جدۄں اسِیں کِسے اِک پْردیش جاں کھِتّے دے ساہِت اتے سبھِّیاچار دا وِشلیشݨ کردے ہاں تاں اِس وِشلیشݨ دے اُلار بݨن دِییاں پُۄرِییاں سمبھّاوناواں بݨِییاں رہِںدِّییاں ہن جیکر اسِیں سمُچّے کَۄمی سںدّربھ نُۄں ساہمݨے ناں رکھِّیئے۔ جِویں کِسے کَۄمِیئت نُۄں کَۄمی سںدّربھ تۄں تۄڑ کے اِک وِشیش کَۄم سمجھݨ نالھ بہُت کھترناک سِٹّے نِکلھدے ہن تے نِکلھ وی رہے ہن اُویں ہی کِسے کھِتّے جاں پْردیش دے ساہِت دی اسلۄں وکھّری پچھاݨ بݨائُݨ دے یتناں نالھ بڑِییاں گُںجھّلدار پْرستھِتِییاں پَیدا ہۄ سکدِییاں ہن۔ سںتّۄش دی گلّ اِہ ہَے کِہ ساہِت دے کھیتر وِچ اجِہِییاں ناںہمُکھی دھُنِییاں نُۄں پْرمُکھّتا ہاسل نہِیں ہۄ سکی۔ پرںتُّۄں پھِر وی اِنہاں تۄں ہمیشا سُچیت رہِݨ دی لۄڑ ہَے۔

ہرِیاݨے دی پںجّابی ساہِت نُۄں دیݨ اُپر چرچا کردِیاں ہۄئِیاں وی سانُۄں سُچیت رہِݨ دی لۄڑ ہَے۔ اِک پاسے تاں سانُۄں سمُچّے پںجّابی ساہِتک سںدّربھ نُۄں دھِیان وِچ رکھّݨا پویگا تے نالھ ہی بھارتی سںدّربھ نُۄں وی نالھ لَے کلے تُرنا پویگا۔ ہرِیاݨے دی پںجّابی کوِتا دے سںدّربھ وِچ اِک تھاں ڈا. سُکھدیو سِںگھّ نیں لِکھِیا ہَے کِہ٬ “ہرِیاݨے دی پںجّابی کوِتا نُۄں ہرِیاݨا پںجّابی کوِتا جِہے وِشیشݨ راہِیں پںجّابی کوِتا تۄں وکھرِیائِیا نہِیں جا سکدا کِئُںکِہ اِس کوِتا دا اجِہا کۄئی وِلکھّݨ مُہاںدرا اُگھڑدا نذر نہِیں آئُںدا جۄ اِس نُۄں اِک وِلکھّݨ آںچلِک اُسار وجۄں پںجّابی کوِتا تۄں نِکھیڑدا ہۄوے۔ دۄہاں پْردیشاں دِییاں بھُۄگۄلِک پْرستھِتِییاں اتے آرتھِک سماجِک ڈھاںچے (جِسنُۄں اردھ جگِیرُۄ اردھ بستِیوادی کہِݨا ودھیرے اُچِت ہَے) دی سمانتا تے اُسدے پھلسرُۄپ دۄہاں پْردیشاں دے جنجِیون اتے لۄکاں دی مانسِک سںرّچنا دی ساںجھ کارݨ اجِہا ہۄݨا کُدرتی وی ہَے۔” جے اِس کتھن وِچ کوِتا دی تھاں ساہِت شبد رکھّ دِتّا جاوے تاں وی ستھِتی وِچ کۄئی اںتّر نہِیں آئُںدا۔ اِہ سچّ ہَے کِہ تھۄڑھے بہُت اںتّر نالھ پںجّاب تے ہرِیاݨے دِییاں سماجِک بݨتراں اِکۄ جِہِییاں ہن پر اِہ بݨتراں اردھ جگِیرُۄ تے اردھ بستِیوگادی نہِیں ہن۔ جِتھۄں تک اِسدی سٹیٹ دے چرِتّر دا سمبّںدھّ ہَے اُس وِچ سرمائیداری دی جاگِیرداری نالھ بھائیِوالی ہَے اتے وڈّی سرمائیداری اِناں دی اگوائی کر رہی ہَے۔ ہرِیاݨے پںجّاب نُۄں اِس سٹیٹ چرِتّر تۄں وکھّ نہِیں کِیتا جا سکدا۔ پھیر اِنہاں دِییاں سماجِک بݨتراں وِچ وی تھۄڑھی بہُتی بھِنّتا ہۄ سکدی ہَے۔ ہرِیاݨے وِچ اُہ سماجِک بݨتراں وِکھائی دِںدِّییاں ہن جۄ پری کَیپِیٹلِسٹ سماج وِچ ہۄ سکدِییاں ہن۔ اِتھے امِیر کِسانی بھارُۄ ہَے۔ مدھّورگی کِسان وی مَۄجُۄد ہَے پر سرمائیداری سماجِک بݨتراں مُڈھلی اوستھا وِچ ہن۔ پںجّاب وِچ اِنہاں بݨتراں نیں کاپھی وِکاس کر لِیا ہَے اتے وڈّے وڈّے وپارک کیںدر وی ستھاپِت ہۄ چُکّے ہن۔ لۄکاں دی مانسِک سںرّچنا لگبھگ اِکۄ جِہی ہَے۔ اِس وِچ کۄئی دۄ راواں نہِیں ہۄ سکدِییاں۔ پر کِئۄں ہرِیاݨوی پںجّابی ساہِت دا کۄئی٬ “وِلکھّݨ مُہاںدرا اُگھڑدا نذر نہِیں آئُںدا جۄ اِس نُۄں وِلکھّݨ آںچلِک اُسار وجۄں پںجّابی کوِتا (ساہِت) تۄں نِکھیڑدا ہۄوے؟” پْرشن بڑا گمبھِّیر ہَے۔ اِسدا اُتّر ہرِیاݨے دِییا پْرستھِتِییاں وِچۄں ہی لبھّݨا پویگا۔

ساڈے وِچار وِچ ہرِیاݨوی پںجّابی ساہِت دا وکھّرا مُہاںدرا ناں سِرجے جاݨ دا پْرمُکھّ کارن اِسدے مَۄلِک پْریرنا سرۄتاں دی اݨہۄںد ہَے۔ ساڈے ساہِتکاراں دی اݨگہِلی وی کۄئی چھۄٹا کارݨ نہِیں۔ ہرِیاݨے وِچ اجے تکّ وی نگراں دا وِکاس نہِیں ہۄ سکِیا جۄ اِک نویں مدھّ ورگ نُۄں پَیدا کرن اتے مدھّ ورگی سںوّیدنا سِرجݨ دے سمرتھّ ہُںدّا ہَے۔ سِٹّے وجۄں اِک ساہِتک ماہَۄل دی کمی رڑکدی ہَے جِس وِچۄں نویں پںجّابی ساہِتکاراں نیں اُبھار پْراپت کرنا ہَے۔ ہرِیاݨے وِچ آذادی دی لڑھائی دا پْربھاو گھٹّ رِہا ہَے۔ اِس لئی اِس لڑائی دَۄران اُپجِییاں سوسّتھ پرمپّراواں دے پْربھاو دا گھیرا وی بہُت سِیمت ہَے٬ جِس کارن گتِیشِیلتا نالھۄں کھڑۄت دا ابھاس ودھیرے ہُںدّا ہَے۔ بھگتی اںدّۄلن نیں وی ہرِیاݨے اُپر اُہۄ جِہا پْربھاو نہِیں پائِیا جِہۄ جِہا کِہ اِس نیں پںجّاب جاں دُۄسرے بھارتی کھِتِّیاں وِچ پائِیا ہَے۔ اِس لئی جات پات دے بںدھّن٬ اِستری دی ناں برابری٬ کھیترواد آدِ الامتاں اِس کھِتّے وِچ ودھیرے ہن۔ اِتھۄں دا لۄک ساہِت سمْرِدھ ہۄݨ دے باوجُۄد اِس دِییا مانوی بھاوناواں اگربھُۄمی وِچ نہِیں آئُںدِییاں۔ اِنہاں دی بجائ پاپُۄلر ساہِت دی لٹکیباذی٬ جِنسی بھاوناواں دا اُبھار ودھیرے دِل لُبھائُݨا بݨِیا رہِںدّا ہَے۔ راگنی دے پْرچلِتّ رُۄپ تۄں اِس دی پُشٹی ہۄ جاںدی ہَے۔

جدۄ اسِیں پںجّابی ساہِتکاراں دی اݨگہِلی دی گلّ کردے ہاں تاں اُس دا ارتھ اِہ ہَے کِہ اِنہاں نیں ہرِیاݨوی مِٹّی دِییاں وِشیستائیِیاں نُۄں آتمسات نہِیں کِیتا٬ اِنہاں نال اُہ مۄہ نہِیں پائِیا جِہڑا پائُݨا چاہِیدا سی۔ مِٹّی نال مۄہ ناں ہۄوے پر اِس نال جُڑی بھاشا وِچ ساہِت رچنا کِیتی جا رہی ہۄوے تاں اِک اۄپریپن دا اہِساس بݨِیا رہِںدّا ہَے جۄ ہرِیاݨے دے پںجّابی ساہِت نُۄں واچݨ سمیں کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچ کائِم رہِںدّا ہَے۔ کئی ساہِتکاراں دا اِہ اپݨا دۄش ناں ہۄ کے اُنہاں دے ’پرواسِیپُݨے‘ دا دۄش بݨ جاںدا ہَے۔ اِیشر سِںگھّ تاںگھ نیں اِس ’پرواسِیپُݨے‘ دی وِیاکھِیا سہی رُۄپ وِچ کِیتی ہَے۔ اُہ لِکھدا ہَے٬ “پںجّابی دے گلپکار(ساہِتکار) دا مُۄل سمبّںدھّ پاکِستانی پںجّاب جاں ورتمان پںجّاب نال ہَے۔ اُہ اِس بھُگۄلِک کھںڈّ وِچ آپݨِییاں آرتھِک/پدارتھک لۄڑھاں انُسار سمیں سمیں آئُںدا رِہا ہَے۔ اِس لئی ہرِیاݨے دا پںجّابی گلپکار (ساہِتکار) آپݨی سںوّیدناں اتے یتھارتھ نُۄں آپݨے مُۄل سبھِّیاچارک وِرسے نالۄ نِکھیڑ کے پیش نہِیں کر سکِیا کِئۄں کِہ اُہ جے اِتھّے جمِّیاں پلِیاں ہَے تاں وسِیاں نہِیں٬ جے وسِیاں ہَے تاں جمِّیاں پلِیاں نہِیں جاں آرتھِک مجبُۄرِییاں نیں نِشچِت/ انِشچِت سمیں لئی اِتھے آئُݨ لئی پْریرِیاں ہَے جاں اُہ اںدّر اِس کھیتر دی پںجّابی دی ساہِتک پْرتِبھا نُۄں آپݨی چھتر چھاں ہیٹھ لَے لَیݨ دی سمرتھّا کارجشِیل ہۄئی ہَے جاں کیںدر شاست پْردیش چںڈِّیگڑھ وِچ راج- کرمچاری/ادھِکاری وذۄ ہرِیاݨوی ہۄ نِبڑِیاں ہَے۔اِنہاں ستھِتِییاں نیں پںجّابی گلپکاری (ساہِتکاری) نُۄں ہرِیاݨوی سبھِّیاچارک پْرسںگّاں تے پہِلُۄیا تۄں اݨبھِجّ رکھِّیا ہَے۔” اِس سبھ کُجھ دے باوجُۄد اُنہاں ساہِجتکاراں نُۄں بری نہِین کِیتا جا سکدا جۄ 58 سالاں تۄں اِتھے آ کے وسے ہۄئے ہن جاں پھِر اِتھے جمّے پلے ہن٬ پر پھِر وی اُنہاں دِییا لِکھتاں وِچ اِتھۄ دی مِٹّی نال مۄہ دا کۄئی یادگاری جھلکاراں پْراپت نہِیں ہُںدّا۔ اِس گھاٹ دے ہُںدِّیا وی ہرِیاݨے وِچ جۄں وی ساہِت- سِرجݨا ہۄئی ہَے اُس دا آپݨا مہتّو ہَے کِئۄں کِہ وِچار پدھّر تے ہی سہی اِہ سِرکݨا راشٹری تے اںتّرراشٹری وِچاردھاراواں نال کدم میل کے تُردی ہَے۔ ہرِیاݨوی٬ پںجّابی ساہِتکْرا نیں ساہِت دے پْرمُکھّ ساہِت رُۄپاں کوِتا٬ گلپ٬ ناٹک٬ وارتک٬ سفرناما٬جِیونی تے وِئںگّ دی سِرجݨا کِیتی ہَے۔ سِرجݨا دے نال-نال آلۄچݨاں اتے لۄکیان ادھِئَن وی آپݨا راہ بݨا رہے ہن۔

ہرِیاݨے وِچ رچی تا رہی کوِتا دے انیک رںگّ ہن ۔ اِتھۄ دی کوِتا وِچ دھارمِکتا٬سدچارکتا دے نال نال پِیار انُبھو دا پْرپںرّاگت پْرگٹا ہۄئِیا وی مِلدا ہَے۔ کوی ورتمان یتھارتھ تۄں اُپجے گُںجھّلدار انُبھو نال دۄ-چار ہُںدّے ہن۔ کُجھ کوی تاں یتھارتھ نُۄں باہرۄں تکّدے ہن پرںتُّۄ کُجھ یتھارتھ دِییاں وِرۄدھتائیِیاں وِچ سںگھّرششِیل ہُںدّے ہۄئے کِسے دبّی کُچلی دھِر دے نالھ کھوۄ کے آپݨے انُبھو دا اُچارݨ کردے ہن۔ ہرِیاݨے دی کوِتا وِچ رُماںٹِک پْرگتِیواد تۄں لَے کے آلۄچناتمِک یتھارتھ تک دی سُۄجھ پْراپت ہۄ جاںدی ہَے۔ کوی پْرگتِیوادی دْرِشٹِیکۄݨ تۄں سمکالی سماج دِییاں انیکاں تہِیاں نُۄں پھۄل کے وِئںگّ وِدھی راہِیں پاٹھکاں ساہمݨے اِئۄں پیش کردا ہَے کِہ پاٹھک کھُد ہاں پکھّی کدراں کِیمتاں دا ہامی بݨدا چلدا جاںدا ہَے اتے نتِیجے وجۄں ناںہ پٔکھی پْروِتِییاں دے وِرۄدھ وِچ کھڑَۄݨ لئی ہِمّت کردا ہَے۔ ہرِیاݨے دے کوِییاں وِچۄں دِیدار سِںگھّ٬ سُمیر٬ ہربھجن سِںگھّ کۄمل٬ ہرِبھجن سِںگھّ رَیݨُۄ٬ درشن نتّ٬ سُکھِمدر٬ رتن سِںگھّ ڈھِلّۄں رمیش٬ رابِںدّر مسرُۄر٬ سُرِںدّر کۄمل٬ لکھّ کرنالوی٬ سُبھاش مانسا٬ پال کَۄر آدِ کوِییاں نیں ہرِیاݨے دِییاں ٹپّ کے پںجّابی ساہِت وِچ آپݨا ستھان بݨا لِیا ہَے جاں بݨا رہے ہن۔ اِتھّے کُجھ اِک کاوِ پںگّتِییا دِتِّییاں جا رہِییاں ہن جِنہاں تۄں ہرِیاݨے دی کوِتا دے وِشے وِستار تے اِسدی پدھّر دا اہِساس ہۄ سکے۔

–ساتھِیئۄ ہَۄسلے ناں ہارۄ سویرا ذرُۄر ہۄویگا۔

ذِںدّگی ذرُۄر ہسّیگی٬

چھاواں دے پھُلّ ذرُۄرُ کھِڑنگے۔

تھُہاڈی تپسِّیا گھالݨا دا

سِلا ذرُۄر مِلیگا

کئی سُۄرج تُہاڈے نالھ نیں۔

تے مَیں وی تُہاڈے نالھ ہاں

مَیں وی لڑدا رہاںگا

انِیاں وِردھّ

ہر مںچّ تے اُگلھدا رہاںگا اںگّارے

شئِد اُدۄں تِیک

جدۄں تِیکر میرے مُںہّ تے وی

چاںدی دا چھِکّا نہِیں چڑھدا۔ (رَیݨُۄ)

-اِس شہِر دا سارا آوا اُت گِیا ہَے

اِس شہِر وِچ…

ہر کۄئی سِر دے بھار کھلا ہَے۔

اِس شہِر وِچ ہر کۄئی نںگّا…….

آپݨے نُۄں کجِّیا منّدا ہَے۔

اِس شہِر دا…..

بس ہُݨ الّا ہی راکھا ہَے۔ (ہربھجن سِںگھّ کۄمل)

-شہِر تیرے دی کر پرِکرما

سُچّے مُںہّ مَیں مُڑ آئِیا ہاں

یاداں دے پھُلّ چُگ چُگ اڑِیئے

جھکھمی پۄٹے لَے آئِیا ہاں۔

پھلّ پْرواہ ہُۄںیا دی نَیں وِچ

ارتھ مُہبّت سِکھّ آئِیا ہاں۔

سدِیوی بھٹکݨ پلّے پا مَیں

پِیاسی اگّ بُجھا آئِیا ہاں۔ (لکھّ کرنالوی)

اِہ اِک وِرۄدھابھاس ہَے کِہ جِتھّے سمُچّے پںجّابی ساہِت دے پْرسںگّ وِچ گلپ (ناول تے کہاݨی) دا درجا کئی پکھّاں تۄں کوِتا تۄں وی اُپر ہۄ جاںدا ہَے اُتھے ہرِیاݨے وِچ اِس دا درذا گِݨاتمک تے گُݨاتمک پکھّۄ بہُتا سُلاہُݨیۄگ نہِیں۔ پھِر وی ستِنام سِںگھّ بںدّوی٬ سُرجِیت سِںگھّ سُرجِیت٬ سُکھچَین بھمڈاری٬ سۄہݨ سِںگھّ ہںسّ٬ اِیشر سِںگھّ تاںگھ٬ راج شرماں دِییاں گلپ رچناواں اِک پاسے تاں جگِیرداری کدراں کِیمتاں دا چِتّرݨ کردِییاں ہن تے دُۄجے پاسے اددھُنِک مہانگری جِیون دے وِرۄدھابھاسا نُۄں چِتّرݨ لئی یتنشِیل ہن۔ اِنہاں گلپکاراں وِچۄں سۄہݨ سِںگھّ ہںسّ دا ناں ودھیرے چرچِت ہَے اُس نیں آپݨے ناول ’کارے ہتھّی‘ وِچ جائِداد بچائُݨ لئی جگِیرداری دے سوَے سِرجے سداچار دِییاں دھجِّییاں اُڈدِییاں دِکھائیِیاں ہن اتے یتھارتھ دی جمِین اُپّر تُردِیاں ہۄئِیاں پْرگتِیوادی٬آدرشوادی چِںتّن نُۄں اگاںہ تۄرِیا ہَے۔ پںجّابی دے کئی ناٹککارا تے گلپکارا نیں جائِداد دی وںڈّ نُۄں رۄکے کاݨ دے سادھن وجۄں اِتھّے بھرا دے وِیاہے جاݨ تے سارِیاں دے وِیاہے جاݨ دے وِچار نُۄں یتارتھوادی ڈھںگّ نال دیکھِیا ہَے۔ ہںسّ نیں ’کارے ہتھّی‘ ولّۄ بھیݨ دا رِستا سہُرے لئی لِیا کے تے باد وِچ بھیݨُمُںڈّے آپ وِیاہ کرکے جمِین نُۄں شرِیکا دے ہلہاں ہیٹھ جاݨ تۄں رۄکݨ دا ورݨن کِیتا ہَے۔ اِس پکھّ نُۄں اُگھاڑن کرکے ہی ہںسّ دا اِہ ناول پںجّابی ساہِت وِچ یادگاری بݨِیا رہیگا۔

ہرِیاݨے وِچ لۄک ناٹک دی پرمپّرا وِچ سواںگ اجِہا شکتِیشالی مادھِئم ہَے جِس راہِیں دںتّکتھاوی پاتراں نُۄں ناٹکی رُۄپ وِچ دیکھ کے سداچارک سِکھِیا گْرہِݨ کردِیاں ہۄئِیاں باہری یتھارتھ دے دباواں نُۄں سہِݨ لئی دُکھاںتاں راہِیں بھاوناواں دا وِریچن کردِیاں ہۄئِیاں جاں جِیون وِچ کُجھ چِر دِییا رمگِینِییاں بھرن لئی جِنسی اداواں نُۄں دیکھدِیاں ہۄئِیاں لۄک آپݨی پرمپّرا نُۄں اگاںہ تۄردے ہن۔ اِسدے مُکابلے تے ہرِیاݨے وِچ رںگّمںچّ دی اُہ پرمپّرا نہِیں ہَے جِہڑی پںجّابی وِچ کئی پِیڑِییاں دا سفر تَیء کر چُکّی ہَے۔ رںگّمںچّ تے ناٹک پرمپّرا دی اݨہۄںد کارݨ جۄ ناٹک سِرجے گئے ہن اُنہاں دے پْریرݨا سْرۄت ہرِیاݨے تۄں باہر پںجّابی کاوِ ناٹک دی پرمپّرا ہَے جاں ریڈِیئۄ ناٹک۔ دھِیدار سِںگھّ نیں دۄ کاوِ ناٹک پْرکاسِت کروائے٬ اکھںڈّ نُۄر اجے پُستک رُۄپ گْرہِݨ کرنا ہَے۔ مہامپںڈّت چارواک مہامبھارت دی بھُمی نالھ سمبّںدھِّت ہَے۔ سیکھۄں واںگ دِیدار سِںگھّ نیں مہامبھارت دی اِک گھٹنا نُۄں لَے کے اِس دی پْرگتِیوادی دْرِشٹِیکۄݨ تۄں پُنر وِیاکھِیا کِیتی ہَے۔ دِیدار سِںگھّ دا پْررنا سْرۄت دیبی پْرساد چٹۄپادھِیائ ہَے۔ اِسے لئی مہامپںڈّت چارواک وِچ سمُچّے بھارتی پدارتھوادی درشن (لۄکائِت) دا پْروکتا بݨ کے ساہمݨے آئُںدا ہَے۔ اُہ کیول دارشنِک ہی نہِیں سگۄں سماجِک راجنِیتک پِڑ وِچ املی رُۄپ وِچ وی نِتّردا ہَے۔ کھائۄ پِیئۄ اَیش کرۄ دی اُس لئی بݨائی ہۄئی کار نُۄں اُلںگھّ کے اُہ شاںتی دا دُۄت بݨ جاںدا ہَے۔ اُہ یُدھِٹر دے وِجے-جشناں ساہویں اِکلّا ہی چٹٹّان واںگ اڑ کھلۄںدا ہَے اتے اُنی دیر تک کھرِییاں کھرِییاں سُݨائُںدا رہِںدّا ہَے جِنّی دیر تک اُسنُۄں چِتا وِچ جلھا نہِیں دِتّا جاںدا۔

سُمیل دِیدار دِںگھّ دا شُدھ دارشنِک کاوِ-نْرِت-ناٹ ہَے جۄ دوںدّوادی پدارتھوادی درشن دی ناٹکی وِیاکھِیا کردا ہَے۔ اِسدے سارے پاتر کالپنِک ہن اتے اُنہاں دے سارے رِشتے وی دوںدّوادی پدارتھوادی درشن انُسار کلپے گئے ہن۔ وِرۄدھ وِکاس دی پْرکِرِیا اِنکلابی ستھِتِییاں دی انِوارِیئتا اتے یُنِیٹی آپھ ٹُۄ آپۄذِیشن آدِ سِدھاںتاں نُۄں ناٹکی رُۄپ وِچ پیش کِیتا گِیا ہَے۔

اِیشر سِںگھّ تاںگھ دا کاوِ-ناٹک پْرتِیکاں دے اُہلے وی مہاں پںڈّت چارواک واںگ مِتھِہاسک گھٹناواں دے میلھ تۄں اجۄکے ارتھاں دی سِرجݨا کردا ہَے۔ رتن سِںگھّ ڈھِلّۄں انُسار٬ “اِس تۄں اِہ پْرگٹ ہُںدّا ہَے کِہ ڈا. تاںگھ شائِد اچیت تَۄر تے سرمائیداری تے سامراجواد دے کھِلاف کہِ گِیا ہَے اتے لۄک ہِتَیشی گلّ کر گِیا ہَے۔ ……..ڈا. تاںگھ نیں وی مِتھّک پاتراں نُۄں پْرتِیک رُۄپ وِچ پْرستُت کرکے اجۄکے یُگّ دی اوستھا تے وِوستھا دا ورݨن کردِیاں شِوم بھاو کلِیاݨ بھاو کراںتی دی اِچھّا اُپجائی ہَے۔” جِتھّے اُپرلے دۄنۄں ناٹککار یتھارتھ رمگمںچّ دی تھاں کلپِت رںگّمںچّ اُپر کارج نُۄں واپردا دِکھائُںدے ہن اُتھّے سُکھچَین سِںگھّ بھمڈاری ریڈِیئۄ دے سرۄتِیاں لئی ناٹک دی رچنا کردا ہَے۔ اُپرۄکت دۄنۄں پْروِرتِییاں ہی ہرِیاݨے وِچ رںگّمںچّ دی اݨہۄںد دا اہِساس ہی کروائُںدِییاں ہن۔ بھںڈّاری نیں آم سرۄتِیاں/پاٹھکاں دی پدھّر نُۄں دھِیان وِچ رکھّ کے مَۄت پْردھان دُکھاںت نُۄں پہِل دِتّی ہَے تیبھاوُک ستھِتِییاں نُۄں ودھیرے چِتْرِت کِیتا ہَے۔ ہرِیاݨے وِچ ناٹکاں دی رچنا گھٹّ ہَے پھِر وی کاوِ ناٹکاں دے کھیتر وِچ ہرِیاݨے دی دیݨ نُۄں کدے وی بھُلائِیا جا سکدا۔

ہرِیاݨے وِچ وارتککاراں دی گِݨتی ناولکاراں تے ناٹککاراں نالۄں کِتے ودھیرے ہَے۔ دھارمِک سداچارک وارتک تۄں اِلاوا ساہتِک کلاتمِک اتے دارشنِک وِسِیاں نال سمبّںدھِّت وارتک دی رچنا ہۄئی مِلدی ہَے۔ ہرِیاݨے دِییاں پْرستھِتِییاں وِچ کئی وار ساہِتکار آپݨے آپ نُۄں اݨگۄلِیا کِیتے جاݨ نُۄں ڈُۄںگھائیِیاں تکّ مہِسُۄس کردے ہن۔ اُنہاں دا اِہ اہِساس اُنہاں دی وارتک دا ہِسّا وی بݨ جاںدا ہَے٬ جِس کارن باہرمُکھتا دی بجائے نِجّتو بھارُۄ ہۄ جاںدا ہَے۔ سُمیر تے اۄ.پی. گُپتا دی وارتک وِچ اِہ اںشّ دیکھے جا سکدے ہن۔ وَیسے اِنہاں دۄنا وارتکاراں نیں بڑے گمبھِّیر مسلِیاں نُۄں چھۄہِیا ہَے۔ اۄ.پی. گُپتا نیں ’کاوِ اِک انُبھُۄتی ہَے‘ نُۄں شکتِیواد ,پْریۄگواد واںگ وار وار ورتِیاں ہَے۔ سُمیر نیں ذِںدّگی تے مَۄت جِہے سدِیوی وِشے اُپر چِتّراں راہی اتے چِتّرا دی وِیاکھِیاں وِچ رچی وارتک راہی گمبھِّیر وارتک دی سِرجݨا کِیتی ہَے۔ نِبںدھّاں تۄ اِلاوا وِئںگّ٬ جِیونی تے سفرنامے وِچ وی ہرِیاݨے دے ساہِتکاراں نیں آپݨا یاد رکھّݨ یۄگ ہِسّا پائِیا ہَے۔

جگدِیش پْرساد کَۄسِک نیں پںجّابی وِئںگّکاری وِچ ہرِیاݨے دی پْرتنِدھتا کِیت ِہَے۔ کَۄسِک سماج وِچ وِچردے اُلار پاتراں نُۄں وی وِئںگّ دی مار ہیٹھ لِیائُںدا ہَے اتیئُہ سماجِک بُرائیِیا اُپر وی اُںگل دھردا ہَے۔

ہرِبھذن سِںگھّ کۄمل دا سفرنامے ’مِتّراں دے گھر‘ وِچ جی.ڈی.آر. دی یاترا دا ورݨن ہَے۔ پْرتِیبدھّ لیکھک جدۄں آپݨے سُپنِیاں دے دیش وِچ وِچردا ہَے تاں اُہ بھاوناواں دے وہِݨ وِچ بہِ تُردا ہَے ۔ لیکھکدی وڈتّݨ اِس گلّ وِچ ہَے کِہ اُس نیں جی.ڈی آر دی دِکّ نُۄں آپݨی بھارتی دْرِشٹی انُسار نہِین چھاگِیاں سگۄں اُس دی تسورِ نُۄں امِیری سہِت بِیان کِیتا ہَے ۔ اِس بِیان وِچ اُہ آپݨِییا آرتھِک اَۄکڑا اتے اُس وِچۄں اُپجے لالچ نُۄں وی بیباکی نال ورݨن کر جاںدا ہَے۔ جِتھے مَۄکا مِلِیا ہَے کۄمل پْراکِرتک ساہج نُۄں ماندا ہۄئِیا آپݨے کاوِک اںدّاج وِچ پاٹھکاں نُۄں نال لَے تُردا ہَے۔ ساڈے لیکھک سماجوادی دیشا وِچ کِئۄں کِہ تھۄڑے سمیں لئی جاںدے ہن٬ اِس لئی اُہ بھارت دے مُکابللے اُتھۄ دی امِیری تۄں پْربھاوِت ہُںدّے ہن پرںتُّۄ اُہ سِسٹم دی تہِ وِچ واپردِییاں تبدِیدِییا نُں نہِیں پھڑ سکدے۔ اِہی کارن ہَے کِہ اُنہاں دِییاں لِکھتا وِچ اجّ جۄ کُجھ واپر رِہا ہَے٬ اُس دا پُۄرویابھاس کِتے وی نہِیں مِلھدا۔ پھْرۄ. آسا سِںگھّ دا سفرناما دیوگھاٹی کُلُّۄ آپݨے بِیان ڈھںگّ سدکا پہِلاں ہی پںجّابی ساہِت وِچ ماݨ پْرپت کر چُکّا ہَے۔ لیکھک پاس کُلَّے دے لۄکیان دا بھںڈّار ہَے۔ اُہ اِس لۄکیان دی سمگّْری نُۄں کُسرتی پِچھۄکڑ وِچ اِئۄں پُیش کردا ہَے کِہ پاٹھک دھرتی نالھ جُڑِیا لیکک دے نالھ نالھ یاترا تاں کردا ہی ہَے نالھ ہی کُلُّۄ دی ڈُۄںگھی چھاپ من وِچ سامبھ کے رکھّ لَیںدا ہَے۔

ساہِب سِںگھّ ارشی نیں ہرِیاݨا دا جنجِیون اتے سبھِیاچار پُستک راہِیں پںجّابی جگت نُۄں ہرِیاݨے دے لۄک جِیون نالھ جاݨ پچھاݨ کروائی ہَے۔ سۄہݨ سِںگھّ ہںسّ نیں بابا سُںدّر سِںگھّ کلسِییا لہِر دا آگُۄ جِیونی وِچ اِک آگُۄ دے جِیون بِرتاںت دے نالھ نالھ مُذاہرا لہِر دے راجنِیتک سںگھّرش دے اِتِہاس نُۄں وی اُلِیکِیا ہَے۔ سپشّٹ رُۄپ وِچ ہرِیاݨے دے وارتک لیککاں دی پمجابی ساہِت نُۄں دیݨ وڈّمُلّی ہَے۔

ساہتِکار تے آلۄچک اِک دُۄجے نالھ سںوّاد رچائُںدے اجِہے واتاورݨ دی اُساری کردے ہن جِس وِچۄں ساہِت آپݨِییاں نوِییاں سمبھّاوناواں لبھّݨ ول رُچِت ہُںدّا ہَے اتے آلۄچنا سِدھاںتاں دے نویں پہِلُۄیاں ول دھِیان دیݨ لئی مجبُۄر ہُںدّار ہَے۔ ہرِیاݨے وِچ ساہِتکار تے آلۄچک دا رِشتا مِترانا نہِیں وِوادی ہَے۔ (پںجّابی وِچ وی اجِہا ہی رِشتا دیکھݨ نُۄں مِلھدا ہَے۔) یُنِیورسِٹِییاں وِچ بَیٹھے آلۄچک٬ آلۄچک گھٹّ تے گارڈِیئن ودھیرے بݨدے ہن۔ نتِیجے وجۄں ہرِیاݨے وِچ باہرمُکھی آلۄچنا اجے تک پَیدا ہۄݨ دِییاں سمبھّاوناواں گھٹّ ہن۔ پھِر وی ہِمّت سِںگھّ سۄڈھی٬ اِیشر سِںگھّ تاںگھ٬ ڈا. سُکھدیو سِںگھّ تے امرجِیت سِںگھّ کاںگ آدِ اِس کھیتر وِچ آپݨا یۄگدان پا رہے ہن۔ اِنہاں آلۄچکاں دے دْرِشٹِیکۄݨاں وِچ اںتّر ہۄݨ کارݨ راواں دی بھِنّتا دا ہۄݨا وی سُبھاوک ہَے۔ ہِمّت سِںگھّ سۄڈھی کِشن سِںگھّ دی پرمپّرا نُۄں اگاںہ تۄردا ہَے۔ ڈا.سُکھدیو سِںگھّ ڈا. کیسر سِںگھّ کیسر اتے ڈا. روِںدّر روی دی آلۄچنا تۄں اگاںہ تُرن لئی یتنشِیل ہَے۔ ڈا. امرجِیت سِںگھّ کاںگ اتر سِںگھّ دِییاں ستھاپناواں دی سِیما وِچ رہِںدّا ہَے۔ اِیشر سِںگھّ تاںگھ کدے پرمپّراوادی بھارتی آلۄچنا دا پلّا پھڑدا ہَے اتے کِتے پْرگتِیواد دا۔

اِسے سںدّربھ وِچ کُرُۄکشیتر وِچ ہۄ رہے کھۄج کارج نُۄں وی وِچارِیا جا سکدا ہَے۔ ڈا. تِرلۄک سِںگھّ کںوّر نیں یُنِیورسِٹی وِچ رہِںدِّیاں ہۄئِیاں سںرّچناوادی دْرِشٹی تۄں کمّ کِیتا تے کروائِیا٬ اُسنے دِلّی یُنِیورسِٹی دی ترذ تے سںرّچناوادی سمِیکھِیا پْرݨالھی نُۄں تھاں دُیاݨ دا پُرا یتن کِیتا۔ کامیابی بھاوے نہِیں مِلی۔ بھاوے یُنی. وِچ ہۄ رِہا اِہ کھۄذ کارج ودھیرے ڈِگری لَیݨ لئی اِمتِہانی دْرِشٹِیکۄݨ تۄں ہی ہۄ رِہا ہَے پر کُجھ کھۄج کرتاواں نیں آپݨِییا مَۄلِک پَیڑھا پائُݨ دا یتن وی کِیتا ہَے۔ اِنہاں وِچۄں پون سمِیر٬ ہرسِمرن سِںگھّ٬ نرِںدّر سِںگھّ کَۄشل , امرِیک سِںگھّ٬ سُرجِیت کَۄر تے مُکھتِیار سِںگھّ دے کھۄج پْربںدھّ آلۄچناں دی دْرِشٹی تۄ نِگر وادھا کردے ہن۔

ہرِیاݨے دے ساہِت بارے اِہ سںکھّیپ جِہی تۄں ہی اِہ گلّ سپسّٹ ہۄ جاںدی ہَے کِہ پںجّابی ساہِت دا اِتِہاس لِکھݨ سمیں ساہِت دے اِتِہاسکاراں نُۄں اِس ولّ دھِیان دیݨا ہی پویگا اتے اِس نُۄں اِس دی بݨدی تھاں دیݨی ہی پویگی۔