھّ دے جھںجّٹ تۄں بچۄ۔”
آپݨا سمان سمبھّالدے رِیڈر نیں آپݨا تجربا مُکھّ افسر نال ساںجھا کِیتا۔
“پںکّج نُۄں بھیجِیا ہَے ڈی.اے.ولّ۔ دیکھدے ہاں کی رِپۄرٹ لِیائُںدا ہَے۔ اُس مُتابک سۄچاںگے۔ تُۄں جلدی جاہ۔ پھیر مَیں ڈی.اے.ولّ وی جاݨا ہَے۔”
بںتّ سِںگھّ نُۄں رِیڈر دا مشورا جچِیا۔ دھرم سِںگھّ والا دۄ ہذار ڈی.اے. نُۄں دے دِتّا جاوے۔ نالے دھرم سِںگھّ دی ٹِپݨی تۄں بچِیا جاوے٬ نالے اُس پِچھے پھِرن دی کھجّل کھُیاری تۄں۔
پںکّج کۄلۄں مِلی رکم وِچۄں اُسنے دۄ ہذار ہۄر کڈھِّیا۔ اِکّ لِفافے وِچّ پا کے پَیکٹ تِیار کِیتا۔
پںکّج آپݨے ولّۄں ڈی.اے.نُۄں جۄ مرذی دیوے۔ اِہ پَیکٹ بںتّ سِںگھّ ولّۄں اُسنُۄں نذرانا ہۄئیگا۔
-88-
پِچھلے تِنّ مہِینے تۄں پںکّج دا سںتّۄکھ نال واہ پَے رِہا سی۔ اُسدی رگرگ تۄں اُہ واکِف ہۄ چُکّا سی۔
سںتّۄکھ سِںگھّ کئی وار اُنہاں دے گھر اتے پھَیکٹری آ چُکّا سی۔ کۄٹِییاں٬ سواٹر٬ کمبّل اتے ہۄر نِکّ سُکّ آپݨے اتے آپݨے افسراں لئی لِجا چُکّا سی۔ اُہ وڈّی گڈّی دا شَۄکِین سی۔ کئی وار وڈّی گڈّی اُسنُۄں شِملے گھُما لِیائی سی۔
سںتّۄکھ سِںگھّ ہذار وار پںکّج نُۄں آکھ چُکّا سی۔ اُہ ہُݨ اُنہاں دے پرِوار دا مَیمبر بݨ چُکّا سی۔ پر پںکّج نُۄں لگدا سی بِناں پَیسے لئے اُہ اُنہاں دا کمّ کرن والا نہِیں سی۔
پںکّج نیں آپݨی کئی دۄستاں دے کمّ اُس تۄں کروائے سن۔ اُسنے سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں رجّوِیں فِیس دِوائی سی۔ کدے اُسنُۄں فِیس گھٹّ لگدی تاں پںجّ چار دِناں بائد کۄئی وگار پا دِںدّا۔ دۄستاں لئی پںکّج بہانے گھڑ لَیںدا سی۔
’گرِیب ہَے٬ مںدّا چلّ رِہا ہَے٬ پھَیکٹری بںدّ ہَے۔‘ آپݨے بارے اُہ کی آکھیگا؟
پںکّج دے پۄتڑِیاں تک دا سںتّۄکھ سِںگھّ واکِف ہۄ چُکّا سی۔ نکد ناں لئے تاں کۄئی وڈّی وگار پَے سکدی سی۔ کِدھرے مُچھّاں داڑھی نالۄں وڈِّییاں ناں ہۄ جاݨ۔
اِہۄ سۄچ کے پںکّج نیں نکد فِیس دیݨ دا پھَیسلا کِیتا سی۔
پںکّج کۄلۄں فِیس تَیء کردے سمیں دلالاں واںگ وادھے گھاٹے نہِیں سن ہۄݨے۔
نائی کۄلۄں آپݨا سِر نہِیں مُنِّیا جاںدا۔
سِیاݨپ ورتدِیاں اُنہاں نیں سِںگّلا وِچّ پا لِیا۔ ہُݨ تک سِںگّلا کئی وار پرکھِیا جا چُکّا سی۔ ہر وار اُسنے پںکّج دا فائِدا کِیتا سی۔
اُہۄ گلّ ہۄئی۔ سںتّۄکھ سِںگھّ نیں پُلِس دی رِپۄرٹ اُپر آپݨی سہِمتی پْرگٹائُݨ دی کِیمت پںجّاہ ہذار پائی۔
سِںگّلے نُۄں سںتّۄکھ سِںگھّ دے اِس ترہاں مُۄںہ اڈّݨ ’تے ہَیرانی ہۄئی۔ اُسنے اُسدے پںکّج نال سمبّںدھّاں دی یاد تاذا کروائی۔ پہِلاں کئی وار اُہ اُسنُۄں پھِیس دے چُکّے سن۔ کدے اُنہاں دا کمّ نہِیں سی ہۄئِیا۔ پھیر وی اُنہاں نیں فِیس واپس کرن دی کدے گلّ چھیڑی تک نہِیں سی۔ اُہ دِن رات اُس دِییاں وگاراں کردے سن۔ اُنہاں دے نمک دا مُلّ پائِیا جاݨا چاہِیدا سی۔
“بہُتا آکھدا ہَیں تاں دس ہذار گھٹّ دِوا دے۔” سںتّۄکھ سِںگھّ نیں پںکّج ہۄراں دی سیوا دا مُلّ دس ہذار مںگِّیا۔
جدۄں سِںگّلے نیں ہۄر تھلّے آئُݨ لئی ذۄر پائِیا تاں سںتّۄکھ سِںگھّ نیں آپݨِییاں مجبُۄرِییاں اُپر لمبّا لَیکچر جھاڑِیا: “مَینُۄں مُکھّ مںتّری دے رِشتیداراں تۄں لَے کے آپݨے مہِکمے دے چپڑاسی تک دِییاں وگاراں کرنِییاں پَیںدِییاں ہن۔ مائِیا نگر ہَۄذری دا گھر ہَے۔ کِسے ناں کِسے افسر دا ٹبّر خرِیدۄ فرۄخت لئی تُرِیا رہِںدّا ہَے۔ اۄسوال ورگے وڈّے گھراݨے میرے ورگے افسر دی پرواہ نہِیں کردے۔ کرن وی کِئۄں؟ مائِیا نگر وِچّ ہذار ترہاں دے افسر ہن۔ اِنکم ٹَیکس٬ سیل ٹَیکس! افسراں نُۄں مُفت مال چُکائُݨ لگّݨ تاں شام تک لُٹّے جاݨ۔ اُہ افسراں دا ماݨ کردے ہن۔ وِیہ پھِیسدی رِیائِت کردے ہن۔ باکی دا بِلّ افسر پلِّئۄں تھۄڑھا بھردے ہن؟ سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں پھڑا دِںدّے ہن۔ دۄ کۄٹِییاں کھرِیدݨ آئِیا افسر کار بھر کے لَے جاںدا ہَے۔ اُپرلا املا پھَیلا نہِیں ماݨ۔ کۄئی بِیبی نُۄں آکھ کے کۄٹی مںگّ لَیںدا ہَے٬ کۄئی لۄئی۔ وگار پائُݨا افسراں دا جنمسِ ّدھ ادھِکار ہَے۔ میرے پلّے تاں بدنامی پَیںدی ہَے۔ ملائی اُپرلے لاہ کے لَے جاںدے ہن۔”
“تُہاڈی گلّ ٹھِیک ہَے۔ پر اِہ آپݨے بںدّے ہن۔ نِت کمّ آئُںدے ہن۔
ہُݨ اِنہاں دی چھِلّ تاں نہِیں لاہُݨی؟”
“سِںگّلا مَینُۄں تیری سمجھ نہِیں آئُںدی تُۄں کی کر رِہا ہَیں؟ اکھے دانی دان کرے بھںڈّاری دا ڈھِڈّ دُکھے۔ پارٹی پَیسے خرچݨ نُۄں تِیار ہَے٬ تُۄں ٹںگّ اڑائی جانَیں۔”
سںتّۄکھ سِںگھّ سِںگّلے دی جِتّ ’تے کھِجھݨ لگّا۔
“مَیں وکِیل ہاں۔ میرا پہِلا پھرذ آپݨے سائِل دے ہِتّاں دا دھِیان رکھّݨا ہَے۔”
“اِس وِچّ تیرا ہِتّ ہَے۔ جِنّے ودھّ دِوائیںگا اُنے ودھّ لئیںگا۔”
“میرا آپݨا سوارتھ دُۄجے نمبّر اُپر ہَے۔”
سِںگّلا سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں بِناں متلب فِیس دِوائُݨ دے ہکّ وِچّ نہِیں سی۔ اُسنُۄں پتا سی دۄشِییاں نُۄں اِکّ آئی.جی.رَیںک دے افسر نیں مُکدّمے وِچۄں کڈھِّیا سی۔ اُنہاں نُۄں دۄبارا آئی.جی.جاں اُس تۄں اُپر دے رَیںک دا افسر مُلذم بݨا سکدا سی۔ سںتّۄکھ سِںگھّ اُنہاں دے وِرُدھ جۄ مرذی لِکھ دیوے۔ کۄئی منّݨ والا نہِیں سی۔
“پَیسے مَیں ودھّ دِوا دِںدّا ہاں۔ پر اِہ تاں دسّۄ آپاں اُنہاں دا فائِدا کی کر رہے ہاں؟”
“تُۄں مَینُۄں بہُتا کانُۄن ناں پڑھا۔ دسّ کِنّا وٹّا جھلّݨگے؟”
سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں آپݨی ہَیسِیئت دا پتا سی۔ اِسے لئی اُہ دڑ وٹّݨ وِچّ بھلا سمجھ رِہا سی۔
“پںجّ ہذار!”
“اِنے میرا اے.پی.پی.نہِیں لَیںدا۔ وِچۄں دۄ تیرا۔ میرے پلّے پِیا تِنّ۔”
“مَیں تُہاڈا فائِدا کروا رِہا ہاں۔ پںکّج تاں کہِںدّا ہَے اُپرۄں فۄن کروا دِںدّے ہاں۔ مَیں آکھِیا کملا ناں ہۄ۔ ہر تھاں فۄن نہِیں کھڑکائیِدا۔ تاں پںجّ دیݨ لئی منِّیا ہَے۔”
سِںگّلے نیں سںتّۄکھ سِںگھّ دے چڑھے پارے نُۄں ہیٹھ لِیائُݨ لئی پہِلا تِیر چھڈِّیا۔
سںتّۄکھ سِںگھّ سمجھ گِیا۔ اجّ سِںگّلا فِیس دِوائُݨ دے مُۄڈ وِچّ نہِیں سی۔ اُہ سںتّۄکھ سِںگھّ دی دُکھدی رگ ’تے ہتھّ رکھّ رِہا سی۔ سبھ نُۄں پتا سی پںکّج ہۄراں دا مُکھّ مںتّری نال چلان پیش کرن تک دا سَۄدا ہۄئِیا سی۔ اُس شرت تہِت سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں جھٹّپٹّ چلان پاس کرن لئی کِسے پاسِئۄں وی فۄن آ سکدا سی۔
“اُپّرلے فۄناں تۄں مَیں نہِیں ڈردا۔ سبھ افسراں دِییاں وگاراں کرِیدِییاں ہن۔ اُنہاں نُۄں پتا ہَے وگاراں تنخاہ وِچۄں نہِیں ہُںدِّییاں۔ اُںجھ مَیں تیری منّ لَیںدا ہاں۔ پںکّج نُۄں وِیہ تک منا۔ دس تُۄں رکھ لئیِں۔”
“کۄشِش کرکے دیکھ لَیںدا ہاں۔ پر کِدھرے بٹیرا پَیر ہیٹھۄں نِکل ناں جاوے۔”
سِںگّلے نیں دُۄسرا تِیر چھڈِّیا۔
“پھیر مُفت کر دِںدّا ہاں۔”
“مُفت کِئۄں کرنا ہَے۔ پارٹی دا جِگرا دیکھۄ۔ بِناں متلب پںجّ ہذار دے رہی ہَے۔”
“چلّ جِویں تیری مرذی ہَے کر لَے۔ … ہاں پںکّج نُۄں میرا اِکّ سُنیہا دیئیِں۔
آکھِیں مَینُۄں جلدی مِلے۔”
“جناب جی سِیاݨے بݨۄ۔ سۄسائِٹی نیں کیس آپݨے ہتھّ لَے لِیا ہَے۔ پںکّج نال تُہانُۄں کِسے نیں دیکھ لِیا تاں میرے اتے ستِںدّر سِںگھّ والی تُہاڈے نال بݨُۄ۔ چھپ گئیِیاں سن ناں ساڈِییاں پھۄٹۄیاں اخباراں وِچّ۔”
سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں پںکّج پِچھۄں لاہُݨ لئی سِںگّلے نیں آخری تِیر چھڈِّیا۔
جدۄں دا سںتّۄکھ سِںگھّ پںکّج ہۄراں دا واکِف بݨِیا سی سِںگّلے دا تۄری پھُلکا بںدّ ہۄ گِیا سی۔ مُلذماں دے سارے کمّ کرائُݨ دا ٹھیکا سںتّۄکھ سِںگھّ نیں لَے لِیا سی۔ جِویں اُہ سرکاری وکِیل ناں ہۄ کے مُلذماں دا دلال ہۄوے۔
“لۄک سچّ آکھدے ہن۔ باݨِییاں دی کَۄم بڑی سِیاݨی کَۄم ہَے۔ اِہ گلّ میرے دِماغ وِچّ نہِیں آئی۔ اُلٹا تُۄں اُنہاں نُۄں تاڑ۔ ناں مَینُۄں مِلݨ ناں فۄن کرن۔”
سِںگّلے دے سارے تِیر نِشنے ’تے لگّے۔
سَۄدا تَیء کرکے سِںگّلے نیں پںکّج نُۄں فۄن کِیتا۔ پںکّج نیں بںتّ سِںگھّ نُۄں۔
بںتّ سِںگھّ نیں جھٹّ سںتّۄکھ سِںگھّ تۄں مِلݨ دا ٹائیِم لَے لِیا۔
-89-
ذِلہا اٹارنی نیں بںتّ سِںگھّ نُۄں پںجّ وجے تۄں بائد بُلائِیا۔
لَیݨ دیݨ والے بںدِّیاں نُۄں بںتّ سِںگھّ اِسے سمیں بُلائُںدا سی۔ اُس سمیں تک دفتر دے کلرک اتے سٹَینۄ چھُٹّی کرکے گھر نُۄں مُڑ گئے ہُںدّے سن۔ ادالتۄں سُنیہا آئُݨ دا دھُڑکُۄ مُکّ جاںدا سی۔ کھُلہ کے گلّ کرن لئی اُس کۄل وِہل ہی وِہل ہُںدّی سی۔
اِسے نِیتی تہِت بںتّ سِںگھّ نُۄں پںجّ وجے تۄں بائد بُلائِیا گِیا سی۔
آخری بںدّے دے دفترۄں باہر نِکلدِیاں ہی بںتّ سِںگھّ نیں سلُۄٹ مار دِتّا۔
“آ بئی سںتّ سِیاں۔ کِتھے رہِںدّا ہَیں؟ کدے درشن نہِیں ہُںدّے۔”
سہی وکت ’تے آئے بںتّ سِںگھّ دا سںتّۄکھ سِںگھّ نیں کھِڑے متھّے سواگت کِیتا۔
“پہِلاں جناب پُلِس لائیِن وِچّ دھکّے کھاںدے ساں۔ متھّے لگّݨ جۄگے نہِیں سی۔ ہُݨ مِلِیا کراںگے۔”
“مِلدا رِہا کر! یاد ہَے آپاں رۄپڑ اِکٹھّے ہُںدّے سی۔ اُہۄ جِہے دِن آپاں اِتھے کٹّݨۄ نیں۔ دسّ کِس ترہاں آئِئَں؟”
“اِک مرِیا سپّ گل پَے گِیا۔ تُہاڈے کۄلۄں گلۄں لاہُݨَے۔”
کمل کتل کیس ذِلہا اٹارنی اگّے رکھّ کے بںتّ سِںگھّ نیں بنائُٹی لیلڑی کڈھّی۔
“جے تُۄں اِس کیس نُۄں مرِیا سپّ آکھدا ہَیں تاں جِئۄُںدا سپّ کِہڑا ہۄئۄُ!
ساری پُلِس نیں ہتھّ رںگّ لئے۔”
“رںگّ لئے ہۄݨگے جناب! مَینُۄں واہِگُرُۄ دی سہُں۔ مَینُۄں کِسے نیں دُیانی نہِیں دِتّی۔”
“اِس ترہاں تُسِیں پُلِس والے ہر کیس وِچّ آکھدے ہۄ۔ چلّ رۄ ناں۔ اِہ دسّ ہیٹھلے افسراں تۄں چلان پاس کروا لِیا؟”
بںتّ سِںگھّ دے اِس گھسے پِٹے بہانے اُپر سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں کھِجھ آئی۔
“اے.پی.پی.ساہِب تۄں کروا لِیا۔”
“کِہڑا اے.پی.پی.اے تُہاڈا؟”
“مہِںدّر سِںگھّ۔”
“اُسنے سواہ چلان چَیکّ کِیتا ہۄݨَے۔ جِس ترہاں لَے کے گئے ہۄوۄگے اُسے ترہاں دستخت کرکے مۄڑ دِتّا ہۄݨَے۔”
سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں مہِںدّر سِںگھّ دا ناں سُݨکے ہۄر گُسّا چڑھ گِیا۔ ہُݨ ساری مگذ کھپائی سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں کرنی پَیݨی سی۔
“اُپّ ذِلہا اٹارنی کِہڑا ہَے؟”
“دھرم سِںگھّ! اُسنُۄں بہُت لبھِّیا٬ اُہ مِلِیا نہِیں۔ کلّہ نُۄں نبّے دِن پُۄرے ہُںدّے ہن۔ پہِلاں ساڈے افسر کہِںدّے چلان پیش نہِیں کرنا۔ ہُݨ کہِںدّے ہُݨے پیش کرۄ۔ تُسِیں اُسنُۄں چھڈّۄ۔ سِدھّے کِرپا کرۄ۔”
دھرم سِںگھّ دا ناں سُݨکے سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں کُجھّ راہت مہِسُۄس ہۄئی۔ دھرم سِںگھّ نیں چلان دا اکھّر اکھّر پڑھنا سی۔ سارِییاں کمِییاں پیشِییاں نُۄں اُسنے آپݨی ٹِپݨی وِچّ درج کرنا سی۔ اِس نال سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں دُۄہرا فائِدا ہۄݨا سی۔ دھرم سِںگھّ دی گھۄکھ پڑتال تۄں بائد سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں بہُتی مِہنت نہِیں سی کرنی پَیݨی۔ دُۄجا اُسنے بںتّ سِںگھّ نُۄں گیڑے مروا مروا تھکا دیݨا سی۔
“سرکار دِییاں نوِییاں ہدائِتاں آئیِیاں ہن۔ کتل کیس اُپّذِلہا اٹارٹنی کۄلۄں پاس ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔ اِس مُکدّمے دے بہُت چرچے ہن۔ کۄئی کمی پیشی رہِ گئی مَینُۄں جواب دیݨا اَۄکھا ہۄ جائیگا۔ مَیں کۄئی پںگّا نہِیں لَیݨا۔
مَیں سِدھّا چلان پاس نہِیں کرنا۔ ہدائِتاں دی پالنا کرۄ۔”
“تُسِیں اُس اُپر کھرچ کِئۄں کرائُںدے ہۄ؟ اُس والی فِیس تُسِیں لَے لئۄ۔”
بںتّ سِںگھّ نیں پہِلاں تۄں تِیار کِیتا پَیکٹ ذِلہا اٹارنی دے میذ اُپّر رکھّ دِتّا۔
“کی ہَے اِس وِچّ؟” سںتّۄکھ سِںگھّ پُلِس دِییاں چالاں دا بھیتی سی۔ بںدّ لِفافے٬ دیکھݨ نُۄں وڈّے لگدے سن۔ اںدّرۄں دس دس دے نۄٹ نِکلدے سن۔
“پُۄرے دۄ ہذار ہَے۔ اِہ مَیں آپݨے کۄلۄں دے رِہاں۔”
“ہُۄں! آپݨے کۄلۄں دیݨ والا۔” سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں بںتّ سِںگھّ دی اِس پھڑھ اُپر کھِجھ آئی۔ پر اِہ شبد اُسنے آپݨے مُۄہۄں باہر نہِیں کڈھّے۔
“بس؟ ایڈا وڈّا کیس ہَے! تکڑی اسامی ہَے! فِیس کیول دۄ ہذار!”
“تُہانُۄں اُہ مِلکے نہِیں گئے جناب؟ مَینُۄں کہِںدّے اسِیں متھّے لگ آئے۔”
“کی سواہ مِل گئے۔ وِچّ وکِیل پا لِیا۔ اُہ آپݨا ہِسّا مںگّ رِہَے۔”
بھرِیا پِیتا سںتّۄکھ سِںگھّ گُسّا کڈھّݨ لگّا۔
“جناب سانُۄں اسلِیئت دا کی پتَے؟ مَینُۄں کہِںدّے ساڈی ساہِب نال اِکۄ گلّ ہَے۔ گھر آئُݨ جاݨ ہَے۔ بُکّل ساںجھی ہَے۔ مَینُۄں کی پتا سی وِچّ وکِیل پا لَیݨگے۔ نہِیں تاں مَیں سِدھّی گلّ کرائُںدا۔”
“ہُݨ کِہڑا بِلّی نِچھّ گئی! ہُݨ کر لَے گلّ! ڈرا دے سالِیاں نُۄں۔
آکھدے اُنہاں نیں وکِیل دی نہِیں منّی۔”
“دیکھ لئۄ۔ تھُکّ کے چٹّݨا چںگّا نہِیں لگدا۔ نالے وکِیل نراذ ہۄئۄُ۔”
بںتّ سِںگھّ کٹاکش کرن لگّا۔
“تُۄں آہ چکّ آپݨا دۄ ہذار۔ دھرم سِںگھّ کۄل جا۔ اِہ فِیس اُسنُۄں دے۔ چلان چَیکّ کروا۔ مَیں ہُکم کر دِںدّا ہاں۔ اُہ ہُݨے چلان چَیکّ کرکے واپس کریگا۔ مَیں سارا بۄجھ آپݨے سِر کِئۄں لواں؟ کمّ کائِدے انُسار کِئۄں ناں ہۄوے؟”
دۄہاں پاسِیاں تۄں چںگّی فِیس ناں مِلݨ ’تے اُداس ہۄئِیا سںتّۄکھ سِںگھّ کمّ وِچّ ٹںگّ اڑائُݨ لگّا۔
“اُسنُۄں وِچۄں کڈھّۄ۔ مَینُۄں کپتان ساہِب نیں آکھ کے بھیجِیا ہَے۔ اُنہاں ولّۄں وی بینتی ہَے۔ آکھۄ تاں فۄن ’تے گلّ کروا دِںدّا ہاں۔”
نبّے دِن پُۄرے ہۄݨ دی مجبُۄری۔ کپتان دی دخل اںدّاذی۔ سںتّۄکھ سِںگھّ کۄل ہتھِیار سُٹّݨ تۄں سِوا کۄئی چارا نہِیں سی۔
لِفافے نُۄں جیب وِچّ پا کے سںتّۄکھ سِںگھّ مِسل پڑھن لگّا۔
“کمال ہَے بئی! ہالے تک مذرُۄباں دے بِیان نہِیں لِکھے؟ کِس گواہ دے بِیان وِچّ آئِئَے کِہ کتل اُسدے ساہمݨے ہۄئِئَے؟ کُڑی کِتھّے کہِںدّی ہَے کِہ کِس مُلذم نیں اُس نال بلاتکار کِیتَے؟ وید وی خامۄش ہَے۔ کِس مُلذم نیں اُسنُۄں سٹّ ماری؟ اُسدے بِیان وِچّ کِدھرے ذِکر نہِیں؟”
“تُتھّ متھّ کِیتا ہَے۔ پہِلے تفتِیشی نیں ککھّ نہِیں کِیتا۔ تِنّ مہِینے بائد جے مَیں بِیان لِکھاں اُسدی کۄئی اہِمِیئت نہِیں۔ جِس ترہاں ہَے اُسے ترہاں رہِݨ دِئۄ۔”
مَیں دیکھ لِیا۔ بِناں پڑھے اِہ چلان پاس کرن والا نہِیں۔ رکھّ جا۔
مَیں پڑھ لواں۔”
سںتّۄکھ سِںگھّ ہر ہِیلے کیس نُۄں لٹکائُݨ دا یتن کر رِہا سی۔
“مَیں باہر بَیٹھدا ہاں۔ تُسِیں پڑھ لئۄ۔” اُسے ہُشِیاری نال بںتّ سِںگھّ اُسنُۄں کٹّݨ دا یتن کر رِہا سی۔
“مَیں کۄئی کمپِّئۄُٹر ہاں۔ مِسل پڑھاںگا۔ سمجھاںگا۔ پھیر کُجھّ پلّے پئیگا۔
پھیر تیرے پلّے پاواںگا۔”
“تُسِیں بہُتی مِین میکھ چھڈّۄ۔ تُسِیں مِسل پڑھ لئۄ۔ شام نُۄں مَیں کۄٹھی آواںگا۔ مہاراجا ہۄٹل چلّاںگے۔ بہُت دیر ہۄ گئی اِکٹھّے بَیٹھِیاں نُۄں۔ جشن مناواںگے۔”
“شام دا پْرۄگرام کِسے ہۄر نال ہَے۔ تُۄں سویرے مِسل لَے جائیِں۔”
سںتّۄکھ سِںگھّ دۄ گھُٹّ دارُۄ ’تے دھِجن والا نہِیں۔
بںتّ سِںگھّ سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں کابُۄ کرن وِچّ اسفل رِہا سی۔ ہار کے اُسنے تیور ڈھِلّے کرنے شُرُۄ کِیتے۔
“جناب میرے نال کھُلّہ کے گلّ کرۄ۔ مَیں مُلذماں نُۄں تاڑ دِںدّا ہاں۔ دسۄ کِنّے دے گئے؟ کِنّے ہۄر چاہِیدے ہن؟”
“پںجّ آئِیا ہَے۔ گھٹّۄ گھٹّ پںدّراں تاں ہۄر مِلے!”
“مَیں کردا ہاں گلّ! کُجھّ ناں کُجھّ ہۄر کڈھائُںدا ہاں۔ پر مَیں چلان اجّ پاس ذرُۄر کرائُݨا ہَے۔”
“گلّ کرکے دسّ کی کہِںدّے ہن؟ جے اُہ پںدّراں دِںدّے ہن آپاں ہُݨے بَیٹھ جاںدے ہاں۔”
سںتّۄکھ سِںگھّ کاہلا پَیݨ لگّا۔
بںتّ سِںگھّ نیں فۄن گھُمائِیا۔ مُلذماں نُۄں تھاݨے بُلائِیا۔
“تُسِیں کمِییاں نۄٹ کرۄ۔ مَیں اِنے وِچّ اُنہاں تۄں فِیس پھڑ لِیاواں۔ اُنہاں نُۄں تُہاڈے دفتر بُلائُݨا خترناک ہَے۔”
دساں مِںٹّاں بائد بںتّ سِںگھّ دا فۄن آ گِیا۔
“فِیس مِل گئی۔ مَیں مہاراجا وِچۄں بۄل رِہا ہاں۔ تُہاڈا اِںتذار کر رِہا ہاں۔”
پںدّراں ہذار دے نۄٹ۔ نالے تِنّ تارا ہۄٹل وِچّ بَیٹھݨ دا سدّا۔
سںتّۄکھ سِںگھّ دِییاں باگاں کھِڑ گئیِیاں۔