اُنِّیوِیں سدی دے اںتّ تک کَینیڈا وِچّ پںجّابی مُۄل دے لۄکاں دی آمد ہۄ چُکّی سی۔ وِیہوی سدی دے پہِلے دہاکے وِچّ اِہ گِݨتی جدۄں سَیںکڑِیاں وِچّ تبدِیل ہۄ گئی٬ تاں اُنہاں وِچّ سبھِّیاچارک بھُکھّ وی اُسّلوٹّے لَیݨ لگّی۔ مئی 1914 تک کاماگاٹامارُۄ دے جہاذ دے لگّݨ تک اُنہاں دی پچھاݨ, وکھّرا رںگّ رُۄپ٬ پہِراوا تے جِیون ڈھںگّ نسلوادِییاں نُۄں چُبھݨ لگّ پِیا سی۔ اجِہے ہالات وِچّ اُنہاں دا سبھِّیاچارک اُدریواں وی سِکھراں ’تے سی۔ اُہ آپݨے پرِواراں نُۄں یاد کردے٬ رۄںدے اتے ہڈّ بھنّواں کمّ کردے۔ آپݨے ڈھِڈّ پھرۄلݨ لئی اُہ دۄ چار بںدّے٬ کدی کدائیِں کمّاں٬ جاں کِرائے والِییاں تھاںواں ’تے اِکٹھّے ہۄ جاںدے۔ اُنہاں وِچّۄں جے کِسے نُۄں کۄئی گِیت یاد ہُںدّا٬ تاں بسّ اُہ ہی منۄرںجّن اتے بھاوناواں دے نِکاس دا سادھن بݨ جاںدا۔ اُدۄں اُہ دھرم تۄں اُپّر سن٬ ہِںدُّۄ سِکھّ مُسلمان ہۄݨ نالۄں٬ بھارتی ہۄݨا ودھیرے مہتّوپُۄرن سی۔ پھیر اُنہاں گمبھِّیرتا نال کِسے ساںجھی جگہا دی تلاش دا کارج آرمبھِّیا۔

غدر لہِر دا پْربھاو کَینیڈا تک وی پُجّ گِیا سی۔ اُہ درد وِچھۄڑے تے یاداں والے گِیتاں دے نال نال اِنکلابی گِیت کوِتاواں وی سُݨدے سُݨائُںدے رہِںدّے۔ پہِلاں اُہ اِکّ دُۄجے دی رِہائِش تے دۄ چار اِکٹھّے ہۄ لِیا کردے سن٬ پھیر اُنہاں نیں کۄئی ساںجھی جگہا بݨائُݨ دی سۄچی٬ جِتھّے دھارمِک آستھا تۄں اِلاوا٬ سماجِک٬ سبھِّیاچارک مسلِیاں ’تے وی گلّ ہۄ سکے۔ اَیبسپھۄرڈ دے لکّڑ مِلّ کامِیاں٬ پہاڑ دے پَیراں وِچّ اِکّ ٹِین دی چھتّ اتے پھٹِّیاں دِییاں کںدھّاں والا دھارمِک ستھان بݨا لِیا۔ اِہ جگہا کامِیاں لئی اِکّ بہُ-پکھّی سہُۄلت بݨ گئی۔ ہِںدُّۄ مُسلم تے سِکھّ سبھ مِل کے بَیٹھدے۔ اِہ دھارمِک لۄڑاں دی پُۄرتی تۄں اِلاوا مُڈھلا کمِئۄُنٹی سَیںٹر وی بݨِیا۔

جدۄں کۄئی تھاں نہِیں سی بݨِیا٬ تاں کامے ہڈّ بھنّوِیں مِہنت تۄں بائد٬ وَینکُۄور دی پھریذر سٹرِیٹ ’تے٬ 41 اَیوِینِئۄُ دے جںگّل نال لگّدے کھُلّہے گھاہ دے مَیدان ’تے بَیٹھ کے دُکھّ سُکھ کردے۔ کدی اُہ دھُۄݨی لا کے بَیٹھ جاںدے تے کدی تارِیاں دی چھاں وِچّ ہی کۄئی گِیت کوِتا سُݨ-سُݨا لَیںدے۔ لمبّر مِلّاں وِچّ آ رہے مسلِیاں دا ہلّ ڈھُۄںڈدے٬ نسلواد دا مُکابلا کرن دِییاں سکِیماں لائُںدے۔ مِتّراں پِیارِیاں تے پرِوار دی جُدائی وِچّ جھرِیٹے ہۄئے اکھّراں دی ساںجھ پائُںدے۔ اِنہاں وِچّ ودھیرے لۄک انپڑھ جاں ادھّپڑھ ہُںدّے۔ ٹپّے بۄلِییاں دے نال نال اُہ اںگّریذی بۄلݨی وی سِکھّدے۔ مُڈھلے پڑاء ’تے اِہ ہی ساہِت سبھاواں دے اُسرن دا مُڈھّ بجھّݨ ورگی گلّ سی۔

جِئۄں جِئۄں پںجّابِییاں دی گِݨتی ودھدی گئی تاں اَیبسپھۄرڈ تۄں بائد وَینکُۄور٬ وِکٹۄرِییا تے ہۄر شہِراں وِچّ وی گُردوارے اُسرن لگّے۔ دِن تِئُہار منائُݨ سمیں٬ اِتھّے دھارمِک رںگّݨ والے گِیتاں کوِتاواں تۄں اِلاوا٬ دیش بھگتی اتے آذادی دے گِیت وی گائے جاںدے۔ کِیرتن٬ کوِیشری دے نال کمِئۄُنِٹی مسلے٬ پرِوارک مُشکلاں٬ مسلِیاں دے ہلّ تۄں اِلاوا نِکّے مۄٹے کوی دربار وی ہۄݨ لگّے۔ اِسے بہانے میلا-گیلا وی ہۄ جاںدا۔

پھیر اِکّ سماں آئِیا جدۄں اِنہاں کامِیاں نیں دھارمِک ولگݨ وِچّۄں باہر نِکّل کے سرگرمِییاں آرمبھّݨ دے یتن کِیتے۔ کۄئی بھارت تۄں آئی پھِلم نُۄں کۄئی وِیڈِیئۄ پلیئر جاں سِنما کِرائے ’تے لَے کے جاں کِسے ہۄر کھُلّہی جگا پَیسے لَے کے دِکھائِیا جاݨ لگّا۔ ہَۄلی ہَۄلی بھارت تۄں کلاکار٬ تھِیئیٹر آرٹِسٹ مںگّوا کے اُنہاں دے شۄء کروائے جاݨ لگّے۔ اِسدے دا نال ہی وَینکُۄور ستھّ٬ کلا مںدّر٬ سمانتا٬ اِںڈِییا مہِلا اَیسۄسِیئیشن٬ اِںڈِییا مِئۄُذِک سُسائِٹی٬ بھارتی ناٹ کیںدر اتے لۄک کلا کیںدر وَینکُۄور٬ ورگِییاں سںسّتھاواں بݨ گئیِیاں٬ جِنہاں نیں سرگرمِییاں ہۄر وی بہُت ودھا دِتِّییاں۔

اِںڈِییا کلبّ ہر سال اُردُۄ غذلاں تے سںگِّیت دے پْرۄگرام کروائُݨ لگِّیا۔ کلا مںدّر ولّۄں وی پاکِستانی تے بھارتی پْرۄگرام کروائے جاݨ لگّے۔ بھارتی کمِئۄُنِٹی اِنہاں سںسّتھاواں دی مَیمبر بݨن لگّی۔ وَینکُۄور ستھّ ولّۄں کئی ناٹکاں دا مںچّن کروائِیا گِیا۔ سمانتا اتے اِںڈِییا مہِلا اَیسۄسِیئیشن ولّۄں اَۄرتاں دے مسلے اُٹھائے جاݨ لگّے۔ اِسدے نال ہی اِنہاں بہِساں اتے وِچاراں دے ادان پْردان لئی اِکّڑ دُکّڑ اکھباراں رسالے تے ریڈِیئۄ پْرۄگرام وی ہۄںد وِچّ آئُݨ لگّ پئے۔

سن 1972 وِچّ کئی سارِییاں بھںگّڑا سںسّتھاواں تے سبھِّیاچارک گرُپّ ہۄںد وِچّ آئُݨ نال٬ ساہِتک ماہَۄل لئی وی ذمِین تِیار ہۄ چُکّی سی۔ بھارت تۄں جاں پںجّاب تۄں بہُت سارے نامور لیکھک٬ جۄ اُتھّے ساہِت سبھاواں وِچّ کمّ کردے رہے سن٬ اُہ وی کَینیڈا پہُںچّ چُکّے سن۔ اِہ لیکھک جۄ ذِیاداتر بْرِٹِش کُلمبِّییا سُۄبے وِچّ آݨ وسے٬ (کھاس کرکے وَینکُۄور ایرِیئے وِچّ) اُہ وی اِکٹھّے ہۄݨ لگّے۔ کۄئی ساہِتک سںسّتھا بݨائُݨ دی لۄڑ مہِسُۄس کردِیاں ہۄئِیاں٬ اِس سبںدھّی وِچار وٹاںدرے ہۄݨ لگّے۔ اِہ اِنہاں مِیٹِںگّاں دا سِٹّا ہی سی کِہ 6 جنوری 1973 نُۄں پںجّابی لِٹریری اَیسۄسِیئیشن وَینکُۄور دا جنم ہۄئِیا۔ اِس سںسّتھا دی جۄ پہِلی کمّ چلائۄُ کمیٹی چُݨی گئی٬ اُسدے پْردھان گُرچرن رامپُری تے سکتّر سُرِںدّر دھںجّل سن۔ 27 جُلائی 1973 تک٬ اِسدے جۄ وی مَیمبر بݨے اُنہاں وِچّۄں باکائِدا کارجکارنی دی چۄݨ ہۄئی۔

اِسے سںسّتھا نیں سبھ تۄں پہِلی وار کَینیڈا وسے کوِییاں دا کاوِ-سںگّْرہِ چھاپݨ دا پھَیسلا سن 1976 وِچّ کِیتا تے سن 1980 وِچّ ’کَینیڈا دی پںجّابی کوِتا‘ ناں دی 132 سپھِیاں دی کِتاب پْرکاشت کِیتی۔ اِس پُستک وِچّ 27 کوِییاں دِییاں کوِتاواں سن۔ اِس تۄں بائد بھںگّڑا سںسّتھاواں دے سہِیۄگ نال بۄلِییاں دے رُۄپ وِچّ مہِںدّر سُۄمل دی کِتاب ’کھٹّ کے لِیاںدا ٹلّ‘ 1985 وِچّ چھپݨ نال ساہِتک ماہَۄل ہۄر گُۄڑھا ہۄ گِیا۔ پںجّاب دے سںتّاپ نیں اتے اپْریشن نِیلا تارا نیں٬ لیکھکاں دی وِچاردھارا نُۄں دۄ دھڑِیاں وِچّ وںڈّ دِتّا٬ جِس نال ساہِتک ماہَۄل نُۄں ڈھاہ لگّی۔ سںسّتھاواں وِچّ وِرۄدھ ودھݨ لگّے تے باگی ہۄئے لیکھک نوِییاں سںسّتھاواں بݨائُݨ لگّے۔

اِہ سںسّتھاواں کوی دربار تے سماگم کروائُݨ لگِّییاں۔ اِہ سماگم دُۄر دُراڈے شہِراں وِچّ وی ہۄݨ لگّے۔ اِہ اُہ سماں سی جدۄں وَینکُۄور تۄں اِلاوا٬ گریٹر ٹۄراںٹۄ ایرِییا وی پںجّابی لۄکاں اتے ساہِتکاراں دا گڑھ بݨن لگِّیا۔ کَیلگری٬ اَیڈمِںٹّن٬ وِنِیپَیگّ٬ اَۄٹوا ورگے شہِراں وِچّ وی لیکھکاں دے جُڑن والے اِکٹھّ٬ سںسّتھاواں وِچّ تبدِیل ہۄݨ لگّے۔

اِہ سںسّتھاواں پںجّاب تۄں نامور لیکھکاں تے کلاکاراں نُۄں کَینیڈا مںگّوائُںدِییاں۔ سماگماں جاں ناٹکاں دے مںچّن سمیں لۄک جُڑدے۔ پںجّابِیئت دی نویکلی پچھاݨ بݨن لگّی۔ سال 1974 وِچّ تِنّ کوِییاں گُرچرن رامپُری٬ اجمیر رۄڈے تے سادھُۄ بِنِّںگّ دِییاں کوِتاواں تے آلۄچنا بھرپُۄر تے پڑچۄلِییا نذرِیئے والا٬ سپلِیمَیںٹ چھاپِیا گِیا۔ اِسے پْرکار وتنۄں دُۄر آرٹ اَیںڈ پھائۄُںڈیشن ولّۄں سال 1974 وِچّ کھیڈے ناٹک ’رتّا سالُۄ‘ نال ستھانِک پںجّابی رںگّمںچّ دی وی نِیںہ رکھّ دِتّی گئی۔ ہَۄلی ہَۄلی اِہ اسر دُۄسرے شہِراں ’تے وی پَیݨ لگِّیا۔

جِویں مَیں پہِلاں دسِّیا ہَے کِہ سںسّتھاواں وِچّ تݨائۄ پَیدا ہۄݨ کارن٬ پھُٹّ وی پَیںدی رہی۔ اِس پْرکار 1982 تۄں بائد جۄ کھڑۄت پَیدا ہۄ گئی سی٬ اُس نُۄں تۄڑن لئی 3 جُۄن 1984 نُۄں مۄبرلی کمِئۄُنٹی ہال وِچّ کۄئی 20 دے کرِیب لیکھک جُڑے اتے پھَیسلا کِیتا کِہ کۄئی ساہِتک جتھیبںدّی مُڑ سُرجِیت کِیتی جاوے۔ اِس نوِیں سںسّتھا دا ناں ’پںجّابی لیکھک مںچّ وَینکُۄور‘ رکھِّیا گِیا۔ اِس سںسّتھا دِییاں مہِینے دے ہر تِیجے سنِچّروار باکائِدگی نال مِیٹِںگّاں ہۄݨ لگِّییاں۔ اِہ سںسّتھا پںجّابی لِٹریری اَیسۄسِیئیشن وَینکُۄور دا ہی نواں رُۄپ سی۔ اِس سںسّتھا نیں یُۄنِیورسِٹی آپھ بْرِٹِش کُلمبِّییا نال سمپّرک بݨا کے دُۄجِییاں بھاشاواں دے لیکھکاں نال ادان پْردان شُرُۄ کِیتا۔

سال 1983 وِچّ سائۄُتھ ایشِییا لِٹریری کانپھرںسّ ٹۄراںٹۄ کروائے جاݨ نال٬ وَینکُۄور تۄں بائد ٹۄراںٹۄ وِچّ وی ساہِتک ماہَۄل بݨن لگّا۔ بیسمَیںٹاں وِچّ ہۄݨ والِییاں مِیٹِںگّاں٬ نِکّے نِکّے گرُپّ آپۄ آپݨے ترِیکے نال کمّ وی کردے رہے۔ ٹۄراںٹۄ تۄں وی ہپھتاواری اکھبار نِکّلݨے شُرُۄ ہۄئے۔ ’تِکۄن‘ ناں دی پُستک چھپی جِس وِچّ اِکبال رامُۄوالِییا٬ سُکھِںدّر تے سُرِںدّر دھںجّل دِییاں کوِتاواں چھپِییاں۔ نوتیج بھارتی آپݨی ’تھرڈ آئی پبلِیکیشن‘ چلائُݨ لگّے۔ تے ہَۄلی ہَۄلی کِسے پُکھتا سںسّتھا لئی ذمِین تِیار ہۄݨ لگّی۔

3 جُلائی 1978 نُۄں وَینکُۄور ہوائی اڈّے ’تے اِکّ ہۄر سںسّتھا نیں جنم لَے لِیا٬ جِسدا ناں سی ’اِںٹرنَیشنل اَیسۄسِیئیشن آپھ پںجّابی آتھرذ اَیںڈ آرٹِسٹ‘ (اِیاپا) جِسدے پْردھان روِںدّر روی بݨے تے سکتّر ڈا. گُرُۄمیل نُۄں بݨائِیا گِیا۔ اِس سںسّتھا نیں وِشو پںجّابی ساہِت دے ناں ہیٹھ اِکّ وڈّ-آکاری پُستک٬ سن 1981 وِچّ پْرکاشت کِیتی اتے اںتّرراشٹری ساہِت شِرۄمݨی پُرسکار دی شُرُۄیات کِیتی٬ جِسدی راشی پںجّ سَۄ ڈالر سی۔ اِہ پُرسکار بہُت سارے نامور لیکھکاں دے ہِسّے آئِیا۔

سال 1980 وِچّ اِکّۄ ہۄر سںسّتھا ہۄںد وِچّ آ گئی جِسدا ناں سی اِںٹرنَیشنل پںجّابی لِٹریری ٹْرسٹ (کَینیڈا) اِسدے پْردھان وی گُرچرن راپُری بݨے تے دُنِییاں بھر تۄں اِسدے اہُدیدار لئے گئے۔ اِس سںسّتھا ولّۄں ساہِت شرۄمݨی ’منجِیت یادگاری پُرسکار‘ دی شُرُۄیات کِیتی گئی۔ منجِیت٬ درشن گِلّ دی سورگواسی جِیون ساتھݨ سی٬ جِسدی یاد وِچّ 500 ڈالر دا پُسرسکار دِتّا جاںدا رِہا تے سنمانِت لیکھک بارے اِکّ کِتاب وی چھاپی جاںدی رہی۔

وَینکُۄور واںگ ٹۄراںٹۄ وی ساہِت سبھاواں بݨن لئی ذمِین تِیار ہۄ گئی۔ ٹۄراںٹۄ تۄں اِلاوا اَیڈمِںٹّن٬ کَیلگری٬ وِنِیپَیگّ٬ پْرِںسّ رُۄپرٹ٬ کُنَیل اتے مِشن وِچّ وی ساہِت سرگرمِییاں ہۄݨ لگِّییاں۔ کُجھ جتھیبںدِّییاں دے ناں اِس پْرکار ہن٬ ساہِت وِچار مںچّ وَینکُۄور٬ رںگّ-ترںگّ پںجّابی ساہِت سبھا سُکیامِش بی سی٬ گرَیںڈ پْریری کلا مںچّ٬ البرٹا پںجّابی لِٹریری اَیسۄشِیئیشن اَیڈمِںٹّن٬ لۄک سبھِّیاچارک مںچّ کَیلگری٬ پںجّابی لِٹریریری اَیںڈ کلچرل اَیسۄسِیئیشن وِنِیپَیگّ اتے کلماں دا کاپھلا ٹۄراںٹۄ۔ اِنہاں سںسّتھاواں نیں کَینیڈِیئن پںجّابی ساہِت دی اِکّ وکھّری پچھاݨ سِرجی٬ اِںگلَیںڈ تۄں بائد پرواسی پںجّابی ساہِت دا مُۄںہ مُہاںدرا بݨائِیا۔

مَیں مئی 1990 وِچّ کَینیڈا دے شہِر برَیمپٹن آ وسِیا۔ اُدۄں اِتھّے ساہِتک سۄکا سی۔ مَیں پںجّاب دِییاں ساہِت سبھاواں وِچّ بہُت سرگرمی نال کمّ کردا آئِیا سی۔ میری کہاݨِییاں دی پہِلی کِتاب چھپ چُکّی سی۔ مَینُۄں سارے اکھبار رسالے تاں چھاپدے ہی سن٬ اِکّ آلۄچک تے پرچا لیکھک وجۄں وی میری پچھاݨ بݨ چُکّی سی۔ میرے لئی اِہ ساہِتک سۄکا بہُت مارُۄ سابت ہۄ رِہا سی۔ تے مَیں جِویں مُرجھا رِہا سی۔

مَیں لیکھکاں نُۄں لبھّݨ دے بہُت یتن کِیتے۔ اِتھّے وی دھڑیبںدِّییاں دا پتا لگِّیا۔ جدۄں مَیں آئِیا تاں کۄئی اِکّ دھڑا وِشو پںجّابی کانپھرںسّ کروا رِہا سی۔ مَیں جاݨکاری لَیݨ لئی اِکّ نامور ریڈِیئۄ ہۄسٹ نُۄں پھۄن کِیتا۔ پر اُس دا دھڑا ہۄر ہۄݨ کارن اُس نیں مَینُۄں کانپھرںسّ دی کۄئی جاݨکاری ناں دِتّی تے کِہا اِتھّے وِیہ کانپھرںسّاں ہُںدِّییاں نیں٬ مَینُۄں نی پتا۔ پھیر اِکّ وِیڈِیئۄ سٹۄر تۄں مَینُۄں سںوّاد ناں دا پرچا مِلِیا تے میرا پہِلا سمپّرک سُکھِںدّر نال ہۄئِیا۔ سُکھِںدّر نیں مَینُۄں شہِید بھگت سِںگھّ تے پاش دی یاد وِچّ کروائے جاݨ والے سماگم دا سدّا بھیجِیا۔ مَیں آپݨی کوِتا پڑھی تے اُتھّے ہی بلتیج پنُّۄ٬ مَینُۄں پہِلی وار مِلِیا۔

اِکّ دِن مَیں اِکبال ماہل دے پںجّاب درشن پْرۄگرام دے شائِر اُںکارپْرِیت نُۄں غذل پڑھدِیاں سُݨِیا۔ غذل مَینُۄں چںگّی لگّی۔ اُںکارپْرِیت دا سمپّرک نمبّر وی ٹَیلِیوِیئن ’تے آ رِہا سی۔ مَیں اُس نُۄں پھۄن کِیتا تے آپݨے من دی اِچھّا دسّی۔ اُںکارپْرِیت وی اِہۄ سُپنا اُݨدا سی کِہ کۄئی سںسّتھا بݨے۔

سُکھِںدّر نیں اِکّ ہۄر پْرگرام کروائِیا جِسدی پْردھانگی کرن سُرِںدّر دھںجّل بی سی تۄں آئِیا۔ اِس سماگم تے مَینُۄں اُںکارپْرِیت تے جرنَیل سِںگھّ پہِلی وار مِلے۔ اِتھّے ہی اسِیں ساہِت سبھا بݨائُݨ دی گلّ تۄری۔ اِس سبںدھّی پہِلی مِیٹِںگّ اُںکارپْرِیت دے گھر ہۄئی٬ جِس وِچّ سُرجِیت پھلۄرا وی شامل ہۄئِیا۔ پھیر ساہِت سبھا بݨائُݨ دی پْرکِرِیا آرمبھّ ہۄ گئی تے باکی سارِییاں مِیٹِںگّاں میرے مالٹن والے گھر ہۄئیِیاں۔ سںسّتھا دی ساری رُۄپ ریکھا تِیار ہۄ گئی۔ جرنَیل سِںگھّ کہاݨِیکار دا سُجھائِیا ناں ’پںجّابی کلماں دا کاپھلا‘ منذُۄر کر لِیا گِیا۔

اِس سںسّتھا دی مُڈھلِییاں مِیٹِںگّاں میری پتنی رشپِںدّر ولّۄں مالٹن کمِئۄُنٹی سَیںٹر وِچّ آپݨے ناں ’تے بُکّ کروائیِیاں گئیِیاں۔ پھروری 1993 وِچّ اِکّ پبلِک مِیٹِںگّ وِچّ سبھا دا ناں پْروان کرکے٬ جۄ چۄݨ کِیتی گئی٬ اُس انُسار جرنَیل سِںگھّ پْردھان٬ میجر ماںگٹ مِیت پْردھان٬ اُںکارپْرِیت جنرل سکتّر٬ بلتیج پنُّۄ سکتّر تے سُرجِیت پھلۄرا وِتّ سکتّر چُݨے گئے۔ اِس سںسّتھا نیں لگاتار ماسِک مِیٹِںگّاں کرنِییاں جاری رکھِّییاں تے سںوِّدھان وی لِکھِیا گِیا۔ 1993 وِچّ سںسّتھا دا پہِلا سماگم گۄشٹی دے رُۄپ وِچّ٬ میجر ماںگٹ دی کِتاب ’کُۄںجاں دی مَۄت‘ تے ہۄئِیا۔ دُۄسری مِیٹِںگّ وِچّ کُلوِںدّر کھہِرا٬ بلبِیر سںگھّیڑا٬ امرجِیت ساتھی٬ بلراج چِیما٬ اِکبال رامُۄوالِییا٬ کِرپال سِںگھّ پنُّۄ٬ سُرجݨ جِیروی تے اِکبال ماہل وی جُڑ گئے۔ اِسدے کُیارڈِینیٹر بدلدے رہے٬ جِنہاں دی لِسٹ لمبّی ہَے۔ تے اِہ اِکّ اجِہی سںسّتھا ہَے جۄ پِچھلے 27 سالاں تۄں لگاتار سرگرم ہَے۔

پںجّابی کلماں دا کاپھلا دی مِیٹِںگّ وِچّ کہاݨِییاں ’تے بہِس نُۄں کھُلّہا سماں نہِیں سی مِلدا۔ کہاݨِیکاراں نیں اِہ پھَیسلا کِیتا کِہ اِکّ ہۄر سںسّتھا بݨا لئی جاوے٬ جۄ تْرَیماسِک مِیٹِںگّاں کرکے سِرپھ کہاݨِییاں ’تے ہی وِچار چرچا کرے۔ اِہ سںسّتھا کاپھلے دا ہِسّا وی سی تے وکھّری وی٬ جِس وِچّ سِرپھ کہاݨِیکار ہی شامِل ہۄ سکدے سن۔

تْرَیماسِک مِیٹِںگّاں لیکھکاں دے گھراں وِچّ ہُںدِّییاں٬ جۄ پںجّ چھے گھںٹّے چلّدِییاں۔ چار تۄں لَے کے چھے کہاݨِییاں ’تے نِٹھّ کے وِچار ہُںدّی۔ پھیر اِس سںسّتھا دا نام ’کہاݨی وِچار مںچّ ٹۄراںٹۄ‘ رکھِّیا گِیا۔ اِہ سںسّتھا وی پِچھلے ڈھائی دہاکِیاں تۄں لگاتار کمّ کردی آ رہی ہَے۔ کاپھلے ولّۄں ستھانک لیکھِکاں دِییاں رچناواں دا سںگّْرہِ ’پِپّل تۄں میپل تکّ‘ چھپوائِیا گِیا۔ اِکّ وِشو پدھّر دی کانپھرںسّ 1998 وِچّ کروائی گئی٬ جِس وِچّ بھارت٬ اِںگلَیںڈ٬ پاکِستان اتے امرِیکا تۄں کاپھی لیکھک شامل ہۄئے۔ اِنہاں سںسّتھاواں نال سبںدھّت لیکھکاں دِییاں کِتاباں لگاتار پْرکاشت ہۄ رہِییاں ہن۔

سن 1999 تۄں بائد کَینیڈا وِچّ پںجّابِییاں دی آمد وڈّے پدھّر ’تے ہۄئی۔ مالٹن تۄں بائد برَیمپٹن وی پںجّابِییاں دا گڑھ بݨ گِیا۔ اِنہاں پںجّابِییاں وِچّ٬ لیکھک وی وڈّی پدھّر ’تے کَینیڈا آئے۔ پڑھن آئے وِدِیارتھِییاں دے ماپے جۄ لیکھک وی سن٬ سُپر وِیذا لَے کے لمبّے سمیں لئی آئُݨ لگّے۔ اجِہے کارناں کرکے لیکھکاں دا اِکّ سبھا وِچّ سمائُݨا مُشکل ہۄ گِیا۔ کئی نوِییاں سبھاواں دا جنم ہۄݨ لگِّیا۔ کُجھ لیکھکاں دا گھُمںڈّ٬ کبذا رکھّݨ دی پْروِرتی٬ تے مَیں ناں مانُۄں والی پْروِرتی کارن٬ وی دُر پرے٬ دُر پرے والے ہالات وی بݨن لگّے٬ جِس کارن بہُت سارے لیکھک چُپّ کرکے گھراں وِچّ بَیٹھ گئے۔ تے کئی ہۄر سبھاواں دا جنم ہۄ گِیا۔

سال 2001 وِچّ ’کلا کیںدر ٹۄراںٹۄ‘ ناں دی سںسّتھا ہۄںد وِچّ آئی۔ اِس نیں پںجّاب گھراݨے نال سبںدھّت٬ اُستاد لچھمݨ سِںگھّ سِین دا٬ کلاسِیکل سںگِّیت سبںدھّی ذبردست پْرۄگرام کرواکے شُرُۄیات کِیتی۔ اِس سںسّتھا ولّۄں بہُت سارِییاں ساہِتک گۄشٹِییاں٬ کِتاباں دا لۄک ارپݨ اتے کوی دربار کروائے گئے۔ ’کَینیڈِیئن پںجّابی ساہِت سبھا‘ ناں دی سںسّتھا پِچھلے دساں بارہاں سالاں تۄں لگاتار ماسِک اِکتّرتاواں تے گۄشٹِییاں کروا رہی ہَے۔ اِسے پْرکار اجِیت ہپھتاواری اکھبار ولّۄں ’کلم‘ ناں دی سںسّتھا وی پِچھلے پںدّراں سالاں تۄں سرگرم ہَے۔ اِہ سںسّتھا وی ماسِک مِلݨِییاں دے نال نال گۄشٹِییاں٬ کوی درباراں تے کانپھرںسّاں دے آیۄجن کردی رہِںدّی ہَے۔ گُردِیال کںوّل دی سِپسا وی سرگرم رہی۔

1990 تۄں 2010 تک اِیسٹ اِںڈِیئن ورکرذ ورگی کۄئی وڈّی سںسّتھا ناں بݨ سکی٬ جۄ ساری کمِئۄُنٹی اتے وکھّۄ وکھّرِییاں کلاواں نُۄں آپݨے وِچّ سمۄ سکدی۔ اِہ سںسّتھا ناٹک٬ کوِتا٬ بھاشن گِیت سںگِّیت تے کمِئۄُنِ گگٹی نُۄں درپیش مسلِیاں لئی اِکّ ودھِییا مںچّ پْردان کردی رہی ہَے۔ اِہ دۄ دہاکے شہِید بھگت سِںگھّ دے شہِیدی دِوس ’تے شاندار سماگم کروائُںدی رہی۔

سرگرم سںسّتھاواں وِچّ ’پںجّابی آرٹس اَیسۄسِیئیشن اُنٹارِیئۄ‘ ناٹکاں دے کھیتر وِچّ پِچھلے وِیہ سال تۄں سرگرم ہَے٬ جۄ ہر ورہے ستھانِک مسلِیاں ’تے ودھِییاں ناٹک کروائُںدی ہَے۔ جسپال ڈھِلّۄں دی سںسّتھا ’اُنٹارِییا پںجّابی تھِیئیٹر اَیںڈ آرٹ‘ ولّۄں وی ستھانِک لیکھکاں دے لِکھے ناٹک تے گِیتاں نُۄں باکھُۄبی پیش کِیتا جاںدا رِہا۔ کِرپال کمل دی کَینیڈِیئن پںجّابی رںگّمںچّ وی لمبّا سماں سرگرم رہی ہَے۔ اِسے پْرکار ہۄر کئی سںسّتھاواں بݨِییاں تے کُجھ سال کمّ کرکے الۄپ ہۄ گئیِیاں۔

اجّ کلّہ جۄ مَۄجُۄدا ستھِتی ہَے٬ بہُت سارِییاں سںسّتھاواں اِکلّے برَیمپٹن شہِر وِچّ ہی کھُمبھّاں واںگ اُگِّییاں نذر آئُںدِییاں ہن۔ مِسِیساگا٬ ٹۄراںٹۄ٬ مارکھم٬ ہمِلٹن٬ گُیالپھ٬ کِچنر٬ لںڈّن٬ اۄکوِلّ٬ اَۄرِںجّوِلّ اتے مِلٹن دے لیکھک آپݨے شہِراں وِچّ ستھانک سںسّتھا ناں ہۄݨ کارن٬ برَیمپٹن والِییاں سںسّتھاواں دا ہی ہِسّا بݨدے رہِںدّے ہن۔ اجے کِسے اجِہی سںسّتھا بݨن دی اُڈِیک ہَے٬ جۄ سمُچّے لیکھک بھائیِچارے نُۄں لِکھتاں ’تے ادھارِت٬ دھڑیبںدّی تۄں اُپّر اُٹھّ کے کلاوے وِچّ لَے سکے اتے کَینیڈِیئن پںجّابی ساہِت بارے تے اِسدی پچھاݨ بارے کۄئی پُکھتا کمّ کر سکے۔

مہاں ٹۄراںٹۄ اِلاکے وِچّ کُجھ سںسّتھاواں اجِہِییاں وی ہن٬ جۄ سال چھے مہِینے بائد کۄئی ناں کۄئی سماگم جاں سنمان سمارۄہ رچائُںدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ اجِہی ہی اِکّ سںسّتھا ’اسِیس مںچّ‘ پرمجِیت دِئۄُل ولّۄں چلائی جاںدی ہَے۔ کوِتّری سُرجِیت کَۄر دی ’دِشا‘ وی سلانا سماگم جاں کۄئی کانپھرںسّ کروائُںدی رہِںدّی ہَے۔ اِسے پْرکار کہاݨِیکارا گُرمِیت پناگ دی لِٹریری رِپھلَیکشن ہَے۔ سُکھِںدّر دی سںوّاد ہَے۔ اجائِب چٹھّا دی پھرَیںڈذ کلبّ ہَے۔ تے ہۄر وی بہُت سارِییاں ہۄݨگِییاں جِنہاں دا ناں میرے تۄں وِسّر گِیا ہۄوے جاں یاد ناں رِہا ہۄوے۔ اِہ سبھ سںسّتھاواں ورہے چھِماہی ساہِت جاں سںگِّیت دے پْرۄگرام کرواکے ماہَۄل وِچّ رںگّ بھردِییاں ہن۔ کئی مَۄکے ’تے ہی بݨِییاں سںسّتھاواں وی ہۄݨگِییاں جۄ اُگھّڑویں رُۄپ وِچّ ناں سہی پْرںتُّۄ گاہے بگاہے کِسے کھاس بںدّے دی جاں کِتاب دی آمد ’تے ہی ہاذری لگوائُںدِییاں نیں۔

اںتّ تے مَیں اِہ ہی کہِݨا چاہاںگا کِہ سںسّتھا سِرپھ کبذا رکھّݨ, اڑی پُگائُݨ, کِسے نُۄں اُچّا نِیواں دِکھائُݨ جاں وڈِیائُݨ لئی نہِیں ہُںدِّییاں٬ سںسّتھا دا کمّ سمُچّے رُۄپ وِچّ لیکھکاں نُۄں رچناواں دے ادھارِت جۄڑنا تے اُنہاں تۄں ودھِییاں ساہِت لِکھوائُݨا ہُںدّا ہَے۔ دھڑے نُۄں مُکھّ رکھّ کے کِیتی آلۄچنا جاں لِکھے پرچے سںسّتھا دے سِر سُیاہ پائُݨ ورگا کمّ ہی کردے ہن۔ کۄئی وی سںسّتھا اجے اجِہی نہِیں جۄ کَینیڈا وِچّ رچے پںجّابی ساہِت دا مُلاںکݨ کردی٬ اِتھّے نوِییاں جمِّییاں کلماں نُۄں نال جۄڑدی تے اُنہاں تۄں لِکھوائُںدی۔ اسِیں تاں چںگّے بھلے لِکھݨ والِیاں نُۄں وی بھجا کے کھُش ہُںدّے ہاں۔

سںسّتھاواں بھاویں گھٹّ ہۄݨ پر کمّ ودھِییا ہۄوے۔ سانُۄں اِس مُلک وِچّ آئِیاں نُۄں سوا سَۄ ورہے ہۄݨ والے نیں٬ پر ساڈِییاں سںسّتھاواں دا کمّ تے کھۄج اجے دس ورہِیاں جِنّا وی نہِیں۔ ناں ہی اسِیں کَینیڈا وسے پںجّابِییاں دا تے ساہِت دا اِتِہاس لِکھوا سکے ہاں٬ تے ناں ہی لِکھِییاں ودھِییا پُستکاں دے انُواد کروا سکے ہاں۔ ساڈا تاں کۄئی مِیاری ساہِتک پرچا وی نہِیں ہَے۔ مُکھّدھارا دے لیکھکاں نال ساڈِییاں سںسّتھاواں دا اجے کۄئی سبںدھّ نہِیں تے ناں ہی کَینیڈِیئن وِشِیاں ’تے پُکھتا پکڑ ہَے۔ ساڈِییاں مِیٹِںگّاں سدھارن کِسم دے میلے-گیلے ہی ہۄ نِبّڑِیدِییاں نیں۔

**

ٹھِبِّیماراں دے اِتِہاس نہِیں لِکھے جاںدے تے ناں ہی وِرۄدھِییاں دِییاں ودھِییا رچناواں نُۄں رۄلِیا جا سکدا ہَے۔ سماں بڑا بلوان ہَے٬ جۄ سارا کُجھ آپݨی بُکّل وِچّ سمیٹ لویگا۔ اسِیں چںگّے ماڑے جۄ وی ہۄواںگے٬ سمیں دی بُکّل وِچّۄں لبھّ لئے جاواںگے۔ اگلِییاں پُشتاں٬ کدے ساڈا وی اِتِہاس لِکھݨگِییاں کِہ ساڈے پُرکھے ساڈے لئی کی چھڈّ کے گئے نیں؟ اِنہاں سارِییاں گلّاں ’تے پْرشناں ’تے سانُۄں دھِیان دیݨا پویگا۔ وِشو-کانپھرںسّاں وی سِرپھ ناواں لئی جاں بلّے بلّے لئی ہی نہِیں ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں۔ اِنہاں وِچّ ستھانک لیکھک٬ کَینیڈِیئن ساہِت٬ بدلدا سبھِّیاچار بگَیرا سبھ کُجھ ہی گائِب ہُںدّا ہَے۔ پرچا لِکھݨ والے تے پرچے بہانے کَینیڈا دی گیڑی لائُݨ والِیاں دِییاں بھِیڑاں٬ سںسّتھاواں نُۄں بدنام کردِییاں ہن۔

مَیں اِہ وی نہِیں کہِںدّا کِہ سںسّتھاواں دا کۄئی یۄگدان جاں ودھِییا کمّ نہِیں۔ پر اِہ آٹے وِچّ لُۄݨ برابر ہَے۔ ساڈے دۄگلے کِردار ودھِییا کارگُذاری لئی رُکاوٹاں بݨدے نیں۔ ساڈی ہئُمَیں٬ کبائِلی سۄچ٬ ہںکّار٬ جگِیرُۄ کبذا تے نپھرتاں٬ ساڑے ساڈے راہاں وِچّ رُکاوٹ ہن۔ سانُۄں کَینیڈا پدھّر ’تے بݨِییاں سںسّتھاواں نُۄں کِسے کیںدری دھُرے نال جۄڑن دی ذرُۄرت ہَے تاں کِہ بہُ-بھاشائی اِس مُلک وِچّ سارے لیکھکاں نُۄں لَیںڈِںگّ رائیِٹ٬ آرٹ کَۄںسل ولّۄں مِلدی سہائِتا٬ لائِبْریرِییاں وِچّ رکھِّیا گِیا ستھانِک ساہِت تے لیکھکاں دی پْرتِینِدھّتا لئی بݨدے ہکّ مِل سکݨ۔ لیکھکاں دی مِیڈِییا نال گُۄڑھی ساںجھ بݨے۔ پبلِیکیشن دے مسلے ہلّ ہۄݨ تے پںجّابی ساہِت نُۄں سکُۄلاں٬ کالجاں یُۄنِیورسِٹِییاں تک پہُںچّائِیا جا سکے۔ اِہ سبھ کُجھ تاں ہی ہۄ سکدا ہَے جے ساڈِییاں سںسّتھاواں دائِرِیاں دی ولگݨ وِچّۄں نِکّل کے مذبُۄت ہۄݨگِییاں۔ تاں ہی کَینیڈِیئن پںجّابی ساہِت مُکھّ دھارا دا ہِسّا بݨیگا تے آئُݨ والِییاں نسلاں اِس ’تے ماݨ کر سکݨگِییاں۔ اجِہا شکتِیشالی سںسّتھاواں کرکے ہی سمبھّو ہۄ سکدا ہَے٬ جۄ اجۄکے سمیں دی اہِم لۄڑ ہن۔