कवी वरिंदर परिहार समुच्चे पंजाबी जगत विच इक्क जाणिआ पहिचाणिआ नां है। 1996 विच उसदीआं 22 कवितावां दा इक्क सोवीनीअर पंजाब विच रीलीज़ कीता गिआ। इस संग्रिह दी इह खूबी रही कि वरिंदर दीआं इहनां पंजाबी कवितावां नूं अंगरेजी दे अनुवाद समेत छापिआ गिआ सी। उस दीआं ढेर सारीआं पंजाबी कवितावां दे अंगरेजी विच अनुवाद होए अते कावि-पाठ वी। हुण 67 कवितावां ते आधारित उसदी सज्जरी कावि पुसतक “मैं किते होर सी” परकाशित होई है। होर संग्रिह वी परकाशना दी तिआरी विच हन।
वरिंदर परिहार इक्क संजीदा इनसान है अते उसदीआं कवितावां विच उसदी संजीदगी अते गंभीरता दे दरशण सहिजे ही हो जांदे हन। उह जिवें दिसदा है तिवें ही आपणीआं कवितावां विच हाज़र हुंदा है। सरसरी तौर ते उसदीआं कवितावां दा अनंद माणदिआं कुझ कहिण दा हीआ कर रिहा हां। निसचै ही इह उसदे कावि दी आलोचना नहीं केवल आनंदमई पठन है।
“मैं किते होर सी” दे समरपित पंने ते वरिंदर परिहार जदों लिखदा है: बंदिआं दी लड़ाई जिंनी ही भिआनक, आतमा दी लड़ाई वी हुंदी है। तां दरअसल उह सपशट कर दिंदा है कि उह आपणी कविता दे परगटावे विच जित्थे खड़ा दिखाई दे रिहा है उथे नहीं किते बहुत दूर उसदे पिछोकड़ विच खड़ा आतमा दे संघरश विच लीन है। उह आपणे आले दुआले दा तणाउ भोग रिहा है अते इस तणाउ दे प्रगटाअ लई कलपना वी करदा है अते साखिआत दिसदे नूं शबदां दा जामा वी पहिनाउंदा है। आपणी हर कविता विच उह कूक कूक के कहि रिहा है कि “मैं किते होर सी।”
रूप दे पख्खों उसदी कविता छंद-बध्ध जां प्रगीतक नहीं। उसदी कविता खुल्ही कविता है पर निसचै ही पहड़न मानण योग अते समझ आ सकण वाली। बौधिक हुंदिआं वी दिल-दिमाग दे नेड़े दी गल्ल करदा है। वरिंदर कविता सबंधी इह मंन के तुरदा है कि कविता आपणे रूप तों पहिलां ही जनम लै चुक्कदी है। इस लई कविता नूं किसे तरहां दे बंधन विच बंनणा ठीक नहीं। कविता नूं ऐवें बनाउटी वाधू दे रूप दी लोड़ नहीं। वरिंदर दी कविता दा पाठ धीरज नाल करिदआं सोझी पै जांदी है कि उसदे तीखण अते भावुक विचारां नूं सूखम अते कोमल संवेदनावां दे वहा विच किसे तरहां दे वी तुकांत दी लोड़ नहीं है। आपणी इक्क कविता ‘बाघ’ विच उह किते होर बैठा वी मनुख्ख दी विअथा नूं किस तरहां महिसूस करदिआं विअकत करदा है उह देखण योग है। ‘बाघ’ इस वार फिर गली विच आवेगा। ‘बाघ’ संकेत है ज़ालम वल, सत्ता वल्ल। पता नहीं इस बार किस दी वारी है कौण उसदे पंजे विच आवेगा। बड़े ही सुडौल अते निरोए जिसमां दी लालसा विच बाघ दे मूंह विचों लारां टपक रहीआं हन पर उह इह नहीं जाणदा कि इह निरोए दिसण वाले जिसम तां दरअसल फरेमां विच महड़े होए नें। उहनां दी मुसकान तसवीरां वाली सुक्की मुसकान है अते उहनां उते सुक्के फुल्लां दे हार चहड़ाए गए हन। अते:
उहनां दीआं तसवीरां झाड़ पूंझ करन वाले
इस बसती दे सभ तों बध्धके
भावना रहित बशिंदे नें।
गुआचे जिहे
आपणे कंमां विच रुझहे रहिंदे नें।
नुकड़ दे घर विच
इक्क साइआ वी रहिंदा है।
सभ कुझ वेखदा, सुणदा
ते हर वकत बेमुआनी शबद
उगलदा रहिंदा।
उसदी खुल्ही कविता दरअसल उसदे आपणे अंतहकरण वांघ ही खुल्ही है, सुतंतर है अते सुंदर वी। उसदी कविता दीआं पंगतीआं आसमान हुंदिआं होइआं वी धरती ते पैर टिकाई सहिज भरीआं हन। बौधक हुंदिआं होइआं वी दिल्ल नूं टुंबदीआं हन अते सरोदी कविता वांग ही आनंदित वी करदीआं हन। उह जदों वी किसे घटना दा बिआन करदा है तां बहुत कुझ कहि वी जांदा है अते उसदे कहे विच बहुत्त कुझ अणकिहा वी रहि जांदा है। कहिणा अते लुको के रख्खणा वी उसदी कविता दा मीरी गुण है। “इक घटना दा बिआन” पाठक दे मनां नूं कीलण दी शकती रख्खदा है। पूरी कविता पहड़न नाल ही सबंध रख्खदी है। छत्त रहित घरां अते अणखुल्हदे दरवाज़िआं दा ज़िकर करदिआं करदिआं जदों उह कुरसी, चुल्हे, धूड़ भरे फरशां उते लहू दा चिक्कड़ दिखांदा है तां मुसकरांदे ते इध्धर उधर रुहड़ रहे बच्चे दी होंद ते वी प्रशन चिंनह लगा दिंदा है। अते फिर:
टुट्टी उस बारी ‘चों
हवा दा इक्क बुल्हा अंदर आइआ है
किसे जीवत प्राणी दा साह बनणा लोचदा
उस टुट्टी बारी ‘चों बाहर निकल गिआ है
उस नुक्कर विच ढासणा लाई पिआ मैं हां
चिरां तों इंझ ही सथिर पिआ
सभ कुझ वेख रिहा हां सुण रिहा हां
बिआन कर रिहा हां।
हर कवी मैं तों अग्गे तूं दा सफ़र करदा है। “मैं किते होर सी” विच उसदी मैं, मैं नहीं तूं ही है। उसदा निज्ज हुण निज्जदा नहीं रिहा दूजे दा हो निबड़िआ है। उसदे आले दुआले जो कुझ वी वरत रिहा है उस तों उह किसे तरहां वी जुदा नहीं। फिर वी उह जाणदा है कि मैं तों तूं बनण ते वी उह कोई मसीहा, क्रिशन जां यूधिशटर नहीं बण सकेगा। “अशवथामा मारिआ गिआ” विच उह आपणी सुचेतना दा परगटाअ बड़े ही सलीके नाल करदा है:
मैं कोई युधिशटर नहीं
कोई किशन नहीं
कोई मसीहा नहीं
मैं तां कुझ वी नहीं
झूठ बोलांगा
आपणे परिवार नूं इक्क इकाई विच बंनही रख्खण लई
झूठ बोलांगा
आपणे पांडवां नूं कोरवां तों बचाई रख्खण लई
क्रिशन मुरारी वांग झूठ बोलांगा
बुलंद आवाज़ विच अध्धे सच्च नूं
यूधिशटर वांग आखांगा:
अशवथामा मारिआ गिआ
अशवथामा मारिआ गिआ
बाकी दे अध्धे सच्च नूं
जिउंदे कही जाण दे
दवंद दे शोर नाल दब्ब लवांगा।
पर वरिंदर आपणे पांडवां ते कदे कोई इलज़ाम नहींं लग्गण देणा चाहुंदा। उसदी कोशिश है कि उह उहनां नूं भुख्खे ढिड्ड वी नां सौण देवे। हालांकि उह जाणदा है कि:
मैंनूं पता है
किसे पवित्तर पुसतक विच
मेरा ते मेरे पांडवां दा
कदे कोई ज़िकर नहीं आउणा
किउंकि मैं–
मैं कोई युधिशटर नहीं
कोई क्रिशन नहीं
कोई मसीहा नहीं
मैं
मैं तां कुझ वी नहीं।
दरअसल वरिंदर परिहार आपणे समाज दीआं आरथक, राजनीतक, धारमिक अते समाजिक कदरां कीमतां दे पासार तों पूरी तरहां वाकफ़ है। उह इहनां दी शकती अते कमज़ोरी नूं वी समझदा है। पर उह आपणी कविता दी होंद नूं इहनां दे सिध्धे परगटावे लई नहीं वरतदा। उह आपणे कावि-जगत दे चितरां नूं आपूं आपणे वख्खरे अंदाज़ विच मूरतीमान करदा है। उसदे अंदाज़ विच आपणी इक्क वख्खरी किसम दी मटक है, आज़ादी है अते सहिज-सुभा नालों वख्खरी किसम दा उपरापन है। उह ग़लत नूं सवीकार नहीं करदा सगों ग़लत विरुध्ध आपणे ढंग दी आवाज़ उठाउंदा है। वेखो “साइआ” की करदा है:
विहड़े विच
उस शाइर दा हुण साइआ पिआ है।
—उह रूहां दी भाशा जाणदा है
एसे लई चौवही घंटे उहनां नाल गलां करदा है
थक्क के चुप्प हुंदा है जद
तां खाली गमले ज़ोर ज़ोर दी हिल्लदे नें
उसनूं बोलण दा आदेश दिंदे नें
(पर)
रूहां दे हत्थां विच बंदूकां दे फ़ासिल नें
खसता काग़ज़ां ते उंगलां दे निशानां दीआं तसवीरां
जंगल दी हवा विच रिकारड कीतीआं
दरदनाक चीकां
पर जदों टुट्टदे भांडिआं दे हज़ूम, रूहां दे कोहराम विच काग़ज़ा दे पुरज़े पुरज़े, उड्ड उड के अलोप हो रहे सबूतां दी दुहाई दे रहे हुंदे हन अते हवा दे घनेड़ी चीकां सवार हुंदीआं नें तां मां उसदी तसवीर ते फ़ुल्ल चड़ाउण पिछों बाहर आके पुत्तर (साए) नूं आवाज़ दिंदी है तां:
उह बोलदा नहीं
उसनूं पता है
जे उह बोलिआ तां धरती कंब उठेगी
जलजले आवणगे
सारा शहिर नसल सारी तहिज़ीब सारी तवारीख़
जर-जर होए सभ उहदे उप्पर आ डिगणगे
उहदे साए नूं ढक्क लैणगे—-
उसदी कविता उसदे आपणे समें दी सही तरजमानी करदी है। उस दी कविता विच इक्क आपणे ही किसम दी जिहड़ी चुप्प है उह पाठकां दे दिल-दिमाग नूं झंझोड़न विच पूरी तरहां सहाई हुंदी है। पाठक सोचण अते समझण लई मजबूर हुंदा है। इह वरिंदर दी ही खूबी है कि उह आपणी कविता विच विचारां दी तेज़ी नूं बड़ी खूबसूरत शिदत्त नाल पेश करदिआं नवें बिंब, नवीं सबदावली अते नवें अरथ दिंदे विचार पेश करदा हैै। उस दीआं सारीआं ही कवितावां हर ढंग नाल पाठका नूं कीली रख्खण दा साहस करदीआं हन पर विशेश करके, कंपीऊटर दा खाली मौनीटर, चीना कबूतर, अशवथामा मारिआ गिआ, साइआ, धुप्प, मैगनौलीए दी कली, सिधारथ कि शिशूपाल, याद, काठ दा पुतला बोलदा है, प्रोजैकटर, मां बोली आदि दिल्ल-दिमाग नूं टुंबदीआं रचनावां हन। वरती गई शबादावली, चिंनह जां बिंब समें दे हाणी हन। अंगरेजी दे वरते गए शबद आम पंजाबी शबदावली दा इक्क हिस्सा बण चुक्के हन अते इह ओपरे नहीं लग्गदे।
उसदे कावि दा सबंध मूल रूप विच मनुख्खी सथिती अते उस नाल सबंधित भावनावां नाल है। उसदी रचना इक्क अजिहा सच्च है जो इको समें भूत अते वरतमान नूं मूरतीमान करन दे नाल नाल भविख्ख दे अण-दरसाए झलकारिआं दे रू-ब-रू वी कर दिंदा है। उसने वरडज़वरथ दे आखे:
“Poetry is the spontaneous overflow of powerful feelings. It takes its origin from emotion recollected in tranquility.”
नूं सच्च दा जामा पहिनाउंदिआं आपणे प्रचंड भावां दे सहिज प्रवाह नूं आपणी कविता दा बिंदू बणाइआ है। वरिंदर परिहार दी कविता दी प्रगटाऊ समरथा अते सुझाऊ शकती, साडी नीझ नूं अग्गे नालों होर तिखेरा अते पकेरा करन दा यतन करदी है। निरसंदेह, वरिंदर परिहार आपणे इस यतन लई वधाई दा हक्कदार है।
(“बरतानवी कलमां” ‘चों डा: गुरदिआल सिंघ राए)

