کُجھ دِن پہِلاں میرے کۄل کائۄُںسلِںگّ سَیشن وِچّ اِکّ اَۄرت آئی۔ اُمر اُسدی لگبھگ 55 سال سی۔ بہُت سۄہݨا لِباس٬ پُۄرا اِذّتدار وِئکتِیتو٬ پر اکھّاں وِچّ اجِیب جِہی کھامۄشی۔ اسِیں اِکّ دُۄجی نُۄں ستِ شْری اکال کِیتی۔ اُسنے پاݨی پِیتا اتے پھِر سَیشن شُرُۄ ہۄئِیا۔ مَیں اُسنُۄں کُجھ مُڈھلے سوال پُچھّے۔ مَیں پُچھِّیا٬ “تُہاڈے کِنّے بچّے ہن؟”

اُسنے کِہا٬ “اِکّ۔”

مَیں پھِر سوال دُہرائِیا۔ اُسدا اُتّر پھِر وی “اِکّ” سی۔ مَیں نرمدِلی نال پھِر پُچھِّیا۔ اُسنے پھِر اُہی اُتّر دِتّا۔ مَیں سہِج سُبھاء اُسنُۄں دسِّیا کِہ جِس جاݨکار راہِیں اُہ میرے کۄل آئی ہَے٬ اُسنے مَینُۄں اُسدے چار بچِّیاں دے ہۄݨ بارے دسِّیا سی۔ اِہ گلّ سُݨکے اُہ اجِیب جِہی ہاسی نال کہِںدّی٬ “اۄء...کے۔” پھِر کہِںدّی٬ “ہاں٬ چار نیں٬ پر اُہناں وِچّۄں اِکّ پُتّر ہَے٬ باکی تِنّ دھِییاں۔”

مَیں کِہا٬ “پھِر وی٬ مَیڈم٬ اِہ ہۄئے تاں چار ہی۔”

اُہ اڑی٬ “نہِیں٬ تُسِیں اِکّ ہی لِکھۄ۔”

مَیں کِہا٬ “مَیڈم٬ سمجھݨ دی کۄشِش کرۄ ...”

اُہ میرِییاں اکھّاں وِچّ اکھّاں پا کے٬ نِری کھامۄشی نال کہِںدّی٬ “تُسِیں سمجھۄ … مَیں تاں سمجھ گئی ہاں۔”

اِہ اُہ واک سی جۄ میری رُۄہ نُۄں جھںجّۄڑ گِیا۔ چُپّ چھا گئی۔ اُسدا گلا تاں بھر آئِیا سی٬ پر اُہ رۄئی نہِیں۔ اُہ چُپّ وی کِنّی اُچّی سی٬ جۄ سِدھّی رُۄہ ’تے لگّ رہی سی۔ مَینُۄں اُسدِییاں اکھّاں وِچّ پاݨی تَیردا ہۄئِیا نذر آئِیا٬ پر اُہ ہںجھُّۄ بݨ کے باہر نہِیں ڈِگِیا۔ اُہ درد اجے وی اکھّاں دے کِنارِیاں ’تے اٹکِیا ہۄئِیا سی۔ ناں بۄلِیا گِیا٬ ناں رۄئِیا گِیا٬ سِرپھ مہِسُۄس کِیتا گِیا۔ پر اںدّر دی ساںجھ بݨ چُکّی سی۔ اُسدِییاں اکھّاں وِچّ سالاں دی چِیک سی۔ لۄکاں دِییاں ٹِپّݨِییاں٬ پُتّر دی لۄڑ٬ دھِییاں نُۄں اݨگِݨت لۄکاں ولّۄں گھٹّ سمجھݨا۔

اُہ رۄ ناں سکی٬ گھُٹّ کے بَیٹھی رہی؛ جِویں شِیشے دے پِںجّرے وِچّ بَیٹھی ہۄوے۔ اُسدے درد دِکھائی دے رہے سن پر سمجھ نہِیں آ رہے سن۔ اُسدی اُہ چُپّ٬ اُہ تھرتھرائُںدی آواذ٬ میری رُۄہ نُۄں اںدّرۄں چِیردی جا رہی سی۔ پھِر اُسنے ہَۄلی-ہَۄلی بۄلݨا شُرُۄ کِیتا۔ کہِںدّی٬ “میرے تِنّ دھِییاں ہن جۄ کِہ میرے جِگر دا ٹُکڑا ہن٬ میرے سِر دا تاج ہن٬ پر سماج لئی اُہ تِنّ پتھّر ہن… جدۄں میری تِیجی دھی ہۄئی٬ تاں میرا جِئۄُݨا نرک بݨ گِیا۔ پتی نیں کِہا٬ “اِس واری پُتّر چاہِیدا ہَے٬ کِسے وی کِیمت ’تے۔ ... مَیں تِنّ سی-سَیکشن تۄں لںگھّ چُکّی سی پر چَۄتھی واری سدھارن ڈِلِوری ہۄئی۔ ... ہاں٬ پُتّر ہۄئِیا٬ پر میری آتما ذکھمی ہۄ گئی۔ مَیں آپݨے کنّاں نال سُݨِیا٬ “پُتّر چاہِیدا سی٬ جے اِسدی جان وی چلی جاںدی تاں وی پرواہ نہِیں سی۔”

اُسدی ہر اِکّ سِسکی اِکّ ذخم سی٬ جۄ سِرپھ اُسدا نہِیں٬ ساڈی سماجِک سۄچ دا نتِیجا سی۔ اُہ رۄݨ تۄں وی ڈردی سی٬ کِئُںکِہ کئی وار دھِییاں دِییاں ماواں نُۄں آپݨے ہںجھُّۄیاں لئی وی سفائی دیݨی پَیںدی ہَے۔

اُہ کہِںدّی٬ “اُس دِن تۄں مَیں اںدّرۄں ٹُٹّ چُکّی ہاں۔ مَیں ماں تاں ہاں چار بچِّیاں دی٬ پر پرِوار نیں تِنّاں نُۄں کدے منِّیا ہی نہِیں کِئُںکِہ اِہ دھِییاں ہن۔ دھِییاں ہۄݨ دی سذا پا رہِییاں ہن۔”

اُہ بۄلدی جا رہی سی تے میری رُۄہ نُۄں اںدّر تک چِیردی جا رہی سی۔ اُہ آپݨے جذباتاں نُۄں کابُۄ کرن دی کۄشِش کردی رہی۔ اُہ رۄݨ دی اِجاذت تلاش رہی سی پر سماج نیں اُس تۄں اُہ ہکّ وی کھۄہ لِیا سی۔ اُہ دے ہالات سِرپھ اُسدی ذِںدّگی دی کہاݨی نہِیں سن٬ اِہ ساڈی نکاراتمک سماجِک بِماری دی گُۄںج سی۔ اُہ تتّ٬ جۄ اَۄرت نُۄں ہی اَۄرت دے استِتو تۄں اِنکار کرائُںدا ہَے۔ اِس ماں دی اکھّاں دی نمی میری رُۄہ ’تے لگّ گئی۔ مَیں سۄچݨ لگّی٬ “اجّ وی اسِیں کِنّے ہی گھراں وِچّ دھی ہۄݨ دے گُناہ دی سذا دے رہے ہاں؟ کِنّی ماواں نیں دھِییاں نُۄں آپݨا ہِسّا منّݨا ہی چھڈّ دِتّا ہَے؟ جدۄں اُسنے کِہا “تُسِیں سمجھۄ ...” اُہ سِرپھ میرے لئی نہِیں سی٬ اُہ ساڈے سارِیاں لئی سی۔ سماج لئی٬ اَۄرتاں لئی٬ جۄ ہۄر اَۄرتاں نُۄں دھِییاں دی ماں بݨن تے پُتّر دے ناں ’تے اسوِیکار کردِییاں ہن۔ اُہ سماجِک سماجِک شگناں-وِہاراں ’تے آپݨے ہںجھُّۄیاں نُۄں نِیواں رکھّ کے٬ سدا اِکّ اجِہے اِلذام نال جِئُںدی رہی٬ جِویں دھِییاں نُۄں جمّݨا اُسدا گُناہ ہۄوے۔ ناں کِسے نیں اُسدا درد پڑھِیا٬ ناں کِسے نیں اُسدا استِتو۔

اِہ وِگِیانک تَۄر ’تے سچّ ہَے کِہ سںتّان دا پُتّر ہۄݨا جاں دھی ہۄݨا اَۄرت دے ہتھّ وِچّ کدے وی نہِیں ہُںدّا۔ اُہ سِرپھ آپݨے لئی تڑپھ نہِیں رہی سی… اُہ تڑپھ رہی سی ہر اُس ماں لئی٬ جِسنے دھی جݨ کے آپݨی وُکّت گوا لئی ہۄوے۔ اُہ رۄ رہی سی اُس سماج لئی٬ جۄ اجّ وی پُتّر نُۄں ماݨ سمجھدا ہَے تے دھی نُۄں بھار۔ سماں آ گِیا اے رُک کے سۄچݨ دا٬ مہِسُۄس کرن دا٬ اتے بدلݨ دا۔ جدۄں تک اسِیں “دھی” دے جنم نُۄں شان نہِیں بݨائُںدے٬ اُہ ہںجھُّۄ وگدے رہِݨگے تے ہر دھی دی ماں “تُسِیں سمجھۄ ...” آکھدی رہیگی۔

اُہ رۄ رہی سی٬ پر اُسدا اُہ رۄݨا سِرپھ آپݨی اپمانِت ذِںدّگی لئی نہِیں سی۔ اُہ ہںجھُّۄ نہِیں سن٬ اُہ تاں سدِییاں تۄں دبّے ہۄئے درد دی سںجِّیوی چِیک سن۔ دھِییاں دِییاں ماواں اجّ وی آپݨے ہی گھراں وِچّ بیگانِییاں بݨ کے جی رہِییاں نیں۔ اُہ ماں٬ جۄ چار بچِّیاں دی ماں سی٬ اجّ تِنّ نُۄں گِݨدی وی نہِیں سی٬ کِئُںکِہ سماج نیں اُسدے من وِچّ اِہ لِکھ دِتّا کِہ دھِییاں کِسے گِݨتی وِچّ نہِیں آئُںدِییاں۔

“تُسِیں سمجھۄ ...” اِہ سِرپھ اِکّ واک نہِیں سی٬ اِہ تاں ساڈے سمُۄہِک اݨسُݨے پاپاں دا خامۄش اِلذام سی۔ سماں آ گِیا اے٬ جدۄں اسِیں گُرُۄ نانک جی دی باݨی نُۄں سِرپھ پڑھِیئے نہِیں٬ جِیوِیئے وی٬ “سۄ کِئۄں مںدّا آکھِیئَے جِتُ جمَّے راجان۔”

اسِیں چُپّ رہے تاں اُہ ہںجھُّۄ کدے نہِیں سُکّݨگے... اتے ہر دھی دی ماں٬ “تُسِیں سمجھۄ ...” آکھدی رہیگی۔ سچّ اِہ وی ہَے کِہ سارے لۄک اِکّۄ جِہے نہِیں ہُںدّے۔ سماج وِچّ اجّ وی بہُت سارے سمجھدار٬ دھِییاں نُۄں پِیار کرن والے اتے ودھِییا سۄچ والے لۄک مَۄجُۄد ہن۔ اجِہے ماپے وی ہن٬ جۄ آپݨِییاں دھِییاں نال بیہدّ پِیار کردے ہن٬ اُنہاں اُتّے ماݨ کردے ہن۔ اجِہے سسّاں-سہُرے وی ہن٬ جۄ آپݨی نُۄںہاں نُۄں دھِییاں واںگ سمجھدے ہن اتے کدے وی اِہ نہِیں آکھدے کِہ تُۄں دھی جݨ کے کۄئی گلتی کِیتی ہَے۔ اُہ لۄک دھِییاں نُۄں ربّ دی نِیامت منّدے ہن۔ اُہ دۄ جاں تِنّ دھِییاں ہۄݨ اُتّے ناں تاں اپھسۄس کردے ہن٬ ناں ہی تائنے ماردے ہن۔

اِہ لیکھ اُنہاںلۄکاں لئی ہَے جۄ اجے وی دھِییاں دی کدر نہِیں کردے٬ جۄ ماں نُۄں اُسدی دھی لئی تاہنے ماردے ہن٬ جۄ اجے وی اَۄرت نُۄں سِرپھ پُتّر دی ماں ہۄݨ تک ہی سِیمِت کردے ہن۔ سانُۄں اِہ سمجھݨا ہۄویگا کِہ بدلاء ہمیشا نِکّی نِکّی سۄچ تۄں شُرُۄ ہُںدّا ہَے۔ اسِیں جے ہر دھی نُۄں ماݨ دیئیِئے تاں اسل بدلاء کھُد-ب-کھُد آ جاویگا۔ تُسِیں سمجھۄ اِہ جۄ کُجھ شبداں راہِیں بِیانِیا گِیا ہَے٬ اِہ سِرپھ شبد نہِیں ہن٬ اِہ اِکّ پُکار ہَے… اِکّ اجِہی پُکار جۄ ہر اُس اَۄرت دے دِل وِچّۄں نِکل رہی ہَے٬ جۄ سدِییاں تۄں آپݨے وجُۄد لئی٬ آپݨی دھی دی کدر لئی چُپّچاپ لڑ رہی ہَے۔ اِہ پُکار اِکّ اݨسُݨی آواذ ہَے٬ “تُسِیں سمجھۄ ...”

* * * * *