-90-
پہِلا پَیگّ اںدّر جاںدے ہی سںتّۄکھ سِںگھّ دا تھکیواں لہِ گِیا۔ دُۄجے پَیگّ نیں اُسنُۄں تاذا دم کر دِتّا۔
پںدّراں ہذار دے نۄٹاں نیں اُسدے دِماغ دِییاں کھِڑکِییاں کھۄلہ دِتِّییاں۔
کمپِّئۄُٹر واںگ اُہ مُکدّمے دِییاں کھامِییاں پھڑن لگّا۔
اِتھے بںتّ سِںگھّ دا کۄئی کمّ نہِیں سی۔ سںتّۄکھ سِںگھّ نیں خامِییاں پھڑنِییاں سن۔ رِیڈر نیں دُۄر کرنِییاں سن۔ بںتّ سِںگھّ نُۄں کباب وِچّ ہڈّی نہِیں سی بنݨا چاہِیدا۔
بںتّ سِںگھّ نیں ہۄٹل دے مَینیجر نُۄں ہدائِت کِیتی۔ اِس خرچے نُۄں وگار ناں سمجھِیا جاوے۔ بِل دا بھُگتان پںکّج کریگا۔ چِیذ وست ورتائُݨ وِچّ کِرس ناں کِیتی جاوے۔
ساہِب دا فۄن آئُݨ دے بہانے بںتّ سِںگھّ اُتھۄں کھِسک گِیا۔
تُرن تۄں پہِلاں اُسنے رِیڈر نُۄں ہدائِت کِیتی۔ جے چلان ’تے پہِلاں دستخت ہۄ جاݨ تاں ٹھِیک۔ نہِیں تاں جدۄں سںتّۄکھ سِںگھّ کھاݨے دا آرڈر لِکھواوے رِیرڈ بںتّ سِںگھّ نُۄں فۄن کر دیوے۔ اُہ واپس آ کے آپے چلان پاس کروا لئیگا۔
“پںکّج اتے نِیرج نُۄں ساذِش تہِت گْرِفتار کِیتا گِیا سی۔ ساذِش ہُںدّی کِس گواہ نیں سُݨی سی؟ اُہ بِیان کِتھے ہَے؟ مَینُۄں لبھّ نہِیں رِہا۔”
بںتّ سِںگھّ دے تُر جاݨ ’تے کھُلہ مہِسُۄس کردے سںتّۄکھ سِںگھّ نیں پہِلا نُکتا اُٹھائِیا۔
“اُہ بے کسُۄر سابت ہۄ گئے ہن۔ افسراں نیں اُہ بِیان لُہا دِتّا۔
اُس بِیان دی ہُݨ کۄئی ذرُۄرت نہِیں۔”
“بہُت ذرُۄرت ہَے۔ پُلِس رِماںڈ لَیݨ سمیں اُس بِیان دا ذِکر درخاست وِچّ کِیتا گِیا سی۔ مُدئی دھِر نیں آکھݨَے پُلِس نیں اُہ بِیان کھُرد بُرد کر دِتَّے۔ مِسل وِچّ ردّۄ بدل کر دِتّی۔ پہِلا بِیان جے ہَے تاں اُہ لا۔ نہِیں نواں لِکھ!”
“کِس گواہ دا بِیان لِکھاں جناب؟”
“جِسدا پہِلاں لِکھِیا سی۔ کہاݨی نُۄں کُدرتی رںگّ دے۔ ساذِش پھَیکٹری وِچّ گھڑی دِکھا۔ اُنہاں دے مُنِیم نُۄں گواہ بݨا۔ ساذِشاں ستّ درواذِیاں اںدّر بںدّ ہۄ کے٬ کھاس کھاس بںدِّیاں وِچّ بَیٹھ کے گھڑِییاں جاںدِییاں ہن۔”
“ٹھِیک ہَے جناب! لِکھ دِںدّا ہاں۔”
“تُۄں اُسدا بِیان چیپ! مَیں سِمل اگّے پڑھدا ہاں۔”
“گواہاں تۄں مُلذماں دی شناخت نہِیں کروائی؟”
“نہِیں جناب! اِکّ گواہ ہالے تکّ بیہۄش ہَے۔ دُۄجے دے جُباڑے دی ہڈّی ٹُٹّی ہۄئی ہَے۔ ناں بۄلݨ دے کابل سی ناں تُرن پھِرن دے۔ کُڑی نُۄں ناں گھر دے مُلذماں ساہمݨے کرنا چاہُںدّے سن٬ ناں ڈاکٹر۔ شناخت پریڈ کِس ترہاں ہُںدّی؟”
“اِس مجبُۄری دا ذِکر جِمنی وِچّ کِیتا ہَے؟ جے نہِیں تاں ہُݨ کر!
کلّہ نُۄں مُدئی دھِر نیں آکھݨا ہَے سانُۄں کِسے نیں بُلائِیا نہِیں۔ اسِیں شناخت کرن لئی تِیار سی۔ پِچھۄں تفتِیشی نُۄں ادالت وِچّ شہادت دیݨ گئے نُۄں کھہِڑا چھُڈائُݨا اَۄکھا ہۄ جائیگا۔”
“لئۄ جناب۔”
“اِس خامی نُۄں دُۄر کرن لئی اجِہے گواہ کھڑھے کر٬ جِنہاں ساہمݨے دۄشِییاں نیں آپݨے جُرم دا اِکبال کِیتا ہۄوے۔ متلب گَیر ادالتی اِکبالِییا بِیان لِکھ۔”
“وید اتے نیہا دے تتِیمے بِیان لِکھ۔ اِنہاں وِچّ مُلذماں دے ناں اتے ہُلِیئے لِکھ۔ پںچّم نُۄں کمل دا کتل کردے دِکھا۔ دِینے نُۄں بلاتکار۔ ٹھیکیدار نِیلم دے سٹّاں مارے اتے کالِییا وید دے۔ پںڈِّت تۄں لُٹّ کھسُٹّ کروا۔”
“اِس تراں کرن نال دۄشِییاں دا نُکسان ہۄ جائیگا۔ ساڈے افسر نراذ ہۄݨگے۔ جے گواہ اِسے ترہاں گواہی دے گئے پھیر؟”
“کِسے دا نُکسان ہُںدّا ہَے ہُںدّا رہے۔ مَیں کچّا چلان پاس نہِیں کرنا۔
افسراں نُۄں رِیائِت منذُۄر ہَے پںکّج اتے نِیرج دی۔ اُسدا ہلّ آپݨے کۄل ہَے۔ گواہ اُنہاں دی مرذی دے کھڑھے کر۔ جِہڑے اُنہاں دے آکھے ادالت وِچّ مُکّر جاݨ۔ اِس ترہاں کرن نال نالے سپّ مر جائیگا نالے سۄٹی بچ رہیگی۔
اسِیں آکھ سکاںگے مِسل ’تے سبُۄت لِیاںدے گئے سن۔ گواہ مُکّر گئے تاں اسِیں کی کرِیئے؟”
“کمال ہَے جناب دے دِماغ دی۔ مَیں بہُت سِیاݨے سِیاݨے تھاݨیداراں نال کمّ کِیتا ہَے۔ تُہاڈے ورگی ہُشِیاری پہِلی واری دیکھی ہَے۔ بڑی چُستی نال مِسل بݨائی ہَے۔ سبھ دِییاں پَۄں باراں ہۄ گئیِیاں۔”
“فُۄک ناں چھکا۔ کمّ کر۔”
ادھّی رات تک سںتّۄکھ سِںگھّ کھامِییاں پھڑدا رِہا۔ رِیڈر اُنہاں نُۄں دُۄر کردا رِہا۔
کُجھّ گواہ رِیڈر نیں آپݨی مرذی دے گھسۄڑ لئے۔ گواہی سمیں اُہ اُنہاں دا مُلّ وٹّیگا۔ رِیڈر آکھیگا اُہ گواہی دیݨگے۔ آکھیگا مُکّر جاݨگے۔
سبھ دے اُلُّۄ سِدھّے ہُںدِّیاں ہی چلان پاس ہۄ گِیا۔
-91-
چلان دے ادالت وِچّ پیش ہُںدِّیاں ہی سۄسائِٹی دِییاں وکھّ وکھّ اِکائیِیاں آپݨے آپ ہرکت وِچّ آ گئیِیاں۔
سۄسائِٹی دا شکتِیشالی پْراپیگںڈّا سَیلّ سِینِیئر اَیڈوۄکیٹ سُرِںدّر ناتھ دی دیکھ ریکھ وِچّ کمّ کردا سی۔ اُہ اَیل.اَیلھ.اَیم.پاس سی۔ ’پھَۄجداری نِیامپْربںدھّ‘
اُپر اُسنے کھۄج کِیتی سی۔ اُسدے کھۄج پتّر دیش دے پْرسِدھّ اخباراں اتے رسالِیاں وِچّ چھپدے سن۔ پںجّاب پُلِس اکادمی دا اُہ وِذٹِںگّ پْرۄپھَیسر سی۔ ادالتاں اتے پُلِس دے کمّ کاج دا اُسنُۄں ڈُۄںگھا ادھِئَن سی۔ بہِسمُباہسِیاں لئی اُسنُۄں ریڈِیئۄ اتے ٹی.وی.اُپر بُلائِیا جاںدا سی۔ کانُۄن دے مُلذماں دے ہکّ وِچّ بھُگتݨ دے رُجھان تۄں اُہ بہُت دُکھی سی۔ اِس لئی مُلذماں ہتھّۄں پِیڑت ہۄئے لۄکاں دے ہکّ وِچّ آواذ بُلںدّ کردا سی۔
اِہ سَیلّ مُکدّمے دِییاں کھامِییاں دے نال نال مُکدّمے نال جُڑے ہر افسر دِییاں گتِیوِدھِییاں اُپر نذر رکھّدا سی۔ افسراں دِییاں اݨگہِلِییاں اتے لاپرواہِییاں نُۄں مِیڈِیئے راہِیں لۄکاں ساہمݨے لِیائُںدا سی۔ اِس ترہاں مُکدّمے دے چھپے تتھّ اتے پکھّ ججّاں ساہمݨے آئُںدے سن۔ اخباراں راہِیں مِلی جاݨکاری ججّاں دے مناں نُۄں پْربھاوِت کردی سی۔ پْربھاوِت ہۄئے من سہی پھَیسلا کرن لئی پْریرِت ہُںدّے سن۔ اِہۄ اِس سَیلّ دا اُدیش سی۔
مُکدّمے دے کانُۄنی نُکتِیاں دی گھۄکھ کرن دی ذِمّیواری لِیگل سَیلّ دی سی۔ اِہ سَیلّ فَۄجداری کانُۄن دے تِنّ ماہِر وکِیلاں راہِیں چلائِیا جا رِہا سی۔ اُۄدھم سِںگھّ سَیلّ دا سرپْرست سی۔ اُسدی لِیاکت دا سِکّا دِلّی تک چلدا سی۔ وَیسے اُسدی فِیس اِکّ لکھّ رُپِیا سی۔ سۄسائِٹی دی سیوا اُہ مُفت کردا سی۔
اُۄدھم سِںگھّ نیں آپݨے چیلِیاں نُۄں سرگرم کِیتا۔ اُہ اِکّ اِکّ گواہ دا بِیان پڑھن۔ ذِمنِییاں دا ادھِئَن کرن۔ ڈاکٹری رِپۄرٹاں گھۄکھݨ۔
خامِییاں نُۄں پھڑن۔ اُۄدھم سِںگھّ نُۄں دسّݨ۔
سۄسائِٹی دی نِشکام سیوا نیں کئی سماج سیوی سںسّتھاواں اتے سماج سیوکاں نُۄں پْریرِت کِیتا سی۔ کُجھّ سیوا مُکت پُلِس افسر٬ مال افسر٬ ہتھّ لِکھت ماہِر٬ ڈاکٹر اتے پْرائیِویٹ جاسُۄساں نیں آپݨِییاں سیواواں سۄسائِٹی نُۄں سمرپِت کِیتِییاں ہۄئیِیاں سن۔ جِتھے پُلِس نہِیں سی پُجّدی اُتھّے اِہ پُجّ جاںدے سن۔ اِس سَیلّ دا ناں پَیروائی سَیلّ سی۔
مائِک سہائِتا لئی کلبّ ہاذر سن۔ لائِن اتے رۄٹری کلبّ نیں بجھّوِیں سہائِتا لائی ہۄئی سی۔ بھگت سِںگھّ کلبّ اتے نہِرُۄ کلبّ لۄڑ پَیݨ ’تے وڈِّییاں رکماں لَے کے ہاذر ہۄ جاںدے سن۔
مُنشی٬ ٹائیِپِسٹ٬ سٹَینۄ اتے کلرک وی پِچھّے نہِیں سن۔ آپݨی آپݨی ہَیسِیئت انُسار اُہ وی ہِسّا پا رہے سن۔
اِنہاں اِکائیِیاں دے کمّ وِچّ اِکسُرتا رکھّݨ لئی اِکّ تال میل کمیٹی بݨی ہۄئی سی۔ اِس کمیٹی دی دیکھ ریکھ ہرِیش رائے کۄل سی۔
سۄسائِٹی دے مُکدّما آپݨے ہتھّ لَیںدِیاں ہی نتِیجے ساہمݨے آئُݨ لگے۔
پںچّم دی ذمانت دی درخاست دی سُݨوائی تۄں پہِلاں پہِلاں پَیروائی سَیلّ نیں آپݨی رِپۄرٹ پیش کِیتی۔
پںچّم دا پِںڈّ اُہ نہِیں سی جۄ پُلِس آکھ رہی سی۔ ناں اُسدے پںجّ بھائی سن اتے تِنّ بھَیݨاں۔ اُسدی ماں دا ناں اُہ نہِیں سی جۄ مِسل وِچّ درج کِیتا گِیا سی۔ اُہ سِیتا مڑی دا رہِݨ والا سی۔ چھۄٹے ہُںدِّیاں اُسدے مامباپ ہڑھاں وِچّ رُڑھ گئے سن۔ بھُکھّا مردا اتے دھکّے کھاںدا کھاںدا اُہ پںجّاب پُجّ گِیا۔ پںجّ سال تۄں مائِیا نگر وِچّ رہِ رِہا سی۔ مِہنت کرکے اِتھے وی پیٹ نہِیں سی بھردا۔ چھۄٹے چھۄٹے جُرم کردا اُہ ڈاکے مارن لگ پِیا۔ اُس ’تے پہِلاں وی کئی مُکدّمے درج سن۔ پُلِس نیں اُسنُۄں بِہارۄں نہِیں سی پھڑِیا۔ اِس نگر وِچۄں پھڑِیا سی۔ اُسدی اُمر چَۄوی پچّی سال سی۔ آپݨے پالے تۄں ڈردی پُلِس مِسل وِچّ درج اُسدے پھرذی پِںڈّ اتے جنم مِتی دی گھۄکھ کرن نہِیں سی گئی۔ اگلی پیشی ’تے ناں ڈاکٹر نیں آئُݨا سی٬ ناں پُلِس نیں رِپۄرٹ پیش کرنی سی۔ ڈاکٹر نیں پںکّج ہۄراں دے پِچھّے لگّ کے جھُۄٹھی رِپۄرٹ تِیار کِیتی سی۔ جاݨ بُجھ کے اُسنے اَیکسرے پھِلماں رِپۄرٹ نال نہِیں سن لائیِیاں۔ ہُݨ اُہ پیش ہۄݨۄں ڈر رِہا سی۔
اِںجھ ہی ہۄئِیا۔ مُکھ افسر نیں درخاست بھیجی۔ ذرُۄری رُجھیوِیاں کارن اُہ بِہار نہِیں جا سکِیا۔ ہۄر پیشی دِتّی جاوے۔ ڈاکٹر نیں آپݨی مجبُۄری ذاہِر کِیتی۔ اُسنُۄں پٹِیالے دے سَیشن ججّ نیں گواہی لئی بُلا لِیا سی۔
اُس کیس نُۄں جلدی نبیڑن دے ہُکم ہائی کۄرٹ ولّۄں آئے سن۔ اُسدا پٹِیالے جاݨا ذرُۄری سی۔ اُسنُۄں وی پیشی چاہِیدی سی۔
سفائی دھِر جاݨۄ جاݨ سی۔
اُہ درخاست اُپر بہِس کرن تۄں ٹل گئی۔
اِس ٹالے دے کئی کارن سن۔
پہِلا کارن اِہ سی کِہ بدلے ہالات وِچّ پںچّم نُۄں اٹھاراں سال تۄں گھٹّ اُمر دا سابت کرنا مُشکِل سی۔
دُۄجا کارن اِہ سی کِہ اُسدی ٹُٹّی لتّ دی ہالت بہُت بھَیڑی سی۔ ہڈّ جُڑ نہِیں سن رہے۔ پِیک کابُۄ وِچّ نہِیں سی آ رہی۔ لتّ کِسے وی سمیں کٹّی جا سکدی سی۔ جیلہ اںدّر رہِ کے لتّ کٹوائی تاں خرچا سرکار دا ہۄݨا سی۔ باہر آ کے اِلاج کرائُݨ دا خرچا پںکّج نُۄں بھرنا پَیݨا سی۔ خرچا لکھّ تک آ سکدا سی۔ اُسنُۄں ذمانت ’تے رِہاء کرائُݨا بہُت مہِںگّا پَیݨا سی۔
تِیجا کارن اِہ سی کِہ پںڈِّت دی ذمانت منذُۄر ہۄ چُکّی سی۔ اُس تۄں اِکّ اِکّ لکھّ رُپئے دی ذمانت دیݨ والے دۄ جامن مںگّے گئے سن۔ اِہ وی شرت سی کِہ جامن پںجّابی ہۄݨ اتے اُنہاں دی جائِداد تہِسِیلدار ولّۄں تسدِیک ہۄوے۔ اجِہے ذمانتی پںڈِّت نُۄں نہِیں سن لبھّݨے۔ اُسنے جے باہر آئُݨا سی تاں اُس نُۄں پںکّج دی شرن آئُݨا پَیݨا سی۔
پںڈِّت نیں اُہ سبھ شرتاں منّ لئیِیاں جِہڑِییاں پںچّم اگّے رکھِّییاں گئیِیاں سن۔
پھیر نوِیں کھِیر پکائُݨ نالۄں پکّی کھِیر کِئۄں ناں کھادھی جاوے۔
پںچّم نُۄں کِشۄر گھۄشِت ہۄݨ تۄں رۄکݨا سۄسائِٹی دی پہِلی جِتّ سی۔
-92-
سۄسائِٹی دا مُکھّ اُدیش مُکدّمے نُۄں تیذی نال چلائُݨا سی۔ جِنّے گواہ تیذی نال بھُگتݨگے اُنے نتِیجے چںگّے نِکلݨگے۔
اِس نِیتی تہِت سۄسائِٹی نیں آپݨِییاں گتِیوِدھِییاں تیذ کر دِتِّییاں۔
سُست پَے چُکّے مِیڈِیئے نُۄں مُڑ چُست کِیتا گِیا۔ مُکدّمے دی ہر ادالتی کاروائی دی رِپۄرٹ ٹِپݨی سہِت ہر چھۄٹے وڈّے اخبار وِچّ چھپݨ لگّی۔
اِنہاں رِپۄرٹاں دا افسراں ’تے اسر ہۄݨ لگّا۔
سفائی دھِر دے وکِیلاں نُۄں بِناں متلب ترِیکاں لَیݨ وِچّ دِکّت آئُݨ لگّی۔
کۄئی سادھارن مُکدّما ہُںدّا تاں مُلذماں دے وکِیلاں نیں دۄشِییاں نُۄں چلان دِییاں مِلِییاں نکلاں دے ادھُۄرِییاں ہۄݨ دے بہانے٬ ترِیکاں ’تے ترِیکاں لئی جاݨِییاں سن۔ نکلاں پُۄرِییاں کرن لئی ججّ نیں سرکاری وکِیل نُۄں ہُکم دیݨا سی۔ سرکاری وکِیل نیں وٹّا مُکھّ افسر ولّ رۄڑھ دیݨا سی۔ مُکھّ افسر نیں کِسے ہَۄلدار دی ڈِئۄُٹی لا دیݨی سی۔ ہَۄلدر نیں سَۄ دۄ سَۄ رُپئے پلِّئۄں خرچݨ تۄں کترائُݨا سی۔ آنے بہانے ترِیک لَے لَیݨی سی۔ اگلی پیشی ’تے نواں ہَۄلدار آئُݨا سی۔ پِچھلی کاروائی پھیر دُہرائی جاݨی سی۔ سَۄ رُپئے دے خرچے دا مُلّ دس پیشِییاں پَیݨا سی۔ ہار کے ججّ نیں سفائی دھِر دے وکِیلاں نُۄں نکلاں آپݨے خرچے ’تے کروائُݨ دی بینتی کرنی سی۔ مُکدّما لٹکائُݨ دے مکسد وِچّ کامیاب ہۄئے وکِیلاں نیں اُدھر اُسدا ہُکم منّݨ دا اہِسان کرنا سی۔ نکلاں مںگّݨ دی مںگّ وِچّے چھڈّ دیݨی سی۔
اِس کیس وِچّ اِںجھ نہِیں سی ہۄئِیا۔ پہِلی ہی پیشی ججّ نیں سرکاری وکِیل اتے سفائی دھِر دے وکِیلاں نُۄں گھیر لِیا سی۔ اُنی دیر اُنہاں نُۄں باہر نہِیں سی جاݨ دِتّا٬ جِنّا چِر مُکھّ افسر نیں نکلاں پُرِییاں نہِیں کر دِتِّییاں۔
اگلی کاروائی مَیجِسٹریٹ ولّۄں چلان سَیشن سپُرد کرن دی سی۔
سادھارن مُکدّما ہُںدّا تاں مَیجِسٹریٹ نیں اِہ ہُکم لِکھائُںدے دۄ تِنّ پیشِییاں لںگھّا دیݨِییاں سن۔ ہُکم لِکھائُݨ لئی اُسنُۄں مِسل پڑھنی پَیݨی سی۔
چار پنِّیاں دا ہُکم لِکھائُݨا پَیݨا سی۔ اِنی ہِمّت بٹۄرن لئی ججّ نُۄں دۄ تِنّ مہِینے لگ جاݨے سن۔
اِس مُکدّمے وِچّ اِںجھ نہِیں سی ہۄئِیا۔ مَیجِسٹریٹ نُۄں پتا سی اُسنے آلس کِیتی تاں کِسے پاسِئۄں اخبار وِچّ سُرکھی لگ جاݨی سی۔ “مَیجِسٹریٹ دی اݨگہِلی کارن چار مُلذم دۄ مہِینے دی وادھُۄ کَید کٹّݨ لئی مجبُۄر۔”
اِس خبر نال مَیجِسٹریٹ دی کھِچائی ہۄݨی سی۔
ڈردے مَیجِسٹریٹ نیں مُکدّما سَیشن ججّ ولّ تۄر دِتّا۔
سَیشن ججّ وی اخبار پڑھدا سی۔ پتا سی اجّ دی کروائی دی رِپۄرٹ اخبار وِچّ چھپیگی۔ جۄ ہۄر ترِیک پائی تاں نُکتاچِینی ہۄئیگی۔ مُکدّما کِس اَیڈِیشنل سَیشن ججّ کۄل بھیجِیا جاوے اِہ سۄچݨ لئی ججّ نُۄں تِنّ ترِیک پائُݨ دی ہِمّت ناں پئی۔ مُکدّما گُںجھّلدار سی۔ پہِلی پیشی مُکدّما سادھُۄ سِںگھّ دے ہوالے ہۄ گِیا۔ آپݨا دامن بچا کے جے کۄئی ججّ اِنساف کر سکدا سی تاں اُہ سادھُۄ سِںگھّ ہی سی۔
سادھُۄ سِںگھّ نیں وی کۄئی ڈھِلّ ناں دِکھائی۔ سفائی دھِر نُۄں جے دۄشِییاں اُپر لگّے دۄشاں اُپر کۄئی اِتراذ سی تاں اُہ اگلی پیشی بہِس کرن۔ بہِس دی تِیاری لئی اِکّ ہفتے دا سماں دِتّا گِیا۔
سادھارن مُکدّما ہُںدّا تاں اِہ بہِس کئی پیشِییاں لٹکدی۔ کدے سِینِیئر وکِیل کِدھرے رُجھّا ہُںدّا۔ کدے وکِیل دِییاں کِتاباں وِہلِییاں ناں ہُںدِّییاں۔
ججّ نُۄں وی کۄئی کاہل نہِیں سی ہۄݨی۔ اُسدی ادالت وِچّ ستّ ستّ اٹھّئ ّٹھ سال پُراݨے کئی مُکدّمے چلّدے سن۔ ہائی کۄرٹ پُراݨے کیساں دا پھَیسلا جلدی کرن ’تے ذۄر دِںدّی سی۔ پھَیسلے جلدی کِئۄں نہِیں ہۄ رہے اِس بارے ججّ تۄں پُچھّدی سی۔ اِس لئی نویں مُکدّمے ولّ ججّ دا دھِیان اۄنا چِر نہِیں سی جاںدا٬ جِنّا چِر مُکدّما پُراݨا نہِیں سی ہۄ جاںدا۔ نویں کیس دی سُݨوائی کرن لئی ججّ نُۄں دۄ مِںٹّ کڈھّݨے دُشوار لگدے ہن۔
اِس مُکدّمے وِچّ اِںجھ نہِیں سی ہۄئِیا۔ ججّ بہِس سُݨن لئی تِیار سی۔ سرکاری وکِیل مِسل پڑھکے آئِیا سی۔
سفائی دھِر دے وکِیلاں نیں اِکّ دِن پہِلاں مِیٹِںگّ کِیتی۔ نتِیجا کڈھِّیا٬ بہِس کرن دا کۄئی لابھ نہِیں سی۔ پھَیسلا گواہِییاں دے آدھار ’تے ہۄݨا سی۔ دۄشِییاں اُپر ادالت جۄ دۄش لائُںدی ہَے٬ لگّݨ دِتّے جاݨ۔
سفائی دھِر دے بِناں بہِس کِیتِیاں کاروائی اگّے تۄرن نال ججّا جا اِکّ گھںٹّا بچ گِیا۔
سادھُۄ سِںگھّ نُۄں سفائی دھِر دے اِس مِلورتݨ بھرپُۄر پھَیسلے ’تے خُشی ہۄئی۔
سبھ نُۄں پتا سی بہِس دی کۄئی کانُۄنی اہِمِیئت نہِیں سی۔ مکسد رَۄلا پا کے سائِلاں نُۄں خُش کرنا سی۔ اِتھے سائِلاں نُۄں خُش کرن دی کِسے نُۄں ذرُۄرت نہِیں سی۔
“جِہڑے دۄشی بیکسُۄر دسّے گئے ہن٬ اُنہاں نُۄں بُلائُݨ دی سلاہ ہَے جاں نہِیں؟”
اگلی تارِیخ پائُݨ تۄں پہِلاں سادھُۄ سِںگھّ نیں سرکاری وکِیل کۄلۄں پُچھِّیا۔
بُلائُݨے نیں جناب!” سرکاری وکِیل دے کُجھّ بۄلݨ تۄں پہِلاں ہی رام ناتھ بۄل پِیا۔
“تُہاڈی نہِیں٬ مرذی سرکاری وکِیل دی چلّݨی ہَے٬ مَیں اُس کۄلۄں پُچھِّیا ہَے۔”
رام ناتھ دے جواب اُپر اِتراذ کردِیاں سادھُۄ سِںگھّ نیں اُسنُۄں آپݨے ادھِکاراں دا اہِساس کرائِیا اتے سرکاری وکِیل تۄں اِکّ وار پھیر آپݨے پْرشن دا اُتّر پُچھِّیا۔
“بُلاݨے پَیݨے ہن جناب۔”
سرکاری وکِیل ڈھِلّی جِہی آواذ وِچّ بۄلِیا جِویں چاہُںدّا ہۄوے اُسدے شبد کِسے ہۄر دے کنّ وِچّ ناں پَیݨ۔
“پھیر سارے گواہ بُلائُݨے ہن جاں اُنہاں نال سمبّںدھّت؟”
“سارے کی کرنے نیں جواب! پہِلاں اِکلّا مُدئی بُلاواںگے۔ باکی گواہ پںکّج ہۄراں دے تلب ہۄݨ بائد بُلاواںگے۔”
ججّ اِہۄ سُنݨا چاہُںدّا سی۔
“ٹھِیک ہَے۔ جِہڑا جِہڑا گواہ بُلائُݨا ہۄوے اُس دا ناں سٹَینۄ نُۄں لِکھا دیݨا۔ اُہ اُسے گواہ نُۄں تلب کرن دا ہُکم کر دیویگا۔”
دۄہاں دھِراں دی سہُۄلت مُتابک ججّ نیں گواہِییاں لئی تارِیخ نِشچت کِیتی۔
باکی دا کمّ سرکاری وکِیل ’تے چھڈّ کے ججّ باکی کمّ بھگتائُݨ لگّا۔
-93-
اگلی پیشی اُپر نیہا دا بِیان ہۄݨا سی۔
آپݨے بِیان راہِیں نیہا نیں آپݨی ہڈّ بِیتی اتے اکھِّیں دیکھی گھٹنا ججّ نُۄں سُݨائُݨی سی۔
سفائی دھِر نیں اُس کہاݨی نُۄں جھُۄٹھا سابت کرن لئی اُس اُپر پْرشناں دی جھڑی لائُݨی سی۔ پْرشناں دی اِس جھڑی نُۄں کانُۄنی بھاشا وِچّ جِرہا آکھدے ہن۔
جِرہا وِچّ کِہڑے سوال پُچھّے جا سکدے سن اتے اُنہاں دا کی اُتّر ہۄݨا چاہِیدا سی٬ اِس بارے نیہا نُۄں سۄسائِٹی دے وکِیلاں ولّۄں سمجھائِیا جاݨا سی۔
جے اکھّی دیکھی گھٹنا بِیان کرنی ہَے٬ پھیر اِس وِچّ سمجھݨ سمجھائُݨ والی کِہڑی گلّ ہَے؟
پُچھّݨ ’تے مامے نیں اُسنُۄں اِس نُکتے ’تے پِچھلا بھیت سمجھائِیا سی۔
پھَۄجداری کانُۄن دۄشِییاں نُۄں بیکسُۄر منّ کے چلدا سی۔ اُنہاں نُۄں دۄشی سابت کرن لئی مُدئی دھِر نُۄں ٹھۄس سبُۄت پیش کرنے پَیںدے سن۔ ٹھۄس سبُۄتاں دا متلب سی اُہ تتھّ جِنہاں تۄں دۄشی دا سَۄ فی سدی مُلذم ہۄݨا سِدھّ ہُںدّا ہۄوے۔ جے کہاݨی شکّی لگّݨ لگّے٬ اِسدا فائِدا دۄشِییاں نُۄں مِلدا سی۔ شکّ دے آدھار ’تے اُسنُۄں بری کر دِتّا جاںدا سی۔
آپݨی گلّ سپشّٹ کرن لئی مامے نیُ اِکّ اُداہرݨ دِتّی۔ چار دۄشِییاں نیں اِکّ بںدّے نُۄں ڈاںگاں نال کُٹّ کُٹّ مار دِتّا۔ ڈاکٹر دی رائے وِچّ مَۄت سِر وِچّ لگّی اِکّ سٹّ کارن ہۄئی سی۔ گواہ اِہ دسّݨۄں اُکّ گئے کِہ سِر وِچّ سٹّ کِسنے ماری سی۔ ادالت نُۄں کاتل پچھانݨا مُشکل ہۄ گِیا۔ شکّ دے آدھار ’تے چارے دۄشی بری ہۄ گئے۔
جے اِہ گواہ کِسے چںگّے وکِیل دے چںڈّے ہُںدّے اُہ جھٹّ آکھ دِںدّے “مرن والے دا سِر نتھّا سِںگھّ نیں پاڑِیا سی۔” اِنا آکھݨ نال نتھّا سِںگھّ نُۄں اُمر کَید ہۄ جاݨی سی۔
کانُۄن دی اِس لۄڑ نُۄں پُۄرا کرن لئی مُدئی دھِر نُۄں سچّ وِچّ جھُۄٹھ رلائُݨا پَیںدا سی۔ کہاݨی نُۄں کانُۄنی نُکتِیاں انُسار ڈھالݨا پَیںدا سی۔
اِس لئی نیہا نُۄں بِیان سمجھائُݨا ذرُۄری سی۔
بِیان٬ ٹھۄس سبُۄت٬ سچّ نُۄں جھُۄٹھ دی پاݨ۔ نیہا دے کُجھّ پلّے نہِیں سی پَے رِہا۔
جدۄں پُلِس ولّۄں تۄڑ مرۄڑ کے لِکھے نیہا دے بِیان اُسنُۄں یاد کرن لئی پھڑائے گئے٬ اُسنُۄں مامے دِییاں گلّاں دی سمجھ پَیݨ لگّی۔
جۄ گھٹنا نیہا دے پرِوار نال واپری سی اُہ اِس پْرکار سی۔ ادھّی رات دا سماں سی۔ نیہا آپݨے کمرے وِچّ سُتّی پئی سی۔ کمل آپݨے کمرے وِچّ سی۔ ممّی پاپا آپݨے بَیڈّ رُۄم وِچّ۔ پہِلاں کی ہۄئِیا نیہا نُۄں کُجھّ پتا نہِیں۔ اُسنُۄں اُس سمیں پتا لگّا جدۄں اِکّ نَۄجوان اُسدے بَیڈّ اُپر آ چڑھِیا۔ کمرے دی بتّی بںدّ سی۔ دۄشی دے ہتھّ وِچّ پھڑی بَیٹری دی رۄشنی نیہا دِییاں اکھّاں وِچّ پَے رہی سی۔ نیہا نیں نائِٹی پہِݨی ہۄئی سی۔ بِجلی دے ڈِگّݨ واںگ اُہ سِدھّا اُس اُپر آ ڈِگِیا۔ بَیٹری اِکّ پاسے سُٹّ کے اُسنے کھالی ہۄئے ہتھّ نال نیہا دا مُۄںہ بںدّ کر دِتّا۔ دُۄجے ہتھّ نال اُسنے مِںٹّی سکِںٹّی اُسدے کپّڑے پاڑ دِتّے۔ پھِلماں وِچّ دِکھائے جاںدے بلاتکار ورگا کُجھّ نہِیں سی واپرِیا۔ ناں نیہا نُۄں بھجّݨ دا مَۄکا مِلِیا سی ناں پھڑپھڑائُݨ دا۔
ناں ٹیبل لَیمپ جاں کُرسی نال بلاتکاری ’تے ہملا کرن دا۔ نیہا تھۄڑھا بہُت جُڈۄ کراٹے جاݨدی سی۔ پر کۄئی داء بلاتکاری نُۄں اُپرۄں لاہُݨ وِچّ کامیاب نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُہ نیہا اُپر پہاڑ واںگ جمّ کے بَیٹھ گِیا۔ بھِجّے کھمبھّاں والی چِڑی واںگ اُہ پھڑپھڑائُݨ تۄں سِوا کُجھّ نہِیں سی کر سکی۔
اِنے وِچّ باہرۄں کمل دے بھجّے آئُݨ دی آہٹ سُݨائی دِتّی۔ کمل نیں کمرے وِچّ وڑدِیاں ہی پہِلاں بِجلی دا بٹن دبائِیا۔ اچانک ہۄئی رۄشنی کارن بلاتکاری بُکھلا گِیا۔ اُسنے نیہا نُۄں چھڈّ کے کمل ’تے ہملا کر دِتّا۔
نیہا دے بَیڈّ تۄں اُٹھّ کے سمبھّلݨ تۄں پہِلاں ہی اُہ ہتھّۄپائی ہُںدّے ہُںدّے لابی وِچّ پہُںچّ گئے۔ کمل اتے بلاتکاری نُۄں گُتھم گُتھا ہۄئِیا دیکھ کے اِکّ نکاب پۄش نیں چاکُۄ دے دۄ وار کمل دے ڈھِڈّ وِچّ کر دِتّے۔ کمل اُتھے ہی ڈھیر ہۄ گِیا۔
نیہا پہِلاں آپݨا نںگّیذ ڈھکّے٬ کمل نُۄں سمبھّالے جاں کاتلاں دا پِچھّا کرے؟ نیہا نُۄں کُجھّ نہِیں سی سُجھِیا۔
دیکھدے دیکھدے دۄ نکاب پۄش وید اتے نِیلم نُۄں لابی وِچّ لِیائے۔ اُنہاں کۄلۄں گہِݨے اتے نکدی مںگّݨ لگے۔ کُٹّ مار کرکے پیٹِییاں اتے المارِییاں دے جِںدّے کھۄلہݨ لئی مجبُۄر کرن لگے۔
نیہا بھجّ کے اُنہاں ولّ ہۄئی تاں اِکّ نکاب پۄش نیں اُسدی ہِکّ وِچّ کسّ کے گھسُنّ جڑھ دِتّا۔ اُہ بیہۄش ہۄ گئی۔ پِچھّۄں کی ہۄئِیا اُسنُۄں کُجھّ پتا نہِیں سی۔
پِچھّۄں ٹُٹّی کڑی نُۄں وید نیں جۄڑِیا سی۔ چار نکابپۄش پتا نہِیں کِس ترہاں کۄٹھی اںدّر گھُس آئے۔ اِکّ نیہا دے کمرے اگّے کھڑۄ گِیا اِکّ کمل دے۔ دۄ نکابپۄشاں نیں نِیلم اتے وید نُۄں اُٹھا لِیا۔ اُہ نکدی اتے گہِݨا مںگّݨ لگے۔ بچاء دا کۄئی سادھن نہِیں سی۔ جۄ کُجھّ گھر وِچّ سی اُہ اُنہاں نیں چۄراں دے ہوالے کر دِتّا۔ چۄراں نُۄں شائِد آس نالۄں گھٹّ مال مِلِیا سی۔ اُہ ہۄر مال دی مںگّ کرن لگّے۔ گھر وِچّ کُجھّ ہۄر ہُںدّا تاں اُہ دِںدّے۔
کھِجھے مُلذم کُٹّ مار کرن لگّے۔
اِنے وِچّ نیہا دے کمرے اگّے کھڑھے نکابپۄش نُۄں پتا نہِیں کی بھُۄت چڑھِیا۔
اُہ نیہا دے کمرے اںدّر وڑ گِیا۔ اگّے کی ہۄئِیا نیہا نُۄں پتا سی۔
بِجلی دی لِشکۄر واںگ گھڑی اِس گھٹنا دَۄران نیہا نُۄں نکابپۄشاں دی اُمر٬ بۄلی٬ ہُلِیئے جاں ناں پتِیاں دا کُجھّ پتا نہِیں سی لگّا۔ اُسنُۄں اِکۄ چِیذ یاد سی۔ اُسدے بلاتکاری وِچۄں آئُںدی بُۄ٬ اُسدا بھار٬ اُسدی جکڑ۔
ماما آکھدا سی نیہا ولّۄں اِںجھ بِیانِیا سچّ ادالت لئی دۄشِییاں نُۄں سذا کرن لئی کافی نہِیں سی۔ اِںجھ ناں کمل دے کاتل دی پہِچاݨ ہُںدّی سی٬ ناں وید اتے نِیلم نُۄں سٹّاں مارن والے دی۔ ناں نیہا نُۄں کِسے دۄشی دا ناں پتا٬ پتا سی٬ ناں ہُلِییا۔ ادالت دے ہتھّ وِچّ اِنساف دی تکّڑی سی۔
اُس لئی دۄویں پلّڑے برابر سن۔ شکّ دے آدھار ’تے بھَیڑے تۄں بھَیڑے بںدّے نُۄں وی سذا نہِیں سی کِیتی جا سکدی۔
اِسے شکّ نُۄں دُۄر کرن لئی پُلِس نیں نیہا دے بِیان نُۄں تۄڑِیا مرۄڑِیا سی۔
جدۄں پرچا کٹِّیا گِیا٬ اُس سمیں نیہا بیہۄش سی۔ پُلِس نُۄں کاروائی مُکمّل کرن دی کاہل سی۔ لۄڑ انُسار نیہا دا بِیان لِکھ لِیا گِیا سی۔
پِچھۄں ہالات بدل گئے۔ دۄشی پھڑے گئے۔ مال برامد ہۄ گِیا۔ نیہا نُۄں ہۄش آ گئی۔ گھٹی گھٹنا دے ویروے پْراپت ہۄ گئے۔
بدلے ہالات انُسار پرچے٬ اسلِیئت اتے کانُۄن دِییاں لۄڑاں وِچّ تالمیل بِٹھائُݨ لئی پُلِس نیں نویں بِیان گھڑ لئے۔
نیہا نُۄں جِس نویں بِیان نُۄں یاد کرن لئی آکھِیا جا رِہا سی اُہ اِس پْرکار سی: گھٹنا والی رات سارا پرِوار آپݨے آپݨے کمرِیاں وِچّ سُتّا ہۄئِیا سی۔ چار بںدّے کۄٹھی دِییاں کںدھّاں ٹپّ کے اُنہاں دی کۄٹھی وِچّ داخل ہۄ گئے۔ کھڑکا سُݨ کے نیہا دی اکھّ کھُلہ گئی۔ کھڑکا کِس کارن ہۄئِیا ہَے؟
ادھّ سُتّی اوستھا وِچّ اُہ جائِذا لَیݨ لگّی۔ اُسنے دیکھِیا دۄ بںدّے نِیلم اتے وید دے کمرے وِچّ کھڑھے سیف دِییاں چابِییاں مںگّ رہے سن۔ وید نیں الماری وِچّ پِیا سۄنا اتے نکدی اُنہاں دے ہوالے کر دِتّا۔ اُنہاں نیں اُہ سمان آپݨِییاں جیباں وِچّ پا لِیا۔ اُہ ہۄر گہِݨے مںگّݨ لگّے۔ وید ہۄراں دے مجبُۄری ذاہِر کرن تے اُہ اُنہاں نُۄں کُٹّݨ لگّے۔ نِیلم دے سِر وِچّ راڈ مارن والے دا ناں پںڈّت٬ وید دِییاں لتّاں باہاں تۄڑن والے دا ناں کالِییا سی۔ ماں باپ نُۄں بچائُݨ لئی نیہا اگّے آئی۔ اُسدے کمرے دی بتّی جگدِیاں ہی اُسدے درواذے اگّے کھڑھا اِکّ دۄشی اُسدے کمرے وِچّ آ وڑِیا۔ اُہ دِینا سی۔ چاکُۄ دِکھا کے اُسنے نیہا نُۄں چُپّ کروا دِتّا۔ ذبردستی اُس نال مُۄںہ کالا کِیتا۔ چھٹّپٹائُںدی نیہا کۄلۄں میذ تے پِیا ٹیبل لَیمپ ذمِین اُپر ڈِگ گِیا۔ ہۄئے کھڑکے نال کمل جاگ پِیا۔ اُہ نیہا دے کمرے ولّ دَۄڑِیا۔ اُسدے کمرے اگّے کھڑھے پںچّم نیں اُسنُۄں دبۄچ لِیا۔ نیہا دے دیکھدیدیکھدے اُسنے کمل دے ڈھِڈّ وِچّ چاکُۄ مار دِتّے۔ اُہ اُتھّے ہی ڈھیر ہۄ گِیا۔
ٹھیکیدار ناں دے دۄشی نیں اُنہاں نُۄں ہُکم دِتّا٬ “سمان چُکّ کے بھجّ چلّۄ۔” جاںدیجاںدے اُہ نیہا دی ہِکّ وِچّ دۄ تِنّ گھسُنّ مار گئے۔ اُہ بیہۄش ہۄ گئی۔
اِس واردات دَۄران دۄشِییاں نیں آپس وِچّ گلّاں کِیتِییاں سن۔ اُہ گلّبات تۄں بھئیِئے جاپدے سن۔ گلّاں کردے اُہ اِکّ دُۄجے دا ناں لَیںدے سن۔
پہِلا دُۄجے نُۄں پںڈِّت آکھدا سی٬ دُۄجا تِیجے نُۄں دِینا۔ اُنہاں دے ناواں دے نالنال نیہا نیں اُنہاں دے کدّ٬ ہُلِیئے تے اُمر یاد کر لئی سی٬ جِس بارے پِچھۄں اُسنے پُلِس نُۄں دسّ دِتّا سی۔
اِس مُکھّ بِیان تۄں اِلاوا کُجھّ چھۄٹے بِیان وی لِکھے گئے سن۔ کِسے وِچّ نیہا ولّۄں تھاݨے آ کے دۄشِییاں کۄلۄں برامد ہۄئے سمان نُۄں شناخت کرن بارے درج سی اتے کِسے وِچّ دۄشِییاں دے واردات سمیں پہِنے کپڑِیاں نُۄں شناخت کرن بارے۔
اِنہاں بِیاناں وِچّ درج کُجھّ وی اِںجھ نیہا دے ساہمݨے نہِیں سی واپرِیا۔
اِس لئی بِیان یاد کرن وِچّ اُسنُۄں دِکت مہِسُۄس ہۄ رہی سی۔
“ماما مَیتھۄں ایڈا وڈّا جھُۄٹھ نہِیں بۄلِیا جاݨا۔” کھِجھی نیہا نیں مامے کۄل مجبُۄری ذاہر کِیتی۔
“بۄلݨا پَیݨا ہَے دھِیئے! ساڈے کانُۄن دا اِہۄ دُکھاںت ہَے۔ سچّ بۄلِیئے تاں دۄشی بری ہۄ جاںدے ہن۔ جھُۄٹھ بۄلِیئے تاں نِردۄش وی سذا پا جاںدے ہن۔”
بھمبّل بھُۄسے وِچّ پئی نیہا کۄل چُپّ کرن تۄں سِوا کۄئی چارا نہِیں سی۔
-94-
لکھّ یتن کرن ’تے وی نیہا نُۄں بِیان یاد نہِیں سی ہۄ رِہا۔
بِیان راہِیں اُسنُۄں واردات یاد کرن لئی آکھِیا جا رِہا سی۔
واردات یاد آئُںدِیاں ہی اُسدا سارا سرِیر کمبّݨ لگدا۔ دِماغ پھٹن لگدا۔ سارا سرِیر بدبُۄ نال بھر جاںدا۔ اُسنُۄں آپݨے آپ نال٬ آپݨے سرِیر نال گھِرݨا ہۄݨ لگدی۔
اُسدی اِذّت لُٹّی گئی سی۔ نال ہی اُسدا بھوِکھّ لُٹِّیا گِیا سی۔
نیہا دا شہِر چھُٹّ گِیا سی۔ اُسدی پڑھائی چھُٹّ گئی سی۔ اُسدا پْریمی اُسنُۄں چھڈّ گِیا سی۔ نیہا دے وِیاہ دے سُپنے چکناچُۄر ہۄ گئے سن۔ کِسے پڑھیلِکھے چھَیل چھبِیلے نَۄجوان نال ذِںدّگی بسر کرن دا سُپنا اِکّ ہوائی کِلہا بݨ کے رہِ گِیا سی۔ ہُݨ اُسدے پلّے کۄئی دہاجُۄ٬ چار بچِّیاں دا باپ٬ اپاہج جاں مںدّ بُدھّی پَیݨا سی۔ کِسے لۄڑوںدّ نیں پہِلاں اُسنُۄں چٹّ چُمّ کے پروان کرنا سی٬ پِچھّۄں بلاتکار نُۄں یاد کروا کروا اُسنُۄں تُندے رہِݨا سی۔
بِیان یاد کردِیاں کمل دے پیٹ وِچّ وجّدے چھُرِیاں دا دْرِش تاذا ہۄ جاںدا سی۔ کمل دے ترلے اتے چِیکاں اُسدے کنّاں نُۄں چِیرن لگدے سن۔ اُسنُۄں آپݨے آپ ’تے افسۄس ہُںدّا سی۔ کمل دی مَۄت دی ذِمّیوار اُہ سی۔ ناں اُہ پَیدا ہُںدّی ناں کۄئی اُسدی اِذّت لُٹّدا۔ ناں کمل مُکابلا کردا٬ ناں کتل ہُںدّا۔
ہُݨ کمل بِناں سارے ٹبّر دی ذِںدّگی نرک بݨی پئی سی۔ ماں باپ دا ذِںدّگی دا اُدیش ختم ہۄ گِیا سی۔ وید نیں ہُݨ کمّ کار٬ بھجّ نٹھّ اتے کمائی کِس لئی کرنی سی؟
ہُݨ نیہا بِناں بھراواں والی بھَیݨ سی۔ بِناں بھراواں والِییاں کُڑِییاں نال کۄئی ناتا نہِیں جۄڑدا۔ ماں باپ نیں سدا تھۄڑھا بَیٹھا رہِݨا ہَے؟ ماں باپ دے مرن بائد کُڑِییاں دا پیکِیاں نالۄں رِشتا ٹُٹّ جاںدا ہَے۔ نیہا وَیسے وی چںگّے ور دے کابل نہِیں سی رہی۔ کمل دی گھاٹ اُسدے ذخماں ’تے ہۄر نمک چھِڑکدی سی۔
وید تُرن پھِرن تاں لگّ گِیا سی پر اُسدے جۄڑاں وِچّ چَۄوی گھںٹّے درد ہُںدّا رہِںدّا سی۔ کھاݨ پِیݨ وِچّ دِکت آئُںدی سی۔ کمّ کار ٹھپّ سی۔ پہِلا پَیسا خُۄہ کھاتے پَے چُکّا سی۔ نواں کارۄبار شُرُۄ کرن نُۄں اُسدا دِل نہِیں سی کردا۔ پَیسے دی دَۄڑ نیں اُسنُۄں پہِلاں ہی نانکے یاد کروا رکھّے سن۔ گھر بَیٹھ کے جھُۄرݨ تۄں سِوا اُہ کُجھّ نہِیں سی کردا۔
نِیلم اُٹھّݨ بَیٹھݨ لگ گئی سی۔ پر دِماغی سٹّ کارن اُسنُۄں بہُتا کُجھّ یاد نہِیں سی رہِںدّا۔ کدے کدے اُسنُۄں کمل دی مَۄت دا اہِساس ہُںدّا۔
اُس سمیں اُہ اِئۄں وَیݨ پا پا اُسنُۄں رۄݨ لگدی جِویں پںجّاہ سال پہِلاں بُڑھِییاں سِیاپا کردے سمیں وَیݨ پائُںدِییاں سن۔ نیہا نال ہۄئے بلاتکار دی جے کدے اُسنُۄں یاد آئُںدی تاں اُہ اُسنُۄں ہِکّ نال لا کے ڈُسکݨ لگدی۔
اُسدا بِناں متلب سِر پلۄسدی رہِںدّی۔ وار وار چُمّݨ لگدی۔
کدے اُہ سبھ کُجھّ بھُلّ جاںدی۔ کمل دے دیر تک گھر ناں مُڑن اتے نیہا دے کالج ناں جاݨ دے کارن پُچھّدی۔
“کار کَۄݨ لَے گِیا؟ مۄٹر سائیِکل کِتھّے ہَے؟ تُۄں سادے کپّڑے کِئۄں پائے ہن؟”
اجِہے پْرشن پُچھّ پُچھّ اُہ نیہا نُۄں رۄݨ لئی مجبُۄر کر دِںدّی۔
نِیلم ذِںدّا لاش واںگ سی۔ ڈاکٹر دی رائے سی٬ اُسدی سِہت وِچّ دس پںدّراں پھی سدی ہۄر سُدھار ہۄ سکدا سی۔ اِس تۄں ودھّ نہِیں۔
اُںجھ نِیلم تکڑی دِسدی سی۔ آپݨی کِرِیا آپ سۄدھ رہی سی۔ دِنۄدِن اُہ بُڈھاپے ولّ ودھّ رہی سی۔ وید دے ہڈّ کمذۄر پَے گئے سن۔ اُس تۄں آپݨا آپ نہِیں سی سمبھّلدا۔ نیہا پِچھۄں اِنہاں نُۄں کَۄݨ سمبھّالیگا؟ اِہۄ سۄچسۄچ نیہا پاگلاں ورگی ہۄ جاںدی سی۔
نانکے آ کے ماہَۄل کُجھّ بدلِیا سی۔ نواں آںڈھ گُیاںڈھ۔ نویں رِشتیدار۔ مامے مامِییاں۔ اُنہاں دے بچّے۔ آتھݨ اُگّݨ کۄئی ناں کۄئی اُنہاں دے گھر آ جاںدا۔ نیہا نُۄں سمجھا جاںدا: “ہُݨ تُۄں ہی کمل دی تھاں لَیݨی ہَے۔ آپݨے اُجڑے پرِوار نُۄں سمبھّالݨا ہَے۔ ذمانا بہُت اگّے لںگھّ چُکّا ہَے۔ پرائے مرداں نال سبںدھّ ہُݨ پہِلاں جِنّے اِتراذ یۄگ نہِیں رہے۔ تیرے ورگی پڑھی لِکھی کُڑی دا رِشتا لۄکاں نیں مںگّ کے لَیݨا ہَے۔ آپݨے آپ نُۄں سمبھّال٬ آپݨے بھُۄت نُۄں بھُلّ جا۔”
پر ماما نیہا نُۄں بھُۄت بھُلّݨ نہِیں سی دِںدّا۔ اُہ نیہا نُۄں واردات دی ہر برِیکی یاد کرن لئی مجبُۄر کر رِہا سی۔
جدۄں نیہا نُۄں وِہل مِلدی اُہ رام ناتھ دی لائِبریری وِچّ جا بَیٹھدِیکانُۄن گواہاں کۄلۄں جھُۄٹھ کِئۄں بُلوائُںدا ہَے؟ اِس پہیلی نُۄں سُلجھائُݨ لئی پہِلاں ہۄئے پھَیسلے پڑھن لگدی۔
کِتاباں پڑھدی پڑھدی اُہ وڈّا وکِیل بݨن دے سُپنے دیکھݨ لگدی۔
کدے اُسنُۄں لگدا اُہ کالا کۄٹ پائی دھُۄںیاںدھار بہِس کر رہی ہَے۔ کدے لگدا دھڑادھڑ کاتلاں اتے بلاتکارِییاں نُۄں سذا کروا رہی ہَے۔
پر آپݨا بِیان یاد کردی نیہا نُۄں تْریلِییاں آئُݨ لگدِییاں۔
جِئۄں جِئۄں گواہی دی تارِیکھ نیڑے آ رہی سی٬ تِئۄں تِئۄں اُسدی بھُکھّ مردی جا رہی سی۔ من اُکھڑدا جا رِہا سی۔ اُہ چادر اۄڑ کے پَے جاںدی۔
گھںٹِّیاں بدھّی پئی رہِںدّی۔ چھتّ ولّ تکّدی رہِںدّی۔ چھتّ اُپر کتل٬ بلاتکار اتے لُٹّ کھۄہ دے دْرِش اُگھڑن لگدے۔ اِہ دْرِش دیکھ دیکھ اُسدا من چِیکاں مارن اتے رۄݨ کُرلائُݨ نُۄں کرن لگدا۔
پیشی وِچّ بہُت دِن باکی سن۔ اُس دِن تک اُہ پاگل ہۄ جائیگی؟
بِیان یاد کردی نیہا نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگدا۔
“ماما جی بِیان دِتّے بِناں نہِیں سردا؟” اجِہی منۄ ستھِتی تۄں گھبرائی نیہا رام ناتھ نال تَۄکھلا ساںجھا کرن لگدی۔
“بِیان پڑھدِیاں مَینُۄں ٹَینشن ہۄݨ لگدی ہَے۔ سبھ کُجھّ بھُلّ جاںدا ہَے۔
کمل یاد آ جاںدا ہَے۔ میرا من رۄݨ نُۄں کرن لگدا ہَے۔ جۄ اسل واپرِیا٬ اُہ سبھ یاد ہَے۔ جۄ ودھّ گھسۄڑِیا ہَے اُسدا اِکّ اکھّر وی یاد نہِیں ہُںدّا۔
دۄشِییاں دے ناں اُلٹ پُلٹ ہۄ جاںدے ہن۔ ہُلِیئے بھُلّ جاںدے ہن۔ کۄئی اِنا کُجھّ کِس ترہاں یاد رکھّ سکدا ہَے؟”
“تیری گلّ ٹھِیک ہَے۔ پر کانُۄن انّہا اتے نِردئی ہَے۔ اُہ اِہۄ مںگّ کردا ہَے۔”
“کدے ججّ دے کِسے نیں سٹّ نہِیں ماری ہۄݨی۔ نہِیں تاں اُہ اِس ترہاں دی مںگّ کدے ناں کردا۔”
“راجدھانِییاں وِچّ بَیٹھے کالِیاں شِیشِیاں والِییاں گڈِّییاں وِچّ گھُمّدے اتے ایئر کںڈِّیشن دفتراں وِچّ بَیٹھ کے پھَیسلے کرن والے ججّاں نُۄں آم جنتا دے دُکھّاں دا کی پتَے؟ اُنہاں نُۄں مُلذم دے منُکھّی ادھِکاراں دا خِیال تاں رہِںدّا ہَے پر مُدئی دے دُکھّاں دا نہِیں۔”
“تُسِیں کہِںدّے سی مَیں بلاتکار والی گلّ لُکۄ لئی ہَے۔ پر میرے بِیان وِچّ اِسدا ذِکر ہَے۔”
نیہا نُۄں دسِیا گِیا سی۔ بدنامی تۄں بچݨ لئی بلاتکار والی گھٹنا نُۄں چھُپا لِیا گِیا سی۔ پر اُسدے بِیان وِچّ اِس گھٹنا دا ذِکر سی۔
بلاتکار دِینے نیں کِیتا سی۔ اِہ وی لِکھِیا سی۔ کھِجھی نیہا مامے تۄں سپشٹِیکرن مںگّ رہی سی۔
“آپݨی ڈاکٹری رِپۄرٹ دیکھ۔ ڈاکٹر نیں ساف لِکھِیا ہَے۔ لڑکی پاک ہَے۔ پرچے وِچّ بلاتکار دا ذِکر نہِیں۔ پِچھّۄں پتا نہِیں پُلِس نیں اِس جُرم نُۄں کِئۄں گھسۄڑ لِیا؟”
“ماما پھیر اِہ میرا بِیان کِس ترہاں ہۄئِیا؟ بِیان لِکھݨ تۄں پہِلاں مَینُۄں کِسے نیں پُچھِّیا کِئۄں نہِیں؟”
“پُلِس والے بِیان آپ لِکھ لَیںدے ہن۔ اِنہاں نُۄں پُچھّݨ والا کۄئی نہِیں۔ گواہ کچہِری وِچّ جا کے پھس جاںدا ہَے۔ پُلِس ولّۄں آپے لِکھے بِیان نُۄں سہی منّے تاں واردات دی ترتِیب بدل جاںدی ہَے۔ ناں منّے تاں “بِیان سۄدھ لِیا” اِہ آکھ دِتّا جاںدا ہَے۔ دۄوِیں پاسِیں فائِدا دۄشی نُۄں ہُںدّا ہَے۔
کی کرِیا جاوے؟ کانُۄن نیں پُلِس نُۄں انّہے اختِیار دِتّے ہۄئے ہن۔”
“ہُݨ مَینُۄں دسۄ مَیں کی بِیان دیواں؟ آہ ہۄر اُۄٹ پٹاںگ جِہا وی لِکھِیا ہۄئِئَے۔”
مہانگر وِچّ پلݨ کرکے نیہا کھُلہے وِچاراں دی سی۔ اَۄرت مرد دے رِشتِیاں بارے اُہ مامے نال کھُلہ کے گلّ کر سکدی سی۔ پھیر وی بِیاناں وِچّ درج کُجھّ تتھّاں بارے گلّ کرن تۄں اُہ جھِجک رہی سی۔
ماما وی دھرتی وِچّ دھسّدا جا رِہا سی۔ بیٹِییاں ورگی بھاݨجی نُۄں بلاتکار دِییاں بارِیکِییاں سمجھائُںدِیاں اُسنُۄں شرم آ رہی سی۔
نیہا دا اِشارا پُلِس ولّۄں کبذے وِچّ لئے گئے اُسدے اںڈّروِیئر بارے سی۔ اںڈّروِیئر اُپر لگّے خُۄن دے دھبِّیاں بارے سی۔ اُسدا اِشارا بَیڈّ ’تے وِچھی چادر اتے دۄشی دے کپڑِیاں ولّ سی٬ جِنہاں اُپر وِیرء دے دھبّے ہۄݨ دا ذِکر سی۔
“دۄشی بری ہُںدّا ہَے ہۄ جاوے۔ آپاں اِس گواہی تۄں مُکّر جاواںگے۔ مَیں تیرے بھوِکھّ اُپر کالے دھبّے نہِیں لگّݨ دیݨے۔”
نیہا دا اِشارا سمجھ کے رام ناتھ اُس دِییاں چِںتّاواں نُۄں مِٹائُݨ دا یتن کرن لگّا۔
“پِچھۄں پُلِس دۄشِییاں دے ہکّ وِچّ ہۄ گئی۔ کِہڑا آپاں نُۄں کِسے نیں پُچھّ کے کُجھّ کِیتَے۔ جۄ دِل آئِیا لِکھ لِیا۔”
“ہُݨ مَیں سچّ بۄلاں کِہ جھُۄٹھ؟”
“مَیں کی دسّاں! کانُۄن سانُۄں ناں سچّ بۄلݨ دِںدَّے ناں جھُۄٹھ۔ سچّ بۄلاںگے تاں تتھّاں نیں کانُۄن دُیارا گھڑی جُرم دی پرِبھاشا وِچّ پھِٹ نہِیں بَیٹھݨا۔ دۄشی بری ہۄ جاݨگے۔ اِکّ جھُۄٹھ بۄلِیا تاں اُسنُۄں چھُپائُݨ لئی سَۄ جھُۄٹھ ہۄر بۄلݨے پَیݨگے۔ جھُۄٹھ پھڑِیا جائیگا۔ ساڈی کہاݨی شکّی کہِلائیگی۔ فائِدا پھیر دۄشِییاں نُۄں پُجّیگا۔”
“متلب دۄشی کِسے ترہاں وی سذا دے بھاگی نہِیں ہۄݨگے؟”
“ہۄݨگے کِئۄں نہِیں؟ آپاں کروا کے چھڈّاںگے۔ آپاں سچّ اتے جھُۄٹھ دا اِہۄ جِہا مِشرݨ کراںگے کِہ سچّ وِچۄں جھُۄٹھ لبھّݨا مُشکل ہۄ جائیگا۔ تُۄں ہالے آپݨے بِیان یاد کر۔ پھیر مَیں تَینُۄں جِرہا سمجھاواںگا۔ پھیر تَینُۄں اُۄدھم سِںگھّ وی جِرہا سمجھائُݨگے۔ اُنہاں دا بہُت تجربا ہَے۔ اُنہاں دے سمجھائُݨ تۄں بائد سفائی دھِر دے وکِیل تَینُۄں اِکّ وی پْرشن وِچّ نہِیں اُلجھا سکݨگے۔”
رامناتھ نیہا دا منۄبل اُچّا چُکݨ دا یتن کرن لگّا۔ “گواہ بِیان آپ دیوے۔ دۄشی ولّۄں سوال اُسدا وکِیل پُچھّے۔ اِہ بڑی بے اِنسافی ہَے٬ ناں برابری ہَے۔ جاں مُدئی تۄں سوال دۄشی پُچھّے۔ جاں مُدئی ولّۄں جواب اُسدا وکِیل دیوے۔ پھیر تاں گلّ بݨے۔”
سفائی دھِر ولّۄں بلاتکار دی پِیڑا جھلّدی لڑکی کۄلۄں کِہۄ جِہے پْرشن پُچھّے جاںدے ہن٬ اِس دے کُجھّ نمُۄنے نیہا نُۄں آپݨے مامے دِییاں مِسلاں وِچۄں مِلے سن۔ اجِہے گھِݨائُݨے سوالاں دا اُہ کی جواب دیویگی؟ اِہۄ سۄچ سۄچ نیہا گھبرا رہی سی۔ اِسے گھبراہٹ دا ہلّ اُہ مامے کۄلۄں پُچھّ رہی سی۔
رام ناتھ کۄل نیہا دے ہر پْرشن دا اِکۄ گھسِیا پِٹِّیا اُتّر سی: “کانُۄن دۄشِییاں دے ہکّ وِچّ بھُگتدا ہَے۔”
“پھیر اجِہے کانُۄن نُۄں بدل کِئۄں نہِیں دِتّا جاںدا؟”
“بدلے کَۄݨ? بدلݨ والے خُد مُجرم ہن۔ اِہ خامِییاں اُنہاں نُۄں راس آئُںدِییاں ہن۔ لۄکاں نالۄں اُنہاں نُۄں آپݨی ودھّ چِںتّا ہَے۔”
نیہا چُپّ کر گئی۔ اگّے ناں نیہا کۄل کُجھّ پُچھّݨ لئی سی ناں رام ناتھ کۄل کُجھّ دسّݨ لئی۔
-95-
نیہا دا بِیان شُکروار نُۄں ہۄݨا سی۔
گھر بَیٹھی نیہا آپݨے بِیاناں نُۄں گھۄٹا لا رہی سی۔ جِرہا وِچّ پُچھّے جاݨ والے پْرشناں اتے اُتّراں وِچّ تال میل بِٹھا رہی سی۔
اَیتور نُۄں اُسنُۄں مائِیا نگر بُلائِیا گِیا سی۔ سۄسائِٹی دے وکِیلاں ولّۄں اُسدی تِیاری دا جائِذا لِیا جاݨا سی۔ رہِںدّی کمی نُۄں دُۄر کِیتا جاݨا سی۔
رام ناتھ اِہنِیں دِنِیں آپݨے اِکّ کیس دی تِیاری وِچّ رُجھّا ہۄئِیا سی۔ اِہ بلاتکار دا کیس سی۔ کُجھّ دِناں تۄں اُہ گواہاں دے بِیاناں اتے کانُۄن دِییاں کِتاباں نال کھَۄجھل رِہا سی۔ جاپدا سی اُستۄں بہِس تِیار نہِیں سی ہۄ رہی۔
نیہا نُۄں بلاتکار نال سبںدھّت مُکدّما پڑھنا چںگّا لگدا سی۔
مامے نُۄں کیس وِچّ کھُبھِّیا دیکھ کے نیہا کیس دے تتھّ جانݨ لئی اُتاولی ہۄݨ لگدی۔
اِکّ رات اُسنے مِسل چُکّی اتے پڑھنی شُرُۄ کر دِتّی۔
کھیتاں وِچّ ککھّ چُگݨ گئی چھِںدّۄ نال ہربںسّ نیں جبری مُۄںہ کالا کِیتا سی۔ کُڑی کمِّییاں دی سی اتے مُںڈّا ذِمِیداراں دا۔ پِںڈّ وِچّ واپری اِہ کۄئی پہِلی گھٹنا نہِیں سی۔ مُڈھّ کدِیم تۄں اِسے ترہاں ہُںدّا آئِیا سی۔ ذمِیناں واںگ کمِّییاں دِییاں نُۄںہاں دھِییاں نُۄں ذِمِیدار آپݨی ملکِیئت سمجھدے آ رہے سن۔ اُہ جدۄں چاہُݨ اُنہاں نُۄں ورت سکدے سن۔
پہِلاں مُںڈِّیاں دی جھاڑ جھمبّ کرکے مسلا پِںڈّ پدھّر ’تے نِبیڑ لِیا جاںدا سی۔ اِس وار وی سرپںچّ تۄں لَے کے پُلِس تک نیں مسلا رفا دفا کرن دا یتن کِیتا سی۔ مُیافی دے نال نال مُیاوذے دی پیشکش ہۄئی سی۔ پر پِںڈّ وِچّ نوِیں بݨی کھیت مذدُۄر سبھا نیں پیش ناں جاݨ دِتّی۔
جلسے جلُۄساں تۄں ڈردی پُلِس نُۄں پرچا درج کرنا پِیا۔
کھِجھی پُلِس نیں دۄشی دی مدد کرنی شُرُۄ کر دِتّی۔ کُیاری کُڑی نُۄں اُنہاں پیشاور اَۄرت بݨا دِتّا۔ ڈاکٹر نیں پُلِس کاروائی اُپر مۄہر لا دِتّی۔
اُسنے کُڑی نُۄں سمبھّۄگ کرن دی آدی بݨا دِتّا۔
رام ناتھ ہربںسّ دا وکِیل سی۔ اُسنے چھِںدّۄ تۄں جِرہا سمیں جۄ سوال پُچھّے اُہ بلاتکار نالۄں ودھّ شرمناک اتے دردناک سن۔
سوال جواب پڑھدی نیہا نُۄں لگّݨ لگّا جِویں اُہ ادالت وِچّ کھڑھی سی اتے سوال اُسے نُۄں پُچھّے جا رہے سن۔
نیہا نُۄں آپݨے وکِیل مامے ’تے گُسّا آئِیا۔ اُسنے آپݨی دھِییاں ورگی کُڑی نُۄں بھری کچہِری وِچّ نںگِّیاں کِیتا سی۔
اِہ کۄئی پُچھّݨ والا سوال سی کِہ اُسنے سبھ تۄں پہِلاں کِس نال سمبھّۄگ کِیتا سی؟ ڈاکٹر کہِںدّا سی چھِںدّۄ دا کُیار پردا بہُت پہِلاں دا پھٹِیا ہۄئِیا سی۔ مامے نیں پُچھِّیا سی چھِںدّۄ نیں اِہ کُیار پردا کِس کۄلۄں پھڑوائِیا سی؟ دۄشی نیں چھِںدّۄ دے کپڑے کِس ترہاں لاہے؟ کھِچ دھُۄہ وِچّ کپڑے پھٹے کِئۄں ناں؟ سلوار دا نالا ٹُٹّا جاں نہِیں؟ بِناں نالے دے اُسنے سلوار کِس ترہاں پائی؟ اُسدا اںڈّر وِیئر کِس نیں لاہِیا؟ برَیجر دی ہکّ ٹُٹّی جاں ناں؟ اُسنُۄں ذمِین اُپر لِٹائِیا جاں مںجّے اُپّر؟ مںجّے اُپر چادر وِچھی سی جاں اُہ کھُردڑا سی؟ سرِیر ’تے جھرِیٹاں کِئۄں نہِیں وجِّییاں؟ چھِںدّۄ نیں ہربںسّ دے مُۄںہ ’تے نہُںدّراں کِئۄں نہِیں مارِییاں؟ سمبھّۄگ کِرِیا کِنّا چِر چلّی؟ کپڑے پہِلاں کِس نیں پائے؟ اںڈّر وِیئر ’تے خُۄن کِئۄں نہِیں لگّا؟ دۄشی نیں اُسنُۄں چُمِّیاں؟ چھِںدّۄ نیں دںدِّییاں کِئۄں ناں وڈھِّییاں؟ چھاتِییاں پُٹِّییاں؟ چھِںدّۄ چُپّچاپ سبھ کُجھّ کِئۄں برداشت کردی رہی؟
پھیر مامے نیں چھِںدّۄ سِر دۄش مڑھے۔ چھِںدّۄ دے آپݨے وِہڑے دے دھِیرے نال سبںدھّ سن۔ ہربںسّ نیں چھِںدّۄ نُۄں کئی وار اُس نال مُۄںہ کالا کردی نُۄں پھڑِیا سی۔
اِسے لئی چھِںدّۄ نُۄں ہربںسّ نال چِڑ سی۔
جواب دِںدّی چھِںدّۄ دا کی ہال ہۄئِیا ہۄئیگا٬ نیہا اِہ مہِسُۄس کر سکدی سی۔
چھِںدّۄ تۄں اِکّ وکِیل نیں سوال پُچھّے سن۔ نیہا تۄں پںجّ وکِیلاں نیں سوال پُچھّݨے سن۔ مائِیا نگر دے چُست چلاک وکِیلاں نیں نیہا دی کئی گُݨا دُرگت کرنی سی۔
چھِںدّۄ والی مِسل پڑھن بائد نیہا نُۄں ادالت کَۄرو سبھا جاپݨ لگّی۔
اُہ آپݨے ہۄݨ والے چِیر ہرن تۄں ڈرن لگی۔
“ماما جی تُسِیں مَینُۄں کدے اِہ تاں دسِیا نہِیں کِہ میرے کۄلۄں اِہۄ جِہے پْرشن پُچھّے جاݨگے؟ ناں اُنہاں دا اُتّر سمجھائِیا۔”
اُۄٹ پٹاںگ سوالاں تۄں گھبرائی نیہا نیں مامے نُۄں گھیر لِیا۔
شرم دے مارے رام ناتھ دے متھّے ’تے پسِینے دِییاں بُۄںداں ٹپکݨ لگِّییاں۔
رام ناتھ دے چِتّ چیتے وی نہِیں سی کِہ نیہا کدے اِس مِسل نُۄں پڑھ لئیگی۔
رام ناتھ ولّۄں کِیتی جِرہا اُپر کِںتُّۄ کریگی۔
رام ناتھ نُۄں آپݨے آپ اتے آپݨے کِتّے نال گھْرِݨا ہۄݨ لگّی۔
کانُۄن دی پڑھائی کردے سمیں اُنہاں نُۄں پڑھائِیا گِیا سی۔ وکِیل دا کمّ کِسے پارٹی دا پکھّ پُۄرنا نہِیں سی۔ اُسدا پھرذ سچائی ساہمݨے لِیا کے ججّ نُۄں سچائی تک پُجّݨ وِچّ مدد کرنا سی۔ ہۄ اِسدے اُلٹ رِہا سی۔
وکِیل دا اِکۄ اِکّ اُدیش ہر ہِیلے آپݨی دھِر نُۄں بچائُݨا بݨ گِیا سی۔
جِتّ ہاسل کرن لئی اسلِیئت نُۄں چھُپائِیا ہی نہِیں اُلٹا تۄڑ مرۄڑ کے آپݨے ہکّ وِچّ بھُگتائِیا جاںدا سی۔
آپݨے ہڈّاں ’تے دُکھّ ہںڈھّا کے رام ناتھ نُۄں مُدئی دی پِیڑ سمجھ آئی سی۔
بہِس دی تِیاری کردے سمیں رام ناتھ نُۄں چھِںدّۄ وِچۄں نیہا نذر آئُݨ لگدی سی۔ ہربںسّ نُۄں نِردۄش سابت کردے رام ناتھ نُۄں اُسدی آتما لاہنتاں پائُݨ لگدی سی۔ رام ناتھ ولّۄں ورتِییاں کانُۄنی چالاں کارن ہربںسّ نیں بری ہۄ جاݨا سی۔ سبھ کُجھّ لُٹا چُکِّییاں چھِںدّۄیاں اتے نیہا دے پلّے اِنساف دی تھاں اُمر بھر دِییاں آہاں پَیݨِییاں سن۔
رام ناتھ ہربںسّ دے ہکّ وِچّ بہِس کرے جاں مِسل اُسدے ہتھّ پھڑا دیوے؟
کُجھّ دِناں تۄں رام ناتھ اِس سمسِّیا نال جُۄجھ رِہا سی۔
رام ناتھ دے اِکّ مُکدّما چھڈّ دیݨ نال سمسِّیا دا ہلّ نہِیں سی ہۄ جاݨا۔ کِسے ہۄر وکِیل نیں ہربںسّ نُۄں بۄچ لَیݨا سی۔ اُسنُۄں بری کروا دیݨا سی۔
پر کدے تاں کِسے نُۄں اِنساف دے پکھّ وِچّ کھلۄݨ دی پہِل کرنی پَیݨی سی۔ اِہ سۄچ کے اُہ جھُۄٹھ دے اِس پلںدّے نُۄں ٹھۄکر مارنی چاہُںدّا سی۔
اِسے مانسِک دُبِدھا کارن اُس تۄں بہِس تِیار نہِیں سی ہۄ رہی۔
نیہا دے اِس پْرشن نیں اُسدے اںدّر اُٹھّے جوار بھاٹے نُۄں ہۄر اُچھال دِتّا۔
کدے دُشاشݨ بݨ کے رام ناتھ نیں چھِںدّۄ دے چِیر ہرݨ دا سواد لِیا سی۔ ہُݨ کِسے ہۄر نیں اُہۄ کَۄرو بݨ کے نیہا بیٹی دا چِیر ہرݨ کرنا سی۔
بھِیشم پِتاما واںگ مجبُۄر رام ناتھ نیں چھٹپٹا کے رہِ جاݨا سی۔
“مَیں تَینُۄں کی سمجھائُںدا! مَینُۄں آپݨے آپ ’تے شرم آئُںدی سی۔ اسِیں سبھ وکِیل٬ سبھ چھِںدّۄیاں اتے نیہا دے گُناہگار ہاں۔ بیٹِیئۄ مَینُۄں مُیاف کرۄ۔”
آکھدا رام ناتھ بچِّیاں واںگ رۄݨ لگّا۔ اُسدِییاں اکھّاں وِچۄں وہے ہںجھُّۄ اُسدے من دی مَیل دھۄݨ لگّے۔
-96-
شہِر آ کے وید پرِوار سمبھّلݨ لگّا۔
نِیلم دا دُکھّ گھر دے کمّ بھُلا دِںدّا۔ وید نیں کُجھّ دۄست بݨا لئے۔ اُہ اُنہاں کۄل بَیٹھݨ لگّا۔ دُکھّ ساںجھا کرن دی ٹھاہر بݨ گئی۔ نیہا مامے٬ مامِییاں اتے اُنہاں دے بچِّیاں نال پرچی رہِںدّی۔ کدے کدے اُہ کانُۄن دِییاں کِتاباں پڑھن لگدی۔ کانُۄن دِییاں کلاباذِییاں سمجھدی سمجھدی من دی کُڑتّݨ بھُلّ جاںدی۔
رام ناتھ نُۄں لگّدا سی جے اِسے ترہاں چلدا رِہا تاں کُجھّ مہِینِیاں وِچّ ہالات آم ورگے ہۄ جاݨگے۔
پر جدۄں تۄں نیہا گواہی دی تِیاری کرن لگّی سی اُدۄں تۄں اُہ اُکھّڑی اُکھّڑی رہِݨ لگّی سی۔
رام ناتھ اُس دی بیچَینی دا کارن سمجھدا سی۔ تاذا ہۄئیِیاں یاداں اُسدے من دے ٹِکے پاݨِییاں وِچّ رۄڑے سُٹّ رہِییاں سن۔
رام ناتھ نیں پُۄرا ذۄر لائِیا ہۄئِیا سی۔ کِسے ناں کِسے ترہاں اِس وار نیہا دا بِیان ہۄ جاوے۔ اُسدا اتِیت نالۄں کھہِڑا چھُٹّ جاوے۔ اُہ بھوِکھّ نال لڑن دے یۄگ ہۄ جاوے۔
پر سبھ کُجھّ مرذی انُسار تھۄڑھا واپردا ہَے!
شنِیوار نُۄں مائِیا نگرۄں سُنیگا آ گِیا۔ اَیتوار نُۄں آئُݨ دی لۄڑ نہِیں ہَے۔
پِچھلی واری سرکاری وکِیل تۄں غلتی ہۄئی سی۔ مُکدّمے نُۄں اُسنے گہِرائی نال نہِیں سی گھۄکھِیا۔ سادھارن کیساں واںگ پرچا درج کرائُݨ والے گواہ نُۄں پہِلاں بُلا لِیا سی۔ اِس مُکدّمے دے ہالات ہۄر ترہاں دے سن۔ پںکّج اتے نِیرج نیں واردات وِچّ سِدھّا ہِسّا نہِیں سی لِیا۔ اُنہاں اُپر ساذِش رچ کے جُرم کرائُݨ دا دۄش سی۔ نیہا نُۄں اِس ساذِش بارے کُجھّ پتا نہِیں سی۔ مِسل مُتابک ساذِش پںکّج دے مُنِیم دی ہاذری وِچّ گھڑی گئی سی۔ پںکّج ہۄراں دا جُرم سابت کرن لئی پہِلاں مُنِیم دی گواہی ہۄݨی چاہِیدی سی۔ گیٹ کِیپر نیں ٹھیکیدار نُۄں پھَیکٹری آئُںدے جاںدے دیکھِیا سی۔ اُسدے پھَیکٹری اںدّر جاݨ دا اِںدراذ گیٹ کِیپر دے رجِسٹر وِچّ ہۄئِیا سی۔ نالے رجِسٹر اُپر ٹھیکیدار دے دستخت سن۔ ٹھیکیدار دی پںکّج ہۄرا نال ہۄئی مُلاکات گیٹ کِیپر نیں سابت کرنی سی۔ پھَیکٹری وِچۄں واردات کرن لئی ٹھیکیدار نُۄں دۄ بَیگ اتے دۄ لۄہے دے راڈ دِتّے گئے سن۔ اِس سمبّںدھّی اِںدراج سٹۄر کِیپر نیں آپݨے رجِسٹر وِچّ کِیتا سی۔ اِہ راڈ اتے بَیگ مَۄکے تۄں برامد ہۄئے سن۔ اِہ سبُۄت سٹۄر کِیپر نیں دیݨے سن۔ ٹھیکیدار نیں واردات تۄں کُجھّ دِن پہِلاں اتے پھیر واردات والے دِن دۄہاں بھراواں نال مۄبائِل فۄن ’تے گلّ کِیتی سی۔ اِہ گلّبات ساذِش نُۄں سِرے چڑھائُݨ بارے ہۄئی سی۔
اِس لئی مۄبائِل فۄن کمپّنی دے مُلاذم دی گواہی نیہا تۄں پہِلاں ہۄݨی چاہِیدی سی۔
سرکاری وکِیل دی اِس غلتی کارن اگلی پیشی ’تے کۄئی کاروائی نہِیں ہۄ سکیگی۔ پہِلاں ساذِش سابت کرن والے گواہاں نُۄں بُلائِیا جائیگا۔
پھیر پںکّج ہۄرے مُلذم بݨدے ہن جاں نہِیں؟ اِس مُدّے اُپر بہِس ہۄئیگی۔ جے ججّ مُدئی دھِر نال سہِمت ہۄئِیا تاں پںکّج ہۄراں نُۄں ادالت وِچّ پیش ہۄݨ دا ہُکم ہۄئیگا۔ پںکّج ہۄرے ہائی کۄرٹ اپِیل کرنگے۔ پتا نہِیں کِنّے سال ماملا ہائی کۄرٹ وِچّ لٹکیگا۔
پھیر نیہا دی گواہی دیݨ دی واری آئیگی۔ اُس سمیں تک نیہا ساری گواہی بھُلّ چُکّی ہۄئیگی۔ ہُݨے اُس دے من ’تے بۄجھ پائُݨ دا کۄئی فائِدا نہِیں سی۔
پْردھان دے اِس سُنیہے ’تے رام ناتھ نُۄں سرکاری وکِیل نالۄں ودھّ آپݨے آپ ’تے گِلا ہۄئِیا۔ سرکاری وکِیل سرکاری مُلاذم سی۔ غلتِییاں کرنا اُس دا ہکّ سی۔ اُسدی تنخاہ اُپر اِنہاں غلتِییاں دا کۄئی اسر نہِیں سی۔ رام ناتھ نیں اݨگہِلی کِئۄں کِیتی؟ جے اُسنے مِسل دھِیان نال پڑھی ہُںدّی تاں اُسنے پہِلے دِن ہی غلتی پھڑی ہُںدّی۔ نیہا نُۄں اِس وادھُۄ دی مانسِک پِیڑا تۄں بچائِیا ہُںدّا۔
جۄ ہۄ گِیا سۄ ہۄ گِیا۔ مُڑ اجِہی غلتی ناں ہۄوے اِس لئی رام ناتھ نیں مِسل دا اکھّر اکھّر پڑھِیا۔ ہر چںگّا ماڑا نُکتا وِچارِیا۔
مِسل پڑھ کے رام ناتھ دا دِل دھکّ دھکّ کرن لگّا۔ ساری مِسل کمذۄرِییاں نال بھری پئی سی۔ وید٬ نِیلم اتے نیہا تۄں بِناں باکی دے سارے گواہ پںکّج ہۄراں نُۄں پُچھّ کے رکھّے گئے لگدے سن۔ گیٹ کِیپر٬ سٹۄر کِیپر اتے مُنِیم پںکّج ہۄراں دے ٹُکڑِیاں ’تے پلدے سن۔ کِسے وی کِیمت اُپر اُہ مالکاں دے وِرُدھ نہِیں سن بھُگت سکدے۔
اِنہاں دی گواہی بِناں مِسل ’تے کۄئی سبُۄت نہِیں سی آئُݨا۔ بِناں ٹھۄس سبُۄتاں دے کِسے نیں پںکّج ہۄراں نُۄں بتَۄر مُلذم نہِیں سی بُلائُݨا۔
رام ناتھ نُۄں لگّݨ لگّا اُس نال دھۄکھا ہۄئِیا سی۔ دۄویں بھرا پکّے تَۄر ’تے مُکدّمے وِچۄں نِکل چُکّے سن۔
رام ناتھ نُۄں آپݨی کںجُّۄسی اتے اݨگہِلی اُپر پچھتاوا ہۄݨ لگّا۔
لۄکاں نُۄں اُہ سرکاری وکِیلاں نُۄں مِل کے کھامِییاں دُۄر کرائُݨ دی سلاہ دِںدّا سی۔ خُد اُہ گھیسل وٹّ گِیا سی۔
جے اُہ پُلِس دی گلّ منّ کے سرکاری وکِیل نُۄں مِلِیا ہُںدّا تاں شائِد مُکدّمے دا اِہ ہشر ناں ہُںدّا۔
وَیسے اِہ کۄئی سادھارن مُکدّما نہِیں سی۔ ماملا پُلِس مُکھی تک وِچارِیا جا چُکا سی۔ کئیِیاں افسراں دِییاں مِسل اُپر ٹِپݨِییاں آ چُکِییاں سن۔ مِسل وِچ ردّۄ بدل کرنا ناں سرکاری وکِیل دے وسّ وِچ سی ناں تھاݨیدار دے۔ پَیسے خرچ کے وی اُہۄ ہۄݨا سی جۄ ہۄئِیا ہۄئِیا سی۔
آپݨے ہکّ وِچ ترک گھڑ کے رام ناتھ نیں آپݨے پْرتی آپݨے من وِچ جاگی گلِیانی نں دُۄر کِیتا۔
سٹۄر کِیپر اتے گیٹ کِیپر مُکدّمے دے اہِم گواہ سن۔ اُناںہ دی تھاں کِسے ہۄر گواہ نُۄں کھڑھا نہِیں سی کِیتا جا سکدا۔ مُنِیم دی تھاں کۄئی ہۄر گواہ کھڑھا کِیتا جا سکدا سی۔ اُہ گواہ مائِیا نگر دا ہۄݨا چاہِیدا سی۔ رام ناتھ نُۄں مائِیا نگر دی چِڑی تک نہِیں سی جاݨدی۔ جے پُلِس رام ناتھ دی گلّ منّ لَیںدی اتے مُنِیم دی تھاں کۄئی ہۄر گواہ مںگّدی تا رام ناتھ مائِیا نگر دے رئیِساں وِرُدھ گواہی دے سکݨ والا بںدّا کِتھۄں لِیائُںدا ( اُس گواہ دِییاں اکھّاں وی پَیسے دی چکا چَۄںدھ وِچ چُںدھِّیا جاݨِییاں سن۔ ادالت وِچ آ کے اُسنے وی اُہۄ آکھݨا سی جۄ ہُݨ مُنِیم نیں آکھݨا سی۔
مُنِیم ساہمݨے ساذِش نہِیں سی گھڑی گئی۔ مُنِیم نُۄں بِناں پُچھّے پُلِس نیں اُسدا بِیان لِکھ لِیا سی۔ اُسنں جھُۄٹھ بۄلݨ لئی مجبُۄر نہِیں سی کِیتا جا سکدا۔ پر جۄ گواہ سچّے سن٬ اُنہاں تۄں تاں سچّ اکھوائِیا جا سکدا سی۔ رام ناتھ نُۄں لگدا سی ناں سٹۄر کِیپر نیں سچّ بۄلݨا سی ناں گیٹ کِیپر نیں۔
اِنہاں گواہاں تۄں سچّ کِس ترہاں بُلوائِیا جاوے ( رام ناتھ تۄں اِہ گتھّی سُلجھ نہِیں سی رہی۔
پیشی پوا کے رام ناتھ پْردھان دُیالے ہۄ گِیا۔
“اِہۄ رۄݨا ہَے۔ ججّ پھڑھاں ماردے ہن۔ ددھّ دا دُدھّ اتے پاݨی دا پاݨی اسِیں کردے ہاں۔ اسل وِچ پھَیسلے دی واگڈۄر گواہ دے ہتھّ وِچ ہَے۔ اُہ جے جھُۄٹھ مُۄٹھ آکھ دیوے جُرم اُسدے ساہمݨے ہۄئِیا ہَے تاں دۄشی نُۄں سذا۔ اُہ اکھّاں ساہمݨے ہۄئے جُرم تۄں جے اکھّاں مِیچ لئے تاں دۄشی بری۔ گواہ دی لگام کِسے دے ہتھّ نہِیں۔ اُہ سچّ بۄلے جاں جھُۄٹھ کۄئی پُچھّ پڑتال نہِیں۔”
پْردھان رام ناتھ نال سہِمت سی۔ گواہ کُجھ وی آکھ سکدے سن۔ مُدئی دھِر نُۄں نُکسان پہںچّا سکدے سن۔
“پر کسُۄر گواہاں دا نہِیں ساڈے ڈھاںچے دا ہَے۔ وِگِیان چںدّ دی ہِکّ ’تے پَیر رکھّ کے مںگّل گْرہِ تک پُجّ گِیا ہَے۔ اسِیں اٹھاراں سۄ بہتّر دے کاننّ نُۄں جفّا ماری بَیٹھے ہاں۔ ہر جُرم نُۄں سابت کرن لئی چشم دِید گواہ چاہِیدے ہن۔ وِگِیانِک جُگتاں اسِیں نیڑے نہِیں ڈھُکّݨ دِںدّے۔ ہنیہرے کمرِیاں وِچ گھڑِییاں ساذِشاں نُۄں سُݨن والے گواہ کِتھۄں آئُݨگے ( کاننّ دا ڈھِڈّ بھرن لئی جھُۄٹھے گواہ کھڑیہ کِیتے جاݨگے۔ جھُۄٹھ دے پَیر نہِیں ہںدّے۔ کہاݨی شکّی بݨیگی ۔ شکّ دا فائِدا مُلذم نُۄں مِلیگا۔ اُہ بری ہۄ جائیگا۔ مُدئی دیکھدا رہِ جائیگا۔ اِسے بیئِنسافی وِرُدھ ساڈی لڑائی ہَے۔”
پْردھان اِکلّے رام ناتھ دی نہِیں سمُچّی سمسِّیا دے ہلّ لئی جُۄجھ رِہا سی۔
“کانُۄن پتا نہِیں کدۄں بدلیگا( آپاں آپݨی بݨی اجّ نبیڑنی ہَے ۔”
رام ناتھ نُۄں پْردھان دِییاں سُپنمئی گلّاں وِچ بہُتی دِلچسپی نہِیں سی۔ اُسنں آپݨی چِںتّا کھا رہی سی۔
“جے اسِیں اِس ڈھاںچے نُۄں بدلݨ لئی لڑاںگے تاں ذرُۄر کِسے دِن بدلیگا ۔ پہِلاں اواذ اِک مُکدّمے وِچ اُٹھّیگی۔ دیکھۄ دیکھی سبھ وِچ اُٹھّݨ لگّیگی۔
اِک دِن اِہ اواذ کچہِری وِچۄں نِکل کے سڑکاں ’تے آ جائیگی۔ سرکار دے کنّ ’تے جںءّ سرکیگی۔ تخت ہِلّݨگے۔ نویں کاننّ بنݨگے۔”
“آپاں اُس سمیں تک اِںتذار نہِیں کر سکدے۔ آپݨی پیشی وِچ اِک مہِینا باکی ہَے۔ آپاں نُۄں ہُݨے کۄئی اِںتذام کرنا پَیݨا ہَے۔”
رام ناتھ نیں اِک وار پھیر پْردھان نُۄں آپݨے مُکدّمے ولّ مۄڑِیا۔
“تُسِیں گھبرائۄ ناں۔ اسِیں اِس مُکدّمے دے اِک اِک گواہ نُۄں مِلاںگے ۔ اُسدی آتما نُۄں جھںجّۄڑاںگے۔ ادالت وِچ سہں کھوائُݨ دی رسم پھرذی ہُںدّی ہَے۔ اسِیں گواہاں دے گھر دھرم گْرںتھّ لَے کے جاواںگے۔ اُنہاں اُپر ہتھّ رکھوا کے سچّ بۄلݨ دی سہں کھواواںگے۔ مَینُۄں آس ہَے سانُۄں کامیابی مِلیگی۔”
“جے پَیسے نیں دھارمِک بھاوناواں نُۄں دبا دِتّا(“
“پھیر وِگِیانک ڈھںگّ ترِیکے اپناواںگے۔ سٹۄر کِیپر دِییاں ہتھّ لِکھتاں دے سَیکڑے نمُۄنے آپاں نُۄں مِل جاݨگے۔ اُہ ہاسِل کرکے اُنہاں دا مِلان رجِسٹراں نال کرواواںگے۔ ٹھیکیدار دے دستخت مِسل اُپر مۄجُۄد ہن۔
اُسدا مِلان گےٹ کِیپر دے رجِسٹر اُپرلے اُسدے دستختاں نال کرواواںگے۔ جدۄں ماہِراں نیں رجِسٹراں وِچلِییاں اُنہاں دِییاں لِکھتاں نُۄں اُنہاں دا ہۄݨا کرار دے دِتّا پھیر گواہ کِویں مُکّرنگے (“
“ادالت نیں سانُۄں ماہِر بُلائُݨ دی اِجاذت نہِیں دیݨی۔ جدۄں لِکھتاں لِکھݨ والے خُد ہاذر ہۄݨگے تاں دُۄجے درجے دی شہادت دی اِجاذت کَۄݨ دیویگا (“
“اِجاذت لواںگے ) نہِیں دیویگی اسِیں جدّۄجہِد کراںگے۔”
“مُنِیم دا کی کراںگے (“
“اُسنُۄں اسِیں نہِیں چھیڑاںگے۔ اُسنُۄں سچّ بۄلݨ دی کھُلّہ ہۄویگی۔ تُسِیں آپݨے تَۄر ’تے گواہاں نُۄں مِلۄ۔ اُنہاں نُۄں سچّ بۄلݨ لئی پْریرۄ۔ شائِد مِہنت پلّے پَے جاوے۔”
“مَیں کۄشِس کر چُکّا ہاں۔ اُنہاں دی پھَیکٹری کِلہے ورگی ہَے۔ بِناں مالکاں دی اِجاذت دے اُتھے پرِںدّا وی پھر نہِیں مار سکدا۔ میرا گواہاں نُۄں مِلݨا اسمبھّو ہَے۔”
“ہِمّت نہِیں ہارنی۔ یتن کرنا ساڈا پھرذ ہَے۔ پھَیکٹری جاݨ دی تھاں اُنہاں دے گھر جائۄ۔ رِشتیداراں راہِیں مِلے۔ تُسِیں آپݨے یتن کرۄ۔ سۄسائِٹی آپݨے یتن کریگی۔ آس ہَے کۄئی سِٹّا ذرُۄر نِکلیگا۔”
“جِویں تُہاڈی مرذی۔”
“تُسِیں کلّہ نُۄں آ کے رِیڈر تۄں سمّن تِیار کروا لئۄ۔ مَیں کپتان نُۄں آکھ کے مُکھّ افسر ’تے ذۄر پواواںگا۔ گواہاں دے بِیان جِس تفتِیشی نیں لِکھے ہن اُہ اُس تۄں سچّ بُلوائے۔ مُلذم دھِر دے پَیْرشر تۄں گواہاں نُۄں بچائے۔”
پْردھان نال وِچار وٹاںدرا کرکے رام ناتھ نُۄں کُجھ راہت مہِسُۄس ہۄئی ۔
اُسنُۄں لگّا کُجھ ناں کُجھ اُنہاں دے ہکّ وِچ ذرُۄر ہۄئیگا۔
-97-
پُلِس کھادھا نمک اِنی جلدی ہرام کر دیویگی٬ پںکّج نُۄں اِہ آس نہِیں سی۔
اگّے مُکّدمے بارے جۄ کِدھرے نِچھّ وی وجّدی سی تاں اُسنُۄں کئی پاسِئۄں خبر مِل جاںدی سی۔ مُنشی دی کۄشِس سی اُہ سبھ تۄں پہِلاں خبر دے کے اِنام دا ہکّدار بݨے۔ رِیڈر اُس تۄ کاہلا ہُںدّا سی۔ مُکھّ افسر وی پِچھّے نہِیں سی رہِںدّا۔ اِک دۄ وار تاں کپتان نیں کھُد اُسنُۄں اُپرۄں مںڈّرا رہے خترے بارے ساودھان کِیتا سی۔
اِس وار ساری کاروائی چُپّ چاپ ہۄئی سی۔
اگلی پیشی وِچ اِک مہِینا باکی سی۔ پںکّج نیں سۄچِیا سی گواہاں دے سمّن دۄ چار دِن پہِلاں آئُݨگے۔ اگّے اِسے ترہاں ہُںدّا سی۔ سمّن تامِیل کرائُݨ والا سِپاہی سِدھّا اُنہاں دی پھَیکٹری آئُںدا سی۔ سَۄ دۄ سَۄ لَے کے اُسدی مرذی پُچھّدا سی۔ جِس گواہ دے سمّن تامِیل کرائُݨ لئی پںکّج کہِںدّا٬ اُسے دے سمّن تامِیل ہُںدّے سن۔ باکی دے سمّن بہانِیاں نال واپس ہۄ جاںدے سن۔
وکِیلاں نیں پںکّج نُۄں سلاہ دِتّی سی۔ پیشی تۄں اِک ہفتا پہِلاں گواہاں نُۄں پِںڈّ بھیج دِتّا جاوے۔ مُنِیم دی تامِیل کروا دِتّی جاوے۔ مُنِیم دی گواہی ذبانی سی۔ اُسنُۄں اِس پیشی ’تے مُکرا لِیا جاوے۔ باکی گواہاں نیں گواہی رِکارڈ مُتابک دیݨی سی۔ اُنہاں نُۄں پُۄری ترہاں مُکرائُݨا مُشکل سی۔ سۄچ وِچار کے کِسے ہۄر پیشی تے اُنہاں نُۄں بھُگتا لِیا جائیگا۔
سبھ یۄجناواں دھرِییاں دھرائیِیاں رہِ گئیِیاں۔
پیشی دے اگلے ہی دِن پُلِیس نیں چاراں گواہاں دے سمّن کٹوا لئے۔ سمّن تامِیل کرائُݨ مُکھّ افسر خُد گِیا۔ پرِوار دے مَیمبراں دے ساہمݨے اُس نیں گواہاں نُۄں تاڑِیا۔
“سچّ بۄلݨا ہَے۔ کِسے لالچ وِچ آ کے جھُۄٹھ بۄلِیا تاں نتِیجے بھَیڑے نِکلݨگے۔ گواہی دیݨ ذرُۄر آئُݨا ہَے۔ ناں آئے تاں گْرِفتاری وارںٹّ نِکلݨگے۔ کُجھ دِن لئی جیلہ یاترا کرنی پئیگی۔”
مُکھّ افسر دی دھمکی دا گواہاں ’تے اسر ہۄئِیا سی۔ اُہ ڈرے بَیٹھے سن۔ پںکّج نیں ہذار وار سمجھائِیا۔ اِہ باںدر گھُرکی سی۔ پر اُنہاں دے منۄں ڈر نِکل نہِیں سی رِہا۔
مُکھّ افسر نیں سۄچ سمجھ کے دھمکی دِتّی سی۔ کواہاں نُۄں سچّ بۄلݨ اتے ہاذر ہۄݨ لئی آکھِیا سی۔ اِس دھمکی وِرُدھ کۄئی کانُۄنی چاراجۄئی سمبھّو نہِیں سی۔
ہَیرانی دی گلّ ہۄر سی۔ سچّے گواہاں دا جھُۄٹھ بۄلݨ تۄں ڈرنا جائِذ سی۔ پر مُنِیم اُپر سچّ بۄلݨ اُپر کِسے نیں کۄئی پابںدّی نہِیں سی لائی۔
سبھ نُۄں پتا سی اُسدے ساہمݨے کِسے نیں کۄئی ساذِش نہِیں گھڑی۔ اِہۄ اُسنے ججّ نُۄں دسّݨا سی۔ اُہ سچّ بۄلݨ تۄں ٹل رِہا سی۔
گواہ جے مِسل مُتابک گواہی دے گئے پںکّج ہۄراں دا بھٹھّا بَیٹھ جاݨا سی۔
پںکّج نیں مُکھّ افسر کۄلۄں اِس کرۄپی دا کارن پُچھِّیا۔ اُسنے گیںد کپتان دے پالے ولّ ریڑھ دِتّی۔ کپتان نیں اگّے کھِسکا دِتّی۔ ہُکم مُکھّمں تری دا سی پر آئِیا پُلِس مُکھی راہِیں سی۔
پُلِیس مُکھی تک پںکّج دی سِدھّی پہُںچّ نہِیں سی۔ اُسنے بگھیل سِںگھّ نال گلّ کِیتی۔
ہُݨ اُنہاں تۄں کی گُستاخی ہۄئی سی( وائدے انُسار پُۄری رکم وِدھائِک کۄل پُجّ چُکّی سی۔ مُکھّ مںتّری نراذ کِئۄں سی ( کۄئی نوِیں وگار کرنی سی تاں اُہ تِیار سن۔ اُنہاں نُۄں مُڑ کھُۄہ وِچ کِئۄں سُٹِّیا جا رِہا سی ( بگھیل سِںگھّ نیں سہں کھادھی۔ اُسنُۄں اِس کاروائی دا کۄئی اِلم نہِیں سی ۔ اُہ کدۄں دا مُکدّمے نالۄں ناتا تۄڑ چُکّا سی۔ مُکھّ مںتّری ولّۄں کۄئی اِشارا ہۄئِیا ہۄوے٬ اِہ اُہ پُچھّ کے دسّ سکدا سی۔
بگھیل سِںگھّ نیں پڑتال کرکے دسِّیا۔ مُکھّ مںتّری ولّۄں کۄئی اِشارا نہِیں سی۔ مُکامی پُلِس سۄسائِٹی کۄلۄں ڈر رہِیں سی۔ افسر تفتِیش دۄران وڈِّییاں غلتِییاں کر بَیٹھے سن۔ اُنہاں نُۄں آپݨا پالا مار رِہا سی۔ ڈردے اُہ پْردھان دے اِشارِیاں ’تے نچّ رہے سن۔
اِہ ادالت دا ماملا سی۔ ادالت دے ماملے وِچ مُکھّ مںتّری دخل نہِیں سی دے سکدا۔ چۄݨاں سِر ’تے سن۔ اُہ سۄسائِٹی نُۄں نراذ کرکے مِیڈِیئے نُۄں آپݨے وِرُدھ اگّ اُگلݨ دا مَۄکا وی نہِیں سی دے سکدا۔
پںکّج نیں پھیر وکِیلاں نال سلاہ کِیتی۔
وکِیلاں نُۄں خترے دی گھںٹّی وجّدی سُݨائی دیݨ لگّی۔
سبھ تۄں اہِم گواہ مُنِیم سی۔ پُلِیس نیں اُسنُۄں وی سچّ بۄلݨ لئی آکھِیا سی۔ سچّ بۄلݨ تۄں گُریذ کرکے اُہ شرارت کر رِہا سی۔ لگدا سی کانُۄن دے کِسے بھیتی نیں اُسنُۄں اُسدی گوائی دی اہِمِیئت سمجھا دِتّی سی۔ اُہ سچّ بۄلݨ دا مُلّ مںگّ رِہا سی۔ اُسدی رمذ سمجھۄ۔ اُس نال گلّ کرۄ۔ اُسدا بݨدا مُلّ پاوۄ۔
سٹۄر کِیپر اتے گیٹ کِیپر ڈرے ہۄئے سن۔ اُنہاں دے ڈر نُۄں دھِیان وِچ رکھِّیا جاوے۔ رجِسٹراں وِچ اِںدراج اُنہاں دے کلمی ہن٬ اِہ اُنہاں تۄں منّوا لِیا جاوے۔ جے لِکھتاں تۄں اُکّا ہی مُکرِیا گِیا تاں ادالت نیں رائے لئی ہتھّ لِکھتاں دے ماہِراں نُۄں بُلا لَیݨا سی۔ ماہِراں نُۄں لِکھتاں اُنہاں دے کلمی ہۄݨا منّݨا پَیݨا سی۔ گیٹ کِیپر نالۄں ماہِراں دی گواہی نیں ودھّ مہتّوپُۄرݨ بݨ جاݨا سی۔ اِہ گواہاں لئی خترناک ہۄݨا سی اتے مُلذماں لئی وی۔
پںکّج ہۄراں دے بچاء لئی گواہاں تۄں سپشٹِیکرݨ لَے لِیا جاوے۔ اِہ اِںدراج پُلِیس نیں اُنہاں نُۄں ڈرا کے اتے تھاݨے بِٹھا کے کرائے سن۔ ناں اُہ کِسے ٹھیکیدار نُۄں جاݨدے سن٬ ناں اُہ کدے اُنہاں دی پھَیکٹری آئِیا سی۔
اجِہے بِیاناں نال سپّ وی مر جاݨا سی اتے لاٹھی وی بچ رہِݨی سی۔
مُنِیم دے من دی گھُںڈّی کھۄہلی جاوے۔ جِنّا چِر پُۄری تسلّی نہِیں ہُںدّی٬ اُسنُۄں ادالت وِچ پیش ہۄݨ تۄں رۄکِیا جاوے۔
سارے گواہ پںجّ پںجّ چھے چھے سال تۄں اُنہاں کۄل نَۄکر سن۔ اُنہاں نُۄں مالکاں دے کھادھے نمک دی شرم سی۔ مالکاں نال اکھّ مِلا کے مالکاں وِرُدھ گواہی دیݨ دی اُنہاں دی جُئرت نہِیں سی۔
پر گوائی سمیں پںکّج ہۄراں نیں ادالت وِچ ہاذر نہِیں سی ہۄݨا۔ اِہ کانُۄنی دِکت اُنہاں دے وِرُدھ جا رہی سی۔
ہال دی گھڑی پںکّج اتے نِیرج دۄشی نہِیں سن۔ دۄشی بݨے بِناں اُہ کاروائی وِچ ہِسّا نہِیں سن لَے سکدے۔ گواہ اُنہاں دے وِرُدھ بھُگتݨے سن ۔ پر بھُگتݨے اُنہاں دی گَیر ہاذری وِچ سن۔
سادھُۄ سِںگھّ کائِدا کانُۄن جاݨدا سی۔ کانُۄن دی اُسنے سختی نال پالݨا کرنی سی۔ اِنہاں گواہاں نیں گواہی پںکّج ہۄراں وِرُدھ دیݨی سی جاں ٹھیکیدار وِرُدھ۔ باکی دے وکِیلاں نُۄں اُسنے اِنہاں گواہاں اُپر جِرہا نہِیں سی کرن دیݨی۔ ٹھیکیدار دا وکِیل اݨجان سی۔ اُسنے پںکّج ہۄراں دا پکھّ تاں کی پُۄرنا سی٬ اُستۄں ٹھیکیدار دا پکھّ وی نہِیں سی پُۄرِیا جاݨا۔
اِس اڑچن دے دۄ ہلّ سن۔ پہِلا اِہ کِہ ٹھیکیدار نُۄں کۄئی چںگّا وکِیل کر کے دِتّا جاوے۔ اِس لئی ٹھیکیدار سہِمت نہِیں سی۔ اُہ پںکّج اُپر یکِین نہِیں سی کر رِہا۔ اُہ پہِلاں اُس نُۄں پھسا چُکّے سن۔ آپ نِکل گئے سن۔ اگّے وی اُنہاں اِںجھ ہی کرنا سی۔ چںگّا ماڑا اُسنُۄں آپݨے وکِیل تے یکِین سی۔
دُۄجا رستا اِہ سی کِہ ٹھیکیدار دے وکِیل نُۄں تِیاری کروا دِتّی جاوے ۔
دُۄسرا رستا اپݨائِیا گِیا۔
پیشی والے دِن چاراں وِچۄں تِنّ گواہ پیش کِیتے گئے۔
گواہاں اُپر سۄسائِٹی والِیاں نیں پتا نہِیں کی ٹُۄݨا جھاڑِیا سی۔
کچہِری وڑدِیاں ہی اُنہاں دی یادداشت کمذۄر ہۄ گئی۔ پںکّج ولّۄں سمجھائِیا اِک وی نُکتا اُنہاں نُۄں یاد ناں رِہا۔
گِیتا تے ہتھّ رکھّ کے سہں کھاݨ بائد اُنہاں دِییاں لتّاں کمبّݨ لگ پئیِیاں۔
ربّ دی مار تۄں ڈردے اُہ جھُۄٹھ بۄلݨا بھُلّ گئے۔
سرکاری وکِیل نیں دۄ دۄ تِنّ تِنّ ہی پْرشن پُچھّے۔
“کی تُسِیں ٹھیکیدار نُۄں پہِچاݨدے ہۄ ( کی اُہ کدے تُہاڈی پھَیکٹری آئِیا ( کی تُسِیں اُسدی آمد دا اِںدراج آپݨے رجِسٹر وِچ کِیتا ( اُہ پھَیکٹرِیئۄں کی کی سمان لَے کے گِیا ( اُسدا ذِکر تُسِیں آپݨے سٹاک رجِسٹر وِچ کِیتا (“
گواہ جھۄٹے واںگ ہاں وِچ سِر ہِلائُںدے رہے۔
ٹھیکیدار دے وکِیل نُۄں ججّ نیں بہُتی جِرہا دی اِجاذت ناں دِتّی۔ گواہاں نیں اِک وار پھیر گواہی دیݨ آئُݨا سی۔ اُس سمیں اُسنُۄں کھُلّہی جِرہا دا مۄکا مِلݨا سی۔
مُنِیم دی تھاں مُنِیم دا مُںڈّا ہاذر ہۄئِیا۔
مُنِیم بِمار سی۔ اُسنُۄں ٹٹِّییاں لگِّییاں سن۔ اُہ تُرن پھِرن دے کابل نہِیں سی۔ سبُۄت وجۄں مُںڈّا ڈاکٹر کۄلۄں سرٹِیپھِکیٹ لَے کے آئِیا سی۔
مُنِیم دی اِس چلاکی نیں سادھُۄ سِںگھّ دا پارا چاڑھ دِتّا۔
“ٹٹِّییاں لگِّییاں نہِیں٬ لگّ جاݨگِییاں۔ پرسۄں نُۄں پیش کرۄ۔ نہِیں تاں اُہ جیلہ جاݨ لئی تِیار رہے۔”
سادھُۄ سِںگھّ نیں مُنِیم دے مُںڈّے نُۄں دبکائِیا۔ نال ڈاکٹر نُۄں نۄٹِس جاری کِیتا۔ مُنِیم دی بِماری دا رِکارڈ لَے کے اُہ وی ہاذر ہۄوے۔
-98-
تِنّ دِنّاں دی پیشی۔
ججّ دا تیذی نال مُکدّما چلائُݨا پںکّج ہۄراں لئی چِںتّا دا وِشا بݨ گِیا۔
اُنہاں نیں اخباراں وِچ پڑھِیا سی فۄجداری مُکدّمے سالاں بدھّی چلّدے رہِںدّے سن۔ تِنّ سال دی سذا والے جُرماں وِچ دۄشِییاں نُۄں باراں باراں سال جیلہ وِچ بَیٹھِیاں لںگھّ جاںدے سن۔ اُنہاں دے مُکدّمِیاں دی سمائِت پُۄری نہِیں سی ہُںدّی۔
اُپرلِییاں ادالتاں ہیٹھلِییاں ادالتاں نُۄں جھاڑاں پائُںدِییاں سن۔ مُکدّمے جلدی نبیڑۄ۔ مُکدّمے پھیر وی لٹکدے رہِںدّے سن۔
اِتھے اُلٹ ہۄ رِہا سی۔ مُلذم مُکدّما لٹکائُݨا چاہںدّے سن۔ ججّ مُکائُݨا چاہںدّا سی۔
پُۄرا ذۄر لائُݨ دے باوجُۄد پہِلے دۄں گواہ اُنہاں دے اُلٹ بھُگتے سن۔
مُنِیم اںدّر جا کے کی آکھیگا ( اِک مہِینے دے سِرتۄڑ یتناں دے باوجُۄد وی اُہ اُسدی چُپّ نہِیں سن تُڑوا سکے۔
پںکّج دے سُۄہِیئے مُنِیم ’تے نذر رکھّ رہے سن۔ اُنہاں نیں رِپۄرٹ دِتّی سی۔
سۄسائِٹی والِیاں نیں ہالے تک اُس نال سمپّرک نہِیں سی کِیتا۔
اِک اہِم گواہ نال مُدئی نیں سمپّرک ناں کِیتا ہۄوے٬ اِہ ناں پںکّج منّݨ لئی تِیار سی٬ ناں اُسدے وکِیل۔
سبھ نُۄں شکّ سی مُدئی دھِر نیں مُنِیم نال کۄئی گُپت سمجھَۄتا کِیتا سی ۔ اِسے کارن اُہ خامۄش سی۔ پںکّج نال اِسے لئی اُہ کۄئی وائدا کرن لئی تِیار نہِیں سی۔
پںکّج دے وکِیلاں نیں سلاہ دِتّی۔ گواہی تک اُسنُۄں پلۄس کے رکھِّیا جاوے۔ اُسدا ہر نکھرا برداشت کِیتا جاوے۔
پںکّج پہِلاں ہی ہُشِیاری ورت رِہا سی۔ جِس دِن تۄں پُلِس نیں مُنِیم نُۄں گواہ رکھِّیا سی٬ اُسے دِن تۄں اُسدی سیوا جوائیِیاں واںگ ہۄ رہی سی ۔
مُنِیم نُۄں وی آپݨے وِشیش رُتبے دا اہِساس سی۔ آپݨے اڑے کمّ کڈھائۄݨ دا اُسنُۄں مساں مَۄکا مِلِیا ہۄئِیا سی۔
کافی دیر تۄں اُہ آپݨے جوائی لئی کِشتاں اُپر پلاٹ دی مںگّ کردا آ رِہا سی۔ کِشت رکم دے وِیاج نالۄں گھٹّ دیݨا چاہُںدّا سی۔ اِس کارن پںکّج اُسنُۄں ٹالدا آ رِہا سی۔ ہُݨ جدۄں اُسنے اِہ مںگّ دُہرائی تاں اُہ ناںہ نہِیں سی کر سکِیا۔
کِشتاں پُۄرِییاں ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی اُسنے رجِسٹری وی کروا دِتّی۔
“تیرا جوائی ساڈا وی کُجھ لگدا ہَے۔ اُسنُۄں کہِ باکی بچدی رکم دے دۄ کمرے اُسار لوے۔ سِر گھسۄݨ جۄگا ہۄ جاوے۔”
پںجّاہ ہذار دی چھۄٹ دِںدّے پںکّج نیں مُنِیم نُۄں مشورا دِتّا سی۔
پںکّج دے سالے دے سُسرال دی سائیِکل بݨائُݨ دی فَیکٹری سی۔ اُنہاں دے سائیِکلاں دی مںڈّی وِچ پُۄری مںگّ سی۔ پِںڈّاں دِییاں دُکاناں والے وی دۄ تِنّ سائیِکل ہر رۄذ ویچ دِںدّے سن۔ مُنِیم دا وڈّا مُںڈّا سائیِکل رِپیئر دی دُکان دردا سی۔ مُنِیم پںکّج دے کئی وار ہاڑے کڈھّ چُکّا سی۔ جے اُسدے مُںڈّے نُۄں ایجںسّی مِل جاوے اُسدے وارے نِیارے ہۄ جاݨ۔
ایجںسّی اُہ منِسٹر دے آکھے نہِیں سن دِںدّے۔ ایجںسّی دا متلب سی تِیہ چالی ہذار رُپئے پْرتی مہِینے دی کمائی۔ پںکّج نیں رِشتیداراں نُۄں اجِہا سوال نہِیں سِیں پائِیا۔
ہُݨ مُنِیم اِہ مںگّ وی دُہرا رِہا سی۔
پںکّج نیں آپݨی پتنی نال گلّ کِیتی۔ اُسنُۄں مُنِیم دی گواہی دی اہِمِیئت سمجھائی۔ پیکِیاں کۄلۄں ایجںسّی دیݨ دی سِپھارِش کرائی۔
مُنِیم دا ڈھِڈّ بھر نہِیں سی رِہا۔ ہر رۄذ اُہ نوِیں سکِیم گھڑ لِیائُںدا سی۔
وکِیلاں دی سلاہ ’تے پںکّج ہر کَۄڑا گھُٹّ بھردا جا رِہا سی۔
اگلی پیشی دۄ دِناں بائد ہۄݨی سی۔ مُنِیم اِنہاں دۄ دِناں دا بھرپُۄر فائِدا اُٹھا رِہا سی۔ جِویں اُسنُۄں پتا سی٬ گواہی بائد اُسدی نَۄکرِیئۄں چھُٹّی ہۄݨ والی سی۔
پںکّج دا دِل دھڑک رِہا سی۔ مُنِیم دے لالچ کارن اُسنُۄں چِںتّا ہۄ رہی سی۔ اُہ ڈر رِہا سی٬ مُنِیم کِدھرے فائِدے اُٹھا کے وی اُنہاں دے اُلٹ ناں بھُگت جاوے۔
پںکّج دا شکّ پھذُۄل سی۔ مُنِیم نیں لالچ ذرُۄر کِیتا سی پر بیوفائی نہِیں۔
ادالت وِچ اُہ نِدھڑک ہۄ کے مالکاں نال کھلۄئِیا۔ اُسدے ساہمݨے کدے کِسے نیں کۄئی ساذِش نہِیں سی گھڑی۔
مُنِیم نُۄں بھُگتا کے پںکّج نیں مساں سُکھ دا ساہ لِیا۔
-99-
پںکّج ہۄراں دے سُکھاں دے ساہاں دی گِݨتی دس تک وی نہِیں سی پُجّی کِہ ججّ نیں اُنہاں دی جان پھیر سُکّݨے پا دِتّی۔
“کِئۄں پی.پی. ساہِب٬ پںکّج ہۄراں نُۄں تلب کرن دی درخاست دیݨی ہَے (“
مُنِیم دی گواہی ختم ہُںدِّیاں ہی ججّ نیں سرکاری وکِیل تۄں پُچھِّیا۔
درشکاں والے بَیںچاں اُپر بَیٹھے پںکّج اُپر اِہ سوال بمبّ واںگ وجّا۔
پںکّج نُۄں دسِّیا گِیا سی٬ سرکاری وکِیل پہِلی پیشی اُپر اُنہاں نُۄں تلب کرن دی درخاست نہِیں دیویگا۔ اُہ کُجھ دِناں دا سماں مںگّیگا۔ اگلی پیشی ’تے جے لۄڑ پئی تاں درخاست دِتّی جاویگی۔ درخاست دا جواب دیݨ لئی وکِیل سماں مںگّݨگے۔ جواب دِںدِّیاں٬ بہِس کردِیاں کئی پیشِییاں پَے جاݨگِییاں۔
ذِلہا اٹارنی نیں پںکّج نُۄں وِشواس دِوائِیا سی۔ جِتھۄں تک ہۄ سکِیا درخاست دیݨ تۄں ٹلِیا جائیگا۔ اُنہاں خِلاف درخاست دیݨ جۄگے سبُۄت مِسل ’تے نہِیں سن آئے۔ مُنِیم آپݨے بِیان تۄں مُکّر گِیا سی۔ سٹۄر کِیپر اتے گیٹ کِیپر ٹھیکیدار دے پھَیکٹری آئُݨ نُۄں تاں سابت کردے سن٬ گھڑی ساذِش نُۄں نہِیں۔ ٹھیکیدار مذدُۄراں دا نیتا سی۔ لیبر دا ٹھیکیدار سی۔ آپݨے بںدِّیاں نُۄں مِلݨ اُہ پھَیکٹری آئُںدا جاںدا رہِںدّا سی۔ مالک آپݨے ورکراں نُۄں بَیگ تۄہفے وجۄں دِںدّے رہِںدّے سن۔ کِسے ورکر نیں آپݨا بَیگ ٹھیکیدار نُۄں دِوا دِتّا ہۄوے اِس وِچ کِہڑی اݨ ہۄݨی گلّ سی۔ بَیگ دی کِیمت پںدّراں وِیہ رُپئے سی۔ ٹھیکیدار نُۄں وی اِہ تۄہفے وِچ دِتّے جا سکدے سن۔ دۄں بَیگ دیݨ نال ساجِش سابت نہِیں ہۄ جاںدی۔ آئی. جی. ورگا اُچّ ادھِکاری پںکّج ہۄراں نُۄں بے کسُۄر کرار دے چُکّا سی۔ اُس سمیں وی اِنہاں گواہاں دے بِیان مِسل اُپر آ چُکّے سن۔ آئی. جی. اِنہاں گواہِییاں نال سہِمت نہِیں سی ہۄئِیا۔
اُسنے اِنہاں گواہِییاں نُۄں جھُۄٹھِییاں آکھ کے پںکّج ہۄراں نُۄں سچّا آکھِیا سی۔
سرکاری وکِیلاں نیں آئی. جی. دی رِپۄرٹ نال سہِمتی پْرگٹائی سی۔ سرکاری وکِیل دا آپݨی رِپۄرٹ دے وِرُدھ جاݨ دا متلب ہی نہِیں سی۔
ذِلہا اٹارنی نیں اِہ وی یکِین دِوائِیا سی۔ آپݨے سرکاری وکِیل نُۄں اُسنے اِس آشے سمبّںدھّی ہدائِتاں جاری کر دِتِّییاں سن۔ اُہ اگلی پیشی تۄں پہِلاں اُسنُۄں مِل کے آپݨی تسلّی کر لَیݨ۔
پر سادھُۄ سِںگھّ نیں پںکّج ہۄراں نُۄں سرکاری وکِیل نُۄں مِلݨ دا مَۄکا ہی نہِیں سی دِتّا۔
“جی جناب )” سرکاری وکِیلاں اتے پْردھان دے مُۄںہۄں اِکٹھِّیاں اِہ شبد نِکلے۔
“لِیائۄ پھیر۔”
“درخاست ہالے تِیار کرنی ہَے۔ جناب چھۄٹی جِہی تارِیخ پا دِئۄ۔”
ذِلہا اٹارنی دِییاں ہدائِتاں مُتابک سرکاری وکِیل نیں پیشی مںگّی۔
“درخاست مَیں تِیار کر رکھّی ہَے۔”
آکھ کے٬ پْردھان نیں آپݨے لِفافے وِچۄں درخاست کڈھّ کے سرکاری وکِیل دے اگّے رکھّ دِتّی۔
“کرۄگے اِس اُپر آپݨے دستخت (“
اچانک ساہمݨے آ ٹِکی درخاست دیکھ کے ڈَۄر بھَۄر ہۄئے سرکاری وکِیل تۄں پْردھان نیں وِئںگّمئی اںدّاذ نال پُچھِّیا۔ سخت روئیِّیا اپݨا کے پْردھان سرکاری وکِیل نُۄں اِہ جتائُݨا چاہُںدّا سی کِہ اُسنُۄں افسراں اتے مُلذماں وِچکار پکّ رہی کھِچڑی دا پتا سی۔
“کِئۄں نہِیں )” ناںہ کرن دا سرکاری وکِیل کۄل کۄئی بہانا نہِیں سی۔
بُجھے من نال اُسنے دستخت جھرِیٹ دِتّے۔
“سانُۄں اِس درخاست دی نکل دِئۄ۔ اسِیں بہِس کراںگے۔” مُلذماں دے وکِیل درخاست دی نکل مںگّݨ لگے۔
“اِہ درخاست ادالت اتے پںکّج ہۄراں دے وِچکار ہَے۔ اُنہاں دۄشِییاں دے تُسِیں وکِیل نہِیں۔ تُہانُۄں اِس درخاست اُپر بہِس کرن دا کۄئی ادھِکار نہِیں۔”
سفائی دھِر دی بینتی ججّ نیں ٹھُکرا دِتّی۔
جھٹ سرکاری وکِیل دی درخاست منذُۄر ہۄ گئی۔
پںکّج اتے نِیرج نُۄں دۄشی ٹھہِرائِیا گِیا۔ اگلی پیشی پیش ہۄݨ دا ہُکم سُݨائِیا گِیا۔