“जिहड़ा धी-पुत्त जुआन जहान, खाणों पहिनणों बंजा जाए, उहदी सुता मगरे पई रहिंदी ए बहू राणीएं!” बोबी नंती नें ख़चरी अख्ख नाळ सवितरी वल्ल तक्किआ ते आपणी कथ-कला दा असर हुंदा वेख के उहदीआं वराछां दीआं बरीक झुरड़ीआं कंबण लग्ग पईआं।
“नाळे बच्चे जिहड़े धी-पुत्त दी सुता जिऊंदे जी, सभ कुश हुंदिआं-सुंदिआं खाण-पहिनणों तड़फदी रही, उहने तां भटकणा ई होइआ”, बोबी नें वळेवें ढंग नाल गल्ल शुरू कीती। “भांत भांत दे लोक दुनीआं 'च पए ऐ बीबा! कई तां बाल-बच्चे नूं खुआ पिआ के खुश हुंदे ऐ, कई कई चंदरे खांदिआं दे मूंहों बुरकीआं खोंहदे ऐ। पर मैं कहिंनी ऐं जिहड़े अउंतरे आवदी अणस नूं खाण-हंढौण नहीं दिंदे उह दिन-रात धंद काहदी ख़ातर पिटदे फिरदे ऐ? जे आवदा ढिड्ड ई बंदे नें भर के सौणै तां बंदिआं ते कुत्तिआं बिल्लिआं’च की फरक होइआ? ……सुख्ख नाल तिंन नूंहैं, कदे ‘ओइ’ नहीं आखी। मैं, बच्चा, वरजां वी किउं? अज्ज वी, उहनां दा, कल्ह नूं वी उहनां दा, चाहे खाण चाहे लुटौण। आपां तां दो मंनीआं खाणीऐं। जिंना चिर देणगे देण नहीं गुरदुआरे जा बैठूं। मैं तां कहिंनी ऐं बच्चा बई जिहड़े चंदरे मापे सहुरे धीआं पुत्तां तों लको लको रख्खदे ऐ, अगली दरगाह उहनां नूं मैळे दीआं रोड़ीआं चुग-चुग खाणीआं पैण! ……हे……राम! आवदिआं नाल वी दरैत! दुनीआं दा हाल की होऊ! ………अछ्छा जो उहनूं भावे।”
दोवें हत्थ जोड़ के नंती बोबी नें मत्थे नूं लाए ते इक्क लंमा हउका भर के उठ्ठ खड़ोती। सवितरी नूं कोई पता नहीं सी कि बोबी नें ख़चरी अख्ख नाल, इस वार होर आपणी कत्थ-कला दा असर उहदे मूंहों पहड़ लिआ सी ते पहिलां वरगी गुझ्झी मुसकराहट नाल उहदीआं डूंघीआं झुरड़ीआं कंब रहीआं सन।
“बोबी बैठ कुश चिर तां, रोटी खा के जाईं।”
“बस! जिऊंदी रहि! तेरे वीर जिऊण! मापिआं वंनीओं ठंढी वा आवे! तेरा ई खाईदै बच्चा। जानी ऐं निआणीआं औखीआं हुंदीआं होणगीआं- निआणे सारा दिन विचारीआं नूं साह किहड़ा लैण दिंदे ऐ। जा के खेड लाऊं तां रोटी-टुक्क दा कंम निबेड़णगीआं। ते नाळे मैं आहर लग्गी रहिनीं ऐं। विहला बंदा तां ऊं-ईं कोहड़ी हो जांदै।”
ते चहड़े साह, उंज ई बोलदी, नंती चली गई। सवितरी उहदी काली लौण वाली खट्टे रंग दी घग्गरी वल्ल ते उहदी खुस्सी, पुराणी चुंनी वल्ल विंहदी रही। सवितरी नूं बोबी सच्चीं ‘दिउता रूप’ लगदी सी। जिवें लोक बोबी दी निंदिआ करदे सन, उहनूं फफा-कुट्टणी, कळ-मूंहीं ते कळ-जोगण आखदे सन, अजेही कोई गल्ल उसनूं नहीं सी लगदी। अज्ज कल्ल्ह किहड़ी सस्स आपणीआं नूंहां दा इंज खि਼आल रख्खदी सी? ……सवितरी दी आपणी वी तां सस्स ई सी नां! तुरदे नैण-पराणी उह कदे मंजिओं पैर नहीं सी लाहुंदी, सारा दिन बैठी-बिठाई हुकम चलाउंदी रहिंदी। उह इंज हुकम दिंदी जिवें सवितरी एस घर दी नूंह नहीं गोली होवे। सभ कुझ हुंदिआं-सुंदिआं उहने किंनी वेरी सवितरी तों चक्की उत्ते पसेरी-पसेरी पिहाइआ सी। सारा दिन उहनूं घर दी चक्क-धर विच इंज लाई रख्खदी कि सवित्तरी नूं बिंद पिठ्ठ सिध्धी करन दी विहल नहीं सी मिलदी। पहिले पहिर उह उठ्ठ के सभ तों मगरों सौंदी पर कंम अजे वी नहीं सी मुक्कदा। जे किते बिंद-झट्ट उह पीहड़ी डाह के बहि जांदी तां उहदी सस्स राणी विंगे-टेढे ढंग नाल कुझ कहि-कुहा के किसे नां किसे कंम ला दिंदी।
“………घरां दे कंम कदे मुकदे ऐ। तीवीं दे ऐने कंम ऐं जिंने उहदे सिर दे वाल। इक्क इक्क करके चुगण लग्गे तां वी मुक्कदे ई मुक्कणगे नां।”
जदों दी सवितरी एस घर आई सी उहने कदे चंगी तरहां नहा के नहीं सी वेखिआ। आपणीआं तिख्खे कोइआं वालीआं, नीलीआं अख्खां विच्च सुरमा पा के नहीं सी वेखिआ। लंमे कूळे वाल रीझ नाल वाह के नहीं सन वेखे।
‘कोई वाहे वी कीहदी खातर!’ कदे कदे सवितरी सोचदी, ‘ उह वी तां इहनां मापिआं दा पुत्त ऐ-एसे घर दा जंम-पल’। ते इह ‘घर’ ख़बरे किहो जिहा सी जित्थे कंम तों बिनां कोई गल्ल किसे नूं अहुड़दी ई नहीं सी। सारे निरीआं ‘कंम दीआं’ गल्लां ई करदे। सवितरी नूं इह वी समझ अज्ज ताईं नहीं सी पई कि इह घर सी कि हट्टी जित्थे अध्ध अध्धी रात ताईं उहदा सहुरा ते उहदा पती मूल चंद (उहनूं इह नां ई ‘मूल-विआज’ शबद वरगा लगदा- हट्टी दी बोली दा इक्क शबद) दीवा बाल के वहीआं दे घसमैले वरकिआं उत्ते अख्खर लिखदे रहिंदे। उह मैलीआं तपड़ीआं उत्ते चुप्प-चाप, वहीआं दे ढेर विचकार बैठे इंज लगदे जिवें धरमराज दे खब्बे पासे (जिध्धर कहिंदे सन नरकां दा बूहा है) लेखा करन वाले जम बैठे होण। कई वार इंज कौडे हो के कीड़ीआं वरगे अख्खरां नाल अख्खां जोड़ी बैठे दोवें पिउ-पुत्तां दीआं शकलां उहनूं बड़ीआं डराउणीआं लगदीआं, ते सच्चीं ई उह डर जांदी (इंज रातां नूं उहनूं बड़े डराउणे सुपने वी आए सन)।
‘घर वी एहो जिहे हुंदे ऐ’ सवितरी सोचदी। उहनां दा- उहदे मापिआं दा वी तां घर सी। खुल्ल्हा विहड़ा, पिछ्छे दो खुल्हे कोठे जिनहां विच कप्पड़े-लीड़े, संदूक, टरंक ते भांडे पए हुंदे सन। पर एथे चहुं मंजीआं दा विहड़ा ते पिछले पासे चार, ‘वहीणा वरगे’ भीड़े बूहिआं वालीआं घचोर-कोठड़ीआं सन जिहड़ीआं बोरीआं, पीपिआं, ख़ाली डब्बिआं ते चाह वालीआं पेटीआं नाल तूड़ीआं होईआं सन। छत्तां विच्च चाम-चड़िक्कां दीआं ते हेठां चूहिआं दीआं खुड्डां सन। कोठड़ीआं दे चारे बूहे खुल्ल्हे हुंदे तां सवितरी नूं हट्टी दे थहड़े उत्ते बैठे बंदे उहनां इल्ल्हां, कांवां वरगे दिसदे जिहड़े उह निक्की हुंदी, पित्तल दी फूकणी विच्चों इक्क अख्ख नाल, गली दे सिरे उत्ते, शाहां दी तिमंज़ली हवेली दीआं ममटीआं उत्ते बैठे वेखदी हुंदी। विहड़े दे दूजे पासे इहनां ई कोठड़ीआं वरगी इक्क चहुं कु मंजिआं दी दरवाजड़ी सी- डिउढी, जीहदा इक्क बूहा गली उत्ते खुल्हदा सी ते दूजा विहड़े दी खब्बी कंध नाल। विहड़े विच फिरदिआं उहनूं गली विच आउंदा जांदा कोई बंदा नहीं सी दिस्स सकदा। दरवाजड़ी विच सारा दिन उहदी सस्स मंजा डाह के पई रहिंदी, जिवें उहदी राखी बहिंदी होवे। जदों किते दूजे पासे दीआं घचोर कोठड़ीआं दे बूहे बंद हुंदे तां इह हनेरा-भीड़ा विहड़ा उहनूं सच्चीं इक्क जेल्ह वरगा लग्गदा। कदे कदे उह डर के कोठे उत्ते, इहनां ई कोठड़ीआं वरगे कच्चे, भीड़े चुबारे विच जा वड़दी। एस चुबारे विच्चों साहमणे घर दीआं छत्तां ते उच्चीआं हवेलीआं दिस्स पैंदीआं। इक्क साहमणे चुबारे दी खिड़की विच किताब पहड़ी जांदा उह मुंडा……(पता नहीं जदों उह उत्ते चहड़दी सी ओदों जां हर वेले ई, किताब उहदे हत्थ विच्च हुंदी, पर झाकदा उह एधर रहिंदा) कुझ चिर उहदे वल्ल झाकदी रहिंदी। अग्गों उह किताब नूं उंज ई पुठ्ठी सिध्धी करी जांदा; पत्तरे पुठ्ठे-सिध्धे ई उलद्दी जांदा। इंज करदा उह उहनूं चंगा लगदा। पर बिंद कु मगरों जापदा उह जिवें फेर फूकणी विच्चों इल्ल्ह-कां वेखण लग्ग पई होवे। उहनूं आपणीआं अख्खां थक्कीआं जापदीआं ते काहली काहली दूर तक्क खिल्लरे, ढठ्ठे-पुराणे खोल्हिआं ते चुबारिआं वल्ल इंज निगहा मारन लग्ग पैंदी जिवें उह नवीं नवीं पिंजरे पाई घुग्गी होवे ते मालक नें लत्त नूं डोर बंनह छड्डी होवे; इह डोर पता नहीं उह कदों खिच्च लए।
“कुड़े बहू!……की करदी ऐं भाई?”
सवितरी दा डर उहदे अग्गे आ जांदा; डोर खिच्ची जांदी। उह सस्स नूं बिनां पता लग्गण दित्तिआं, तीजी आवाज़ तों पहिलां, पोले-पैरीं हेठ उत्तर आउंदी। पर विहड़े विच्च आउण ताईं उहदा साह चहड़ जांदा। दम घुटण लग्ग पैंदा ते अख्खां अग्गे धूंएं वांग कुझ पसर जांदा।
‘एहो जिहे घर विच्च कोई कदों ताईं रहि सकदै’।
सवितरी सोचदी ते उहनूं जापदा उह एस घर विच्च बहुता चिर नहीं रहि सकेगी।
पर अज्ज……? अज्ज दी गल्ल होर सी। उहदी सस्स ते सहुरा हरदुआर नहाउण गए सन। उहतों ते उहदे पती तों बिनां तीजा होर कोई घर नहीं सी। एहो घर अज्ज जिवें उसनूं खुल्ल्हा खुल्ल्हा लगण लग्ग पिआ सी। बोबी नंती वी अज्ज उस कोल आपे आ गई सी (सवितरी दी सस्स दे हुंदिआं, उहदे खरहवे बोल ते खरवहे सुभा करके, कोई तीवीं घट्ट-वध्ध ई उहनां दे घर आउंदी सी; ते जे आउंदी वी तां उहदी सस्स नाल ई गल्लां कर के मुड़ जांदी।
ते अज्ज तां सवितरी जिवें ‘घर-बारन’ सी।
कुझ तसल्ली नाल उहने सिर उत्ते चुंनी सूत कीती ते डिउढी दा बूहा भीड़ के विहड़े विच्च आ गई। उहनूं आपणी तोर वी कुझ ओपरी, पर चंगी चंगी लगदी सी।
विहड़े विच आ के उह मूहड़े 'ते बहि गई। घचोर-कोठड़ीआं दे सारे बूहे खुल्हे सन। उहदा ‘मूल-विआज’ (ते इह नां सोच के उहनूं मल्लोमल्ली हासी आ गई) वहीआं दे ढेर विच्च धरमराज दे मुनशी वांग गद्दी उत्ते बैठा नावें खताई जांदा सी। उह कदे सिध्धा हो जांदा, कदे फेर कुब्ब कढ्ढ के वही दे पंने नाल अख्खां जोड़ के लिखण लग्ग पैंदा- इंज ई जिवें, शाहां दी हवेली दी ममटी उत्ते बैठी इल्ल्ह आपणे पौंचिआं विच फड़ी रोटी नूं तोड़-तोड़ खांदी होवे। सवितरी गोडिआं उत्ते ठोडी रख्खी किंना चिर बैठी उहदे वल्ल विंहदी रही। (ते उहनूं नहीं पता कि उहदे होठां उत्ते ओना चिर मुसकराहट खिल्लरी रही जिसनूं वेख के उहदी चाची आखदी हुंदी, ‘नीं इउं नां मूंह करिआ कर भज्जड़ां-पिट्टीए, नज़र लग्ग जांदी हुंदी ऐ’।)
बैठिआं बैठिआं सवितरी नें उंगल नाल आपणीआं दोवें गल्ल्हां टोह के वेखीआं, निक्के निक्के टोए पए होए सन। दोवां हत्थां दीआं चीचहीआं उहने डूंघां विच्च पा लईआं ते मल्लोमल्ली हस्सदिआं उठ्ठ के विहड़े नाल लग्गवीं, पहिली कोठड़ी अंदर चली गई (चीचहीआं उहने उंझ दी उंझ दब्बी रख्खीआं सन जिवें उहनां दे चुक्किआं इह डूंघ कासे नाल भर जाणगे)। थिंदी चुगाठ वाले घसमैले शीशे अग्गे खड़ो के डरदिआं डरदिआं उहने चीचहीआं परे हटाईआं, पर डूंघ अजे ओवें पए होए सन।
उह खिड़-खिड़ा के हस्स पई।
‘नहीं मेरीए बग्गीए कबूतरीए! एनीआं खिल्लां नां डोहलिआ कर, अगली दरगाह अख्खां नाल चुगणीआं पैणगीआं।’ सवितरी नूं आपणी चाची दी उह आवाज़ प्रतख्ख सुणी जिहड़ी उहने, आपणे ‘पेके घर’ इंज हस्सदिआं किंने वारीं सुणीं सी। (नाल ई चाची दी गलवकड़ी दे निघ्घ नाल उह निढाल जिही हो गई।)
बिंद कु मगरों इंज जापिआ जिवें उहदे सहुरे नें उहनूं इंज हस्सदिआं वेख लिआ सी। सिरों लत्थीं चुंनी सूत कीती ते पिछांह हो के घचोर-कोठड़ीआं दे बूहिआं विच्चों दी तक्किआ; अजे मूल-चंद उंज ई बैठा बहीआं खताई जांदा सी। पर सवितरी दा चित्त जिवें टिकाणे नां रिहा होवे। बेहिस जिही हो के मंजी उत्ते लंमी पै गई ते सिर मूंह चुंनी नाल वळेट लिआ। उहदे सिर नूं घूकी चहड़ण लग्ग पई सी। मंजी उत्ते मूंह उताणे पई उह छत्त दीआं सिरकीआं वल्ल झाकण लग्ग पई। बरीक चुंनी विच्चों चामचड़िक्कां दीआं खुड्डां विच्चों किरदी मिट्टी आपणीआं अख्खां विच्च पैंदी जापी। सरहों दे तेल दे दीविआं नाल थिंदे आलिआं दे गल-घोटू मुशक नाल उहदा साह औखा-औखा आउण लग्ग पिआ ते उहदा जीअ कीता उह बाहर नस्स जाए।
‘पर दुनीआं विच्च होर बाणीआं दे सभ घर उज्जड़ गए सी? ……तूं उह घर तां जा के इक्क वार अख्खीं देख आउंदी……’
‘नां मेरी राणी धी’, मां नें उहदे मत्थे उत्ते हत्थ फेरदिआं आखिआ, ‘मापे कोई धीआं दे वैरी तां नहीं हुंदे- तेरे जोरावर संजोगां मूहरे किसे दा काहदा जोर सी! असीं तां मरन वाली दे मरन तों दो वरहे पहिलां दे भज्जे फिरदे सी, तेरी ख़ातर। तैनूं की पतै तेरे पिउ नें तेरी ख़ातर किहड़ा दिल्ली दख्खण गाहिऐ धीए! पर करम बली कीहदी पेश जाण दिंदे ऐ। अखे ‘मैं आवदी एस धी नूं कोई चंद वरगा मुंडा भाल के दिऊं जीहनूं दुनीआं दो घड़ी खड़ो खड़ो वेखे।’ पर बिध-माता दी लिखी कौण टाले? नां उह मरदी, नां तैनूं……’
ते सवितरी दी मां तों अग्गों बोलिआ नहीं सी गिआ।
जदों सवितरी इहनां तीआं नूं आपणे पेकीं गई सी ओदों उहने आपणी मां अग्गे इह रोणे रोए सन पर बेवस्स मां करदी वी की। जदों उहने सवितरी नूं तोरिआ सी ओदों ई उह मण-मण रोई सी, ते उस पिछ्छों अज्ज ताईं उह आपणी एस धी दे दुख्ख नाल ई अध्धी रहि गई सी। भावें सवितरी दे पिउ तों डरदी उह कदी उभासरदी नहीं सी पर फेर वी जदों किते उहदा मन उछलदा उह खहिबड़ पैंदी।
‘जाए नूं खांदे इह नक्क-नमूज! मेरी सिउने वरगी धी तूं खूह विच्च सिट्ट ‘ती। अगली तां वचारी वज्जो-वत्ती सी उहनूं तां कोई झल्लदा नहीं सी; इहनूं खूह विच्च धक्का किउं दित्ता?’
धंना मल्ल आप इंज महिसूस करदा सी जिवें उह कोई वड्डा पाप कर बैठा होवे। पर उहदी बेवस्सी अख्खों ओहले करके एहो जिहीआं सलावतां सुणाउंदी सवितरी दी मां उहतों जरी नहीं सी जांदी। हिरख विच आइआ उह वी अग्गों तत्ता हो पैंदा।
‘तेरे धगड़े महाजनां दे मगर-मछ्छां जिड्डे-जिड्डे मूंह ऐं! जीहदा कोई नळीमार जिआ चार अख्खर पहड़ जांदै उह वीह तीह हज़ार नकद मंग लैंदै। नूण-तेल 'चों दमड़ी-दमड़ी बचा के मैं किहड़े- किहड़े कंजर दीआं पेटीआं भरी जावां। अजे अहु जिहड़ीआं तिंनां छोटीआं नूं आए दिन नवां वार आउंदै उहनां नूं वी तोरनैं कि नहीं? सारा झुग्गा जे इक्को ते लुटा बहिंदा तां उहनां नूं दस्स किहड़े खूह 'च सिट्टदां? नाले जे घर आइआं नूं जुआब दे दिंदे सारे सरीके-कबीले नें मूंह विच्च उंगलां देणीआं सी। फेर तूंहीं एसे मूंह नाल आखणा सी, “मैथों नहीं नमोशी झल्ली जांदी।’
उंज भावें दोवें जाणदे सन कि दोश किसे दा नहीं सी। उहनां दे शरीके-कबीले दे रिवाजां दे अधीन उह सवितरी दा साक दे बैठे सन।
उहनां दी वड्डी धी कल्हो, जिहदी निक्की जिही उमर विच्च माता दे नाल इक्क अख्ख जांदी रही, तीह तोले सिउना ते चार हज़ार नकद देणा कर के उहनां नें एसे घर तोरी सी। पर अजे दो वरहे उहनूं विअही नूं पूरे नहीं सन होए, किसे कसर नाल मर गई। उहदे सत्थर उत्ते शरीके दे सारे सिआणिआं नें आख वेख के, धंने नूं सवितरी दा साक करन लई मना लिआ- नाळे पहिले दिनों इह रीत तुरी आउंदी सी, कोई नवीं गल्ल थोहड़ा उह करन लग्गे सन। जे उह नां करदे तां सारे अंगां-साकां विच्च चरचा होणी सी ते जिहड़ी ‘तोए-तोए’ आसिआं-पासिआं वाले करदे उह वाधे दी। एहो सारा कुझ सोच के धंने मल्ल नें मूल चंद नूं शगन दित्ता सी।
‘खूह विच्च डिग्गदा थोडा शरीका कबीला, पर मैं थोडा की वगाड़िआ सी!…’
ते सवितरी दी एस गल्ल दा उहदी मां कोल पछतावे तों बिनां कोई जुआब नहीं सी हुंदा।
‘……पछतावे दे हंझूआं तों वध्ध बे-अरथ शैअ शाइद दुनीआं विच्च होर कोई नहीं!’ सवितरी सोचदी ते अख्खां पूंझ के उठ्ठ खलोंदी (अज्ज ताईं उह आपणी मां तों बिनां किसे दे साहमणे, आपणे दुख्ख फोल के रोई वी नहीं सी)।
हुण वी जदों उहनूं आपणीआं अख्खां सिल्ल्हीआं हुंदीआं जापीआं तां उह उठ्ठ के बहि गई। बैठिआं बैठिआं उहने ज़ोर ला के मुसकराउण दा यतन कीता ते पहिलां वांग दोए चीचहीआं, दोहां गल्ल्हां दे विचकार खोभ लईआं। साहमणे टंगे पुराणे छज्ज वल्ल विंहदिआं उहनूं इंज जापिआ जिवें उह वड्डे सारे शीशे विच्च आपणा मूंह वेख रही होवे। ते आपणी मुसकराहट उहनूं एडी ओपरी लग्गी कि उहनूं सच्चीं हासी आ गई। छज्ज वल्ल विंहदिआं उह एनी उच्ची हस्सी जिंनी उच्ची उह एस घर आ के कदे नहीं सी हस्सी।
“हिंह……! मैं आखिआ की हो गिआ!” भीड़े बूहे 'चों आपणी घसी ऐनक बोचदा मूल-चंद जदों अगांह होइआ तां सवितरी सहिम के चुप्प हो गई।
दूजे पल सवितरी नूं मूल चंद इंज लग्गा जिवें उह उहदा पती नहीं ‘कुझ होर’ होवे। ‘पर कुझ होर की?’ बिंद दा बिंद उहने सोचिआ ते फेर पहिलां नालों वी उच्ची उच्ची हस्सण लग्ग पई। मूल चंद उस मिट्टी दे बुढ्ढे बावे वरगा लग्गिआ सी जिहड़ा उसने इक्क वारी किसे वड्डे शहिर, वड्डी सारी शीशे दी अलमारी विच्च पिआ वेखिआ सी। उहदे निक्की जिही धोती बंनही होई सी ते हत्थ विच्च सोटी फड़ी उह कुब्बा होइआ जिवें, बोड़े मूंह नाल मुसकरा रिहा सी; आपे ई किवें हिल्ली जांदा सी; इक्क बिंद वी नहीं सी टिकदा।
“हिंह……! अज्ज किते कमली तां नहीं होगी!” मूल चंद नें आपणे अगले विरले दंद कढ्ढ के ओपरी हासी हस्सदिआं आखिआ। पर सवितरी नें जदों उहदीआं कच्चीआं गंनीआं वालीआं अख्खां वल्ल तक्किआ तां उहनूं कचिआण जिही आउण लग्ग पई।
पर सच्चीं अज्ज उहनूं कुझ हो ज़रूर गिआ सी। उह मूल चंद दे मूंह वल्ल झाक झाक के झल्लिआं वांग ई हस्सी जांदी सी।
“सच्चीं…हिंह…अज्ज तैनूं की होई जांदै?” मूल चंद नें तीजी वार कुझ डरी आवाज़ विच्च पुछ्छिआ।“कुश नहीं,” सवितरी नें हासी रोक के मुसकराउंदिआं बड़ी बेझिजक हो के मूल-चंद दी बांह फहड़ लई। “तूं मेरे कोल बहि जा।”
मूल चंद दीआं अख्खां जिवें ताड़े लग्ग गईआं होण। उह सवितरी दे मूंह वल्ल, उहदीआं दोहां गल्लां दे डूंघां वल्ल, बितर बितर झाकदा हौली देणे मंजे दी बाही उत्ते बहि गिआ। पर उहनूं जापिआ उहदीआं ऐनकां बड़ीआं मैलीआं हो गईआं सन कि उहनूं ऐवें धुप्प छां ई दिसदी सी।“वेखीं मेरीआं गल्ल्हां विच्च टोए पैंदे ऐ?” सवितरी नें उंज ई मुसकराउंदिआं, मूल चंद दीआं ऐनकां विच्चों ई सिध्धा उहदीआं अख्खां विच्च तक्कदिआं, आपणी सज्जी गल्ल्ह नूं चीचही ला के एडे सिध्धे शबदां विच्च पुछ्छिआ कि मूल चंद नें संग नाल अख्खां नीवीआं पा लईआं; ते ख़ासा चिर उहतों बोलिआ नां गिआ।
“दस्स वी?……तूं तां कुड़ीआं आंगूं संगदैं!” सवितरी ठहाका मार के हस्स पई।
“पैंदे ऐ…हिंह……हां!” मूल चंद नें ओवें अख्खां नीवीआं पाईं आखिआ।
“सुहणे लगदे ऐ?”
मूल चंद दा दिल बड़ी काहली काहली धड़कण लग्ग पिआ सी। उहने सवितरी तों छेती देणे आपणी बांह छुडा लई ते उठ्ठ के भवंतरीआं अख्खां नाल घचोर-कोठड़ीआं दे बूहिआं विच्चों दी हट्टी वल्ल वेखण लग्ग पिआ। ते फेर कुड़ीआं वांग संगदिआं, इक्क चोर-नज़र सवितरी वल्ल झुकिआ ते नीवीं पा के बोलिआ-
“हट्टी सुंनी ऐ; कोई आ जांदै।”
“कोई नहीं आउंदा, तूं बिंद बहि तां जा।” सवितरी नें फेर उहदी बांह फड़ के खिच्च लई।
“ठहिर, ठहिर……हिंह……! अज्ज तैनूं होइआ की ऐ? कमली नां सिआणी!” गुझ्झे हिरख़ वाली मुसकराहट उहने आपणे अधखड़ चिहरे उत्ते लिआ के आपणी बांह छुडाउंदिआं आखिआ, “मैं डिउढी दा बार वेख आवां।”
आपणा अध्ध-गंजा सिर खुरकदिआं उह काहली काहली गली वाले पासे दरवाजड़ी वल्ल चला गिआ। जदों बूहा अड़ा के वापस मुड़िआ तां उहदा चिहरा डर अते गुस्से नाल अजिहा घिनाउणा हो गिआ लगदा सी कि सवितरी दा उहनूं वेखण नूं जीअ नां कीता।
“कमली नां सिआणी!” उहदे कोल आ के मूल-चंद नें आखिआ, “अज्जे घर सांभणा पिआ सी, अज्ज सारे बार चौड़-चपट्ट कर छड्डे ऐ। जे भला कोई बंदा अंदर वड़ के बहि जे फेर?”
सवितरी दीआं गल्ल्हां दे डूंघ पोचे गए। उहदीआं तिख्खे कोइआं वालीआं मोटीआं कालीआं अख्खां दे दोए पासीं रता लाली आ गई। बिंद दा बिंद मूल चंद दे करेड़े खाधे दंदां वल्ल उह विंहदी रही ते फेर बड़ी ओपरी तरहां मुसकराउंदिआं (जिस नाल उहदीआं गल्ल्हां विच्च उह डूंघ नहीं सन पए) बोली, “बंदा एथों जूंआं लै के जाऊ!……”
मूल चंद नूं जापिआ जिवें सवितरी नें उहदे साहमणे बोल के बड़ी गुसताखी कीती सी। गुस्से नाल उहदीआं कच्चीआं अख्खां दीआं गंनीआं सख़त हो गईआं।
“की आखिऐ?” उहने रोहब-भरे लहिजे विच्च आखिआ।
पर सवितरी दा चिहरा ओस ओपरी मुसकराहट नाल बे-सिआण हो गिआ लगदा सी।
“तूं अज्ज भंग पीती ऐ?” मूल चंद होर उच्ची बोलिआ।
“एस घर 'च तां चूहे कुचलिआं नूं तरसदे ऐ, मैनूं भंग कित्थे!”
“हिंह!…इह घर लख्खपतीआं दै, तेरे पेकिआं आंगूं धेले धेले दा तेल वेचण वालिआं दा नहीं……हां!”
“थोडे लख्खां नूं नाले लख्खां दे ‘पतीआं’ नूं किसे नें थेळी 'ते रख्ख के चट्टणैं?”
“तेरी जबान नूं अज्ज की होइऐ?”
“मेरी जबान नूं तां कुश नहीं होइआ……चंगी भली ऐ।” सवितरी अजे वी ओवें मुसकराउंदी दिस्स रही सी।
“थोडा कोड़मा कबीला ई सारा कंजरां दै……एवें ओहो……बस……”
गुस्से विच मूल चंद तों ओथे खड़ोता नां गिआ। उह सवितरी दी होर कोई गल्ल सुणे बिनां, घचोर-कोठड़ीआं दे नीवें बूहिआं विच्चों दी कोडा कोडा हो के हट्टी अंदर जा वड़िआ (ते हट्टी वड़न लग्गिआं उहने अख़ीरली घचोर-कोठड़ी दा बूहा वी अड़ा लिआ)।
सवितरी नें उहनूं इंज जांदिआं वेख के इक्क होर ठहाका मारिआ ते फेर चुंनी नाल मूंह-सिर वलेट के पै गई।
आथण ताईं नां मूल-चंद घर आइआ, नां उह मंजीओं उठ्ठी। उहदे सिर नूं नींद वरगी घूकी चहड़ण लग्ग पई सी। निढाल होई उह अध्ध-सुरती विच्च पई रही।
आथणे जदों उह मंजीओं उठ्ठी तां उहनूं इंज लग्गिआ जिवें उह ओपरे घर फिरदी होवे। रोटी दा वेला सी। नां उहनूं भांडिआं वाली टोकरी लभ्भदी सी, नां दाल वाला कुज्जा। चुल्ल्हा, हारा, मूहड़े सभ इंज लगदे सन जिवें उहने इह अग्गे कदे नहीं सन वेखे। इंज ई घांऊं माऊं होई उह तुरी फि਼री ते पता नहीं कदों रोटी-टुक्क दा कंम निबेड़ लिआ, ते रोटीआं वाला छाबा अग्गे रख्ख के कंध नाल ढो ला के, चुप्प-चुपीती बैठी, डिउढी दे बूहे वल्ल झाकण लग्ग पई। बाहरों उहनूं, इक्क वार इंज भुलेखा पिआ जिवें डिउढी दा बूहा बोबी नंती नें खड़काइआ होवे। उठ्ठण दी हिंमत ई नां पई।
“लिआ रोटी पा।”
कुझ रुख्खी आवाज़ सवितरी नें सुणी ते जदों उतांह झाकी तां आथण दे घसमैले चानण विच्च, मूल चंद दी शकल उहनूं ओपरी, डराउणी जिही लग्गी। सवितरी नें चुप्प-चुपीतिआं रोटी पा के उहदे अग्गे धर दित्ती। ओवें चुप्प-चुपीतिआं मूल-चंद नें खा लई।
“अज्ज वी हट्टी साउणै?” रोटी खा के हत्थ धोंदे मूल-चंद तों सवितरी नें जिवें सुते ई पुछ्छ लिआ।
“हुं!……हट्टी सुंनी ऐं।”
मूल चंद जिवें आइआ सी ओवें हट्टी नूं मुड़ गिआ।
सवितरी सारे भांडे थांओं-थाईं खिल्लरे छड्ड के मंजी उत्ते पै गई। कत्ते दी मठ्ठी ठंढ, संघणे खिड़े तारिआं भरी रात विच्च उह मूंह-उताणे, अलाणी मंजी उत्ते, एस काल-कोठड़ी वरगे विहड़े विच्च, कल्ल-मुकल्ली पई सी। उहनूं संघणे नीले असमान विच जड़े तारे, भीड़े विहड़े दीआं कंधां दे बनेरिआं दे नाल इंज लगदे सन जिवें किसे नें कच्च भंन के खिंडाइआ होवे।
फेर उहनूं बोबी नंती दीआं गल्लां याद आउण लग्ग पईआं। ‘जिहड़ा धी-पुत्त, जुआन-जहान खाण-पहिनणों बंजा जाए, उहदी सुता मगरे पई रहिंदी ऐ पुत्त!’…
सवितरी नूं डर लग्गण लग्ग पिआ सी। माता नाल दागि਼आ, इक्क अख्खों सख्खणा आपणी भैण कल्हो दा चिहरा उहनूं दिस्सिआ ते ढेर सारे तारे माता दे दागां वांग दिस्सण लग्गे।
अगली सवेर सवितरी नूं पता नहीं की हो गिआ, उह गुंम-सुंम हो के पै गई। नां बोलदी सी, नां हिलदी सी; नां कुझ खांदी सी, नां पींदी सी। पथराईआं अख्खां नाल बिट बिट छत्त वल्ल तक्की जांदी सी।
फेर चार दिन उह इंज ई पई रही। उहदी सस्स ते सहुरा हरदुआरों मुड़ आए सन। सहुरे नें उहदी हालत वेख के चेले तों पुछ्छ लिआंदी। चेले नें दस्सिआ उहनूं उहदी वड्डी भैण दी रुनहण हो गई सी। चेले नें उपाअ वी कीता, पर ‘शै’ दी पकड़ करड़ी सी, चेले दी पेश नां गई।
पंजवें दिन सवितरी दी मां आ गई। उहने हलूण-हलूण के सवितरी नूं बुलाइआ। उहने मां दे मूंह नूं दोहां हत्थां नाल टोहिआ ते अख्खां झमकण लग्ग पई।
“मां!……” जदों उहदे मूंहों आवाज़ निकली तां मां धाह मार के उहदे गल नूं चंबड़ गई।
पर सवितरी दीआं अख्खां फेर उंज दीआं उंज खड़ो गईआं। अचानक उह इंज बोलण लग्ग पई जिवें काठ दी गुड्डी दा मूंह हिल्लदा होवे; अख्खां उहदीआं ओवें अहिल्ल रहीआं।
“मैं तेरी कलो……पर तूं ,माए मेरी एस भैण नूं किउं कसाईआं दे दित्ता? मैं अग्गे एस घरे किहड़ा सुरग भोग के मरी सी!…इहनां तेरे वड्डे सहेड़ां नें नां मैनूं जिऊंदी नूं रज्जवीं रोटी दित्ती, नां मंजे 'च पई नूं दो पैसिआं दी दवाई लिआ के दित्ती……ते तूं मां की वेखिआ सी? अग्ग लौणै किसे नें इहनां दे लख्खां नूं! हैं- तूं मैनूं इह दस्स!”
इक्क बिंद होर ते सवितरी दी जीभ फिर ठाकी गई। अख्खां सुक्कण सुक्कीआं, उंज ई पत्थर दे वट्टिआं वांग टिकीआं, छत्त वल्ल विंहदीआं रहीआं।
ते अगले दिन सवितरी पूरी हो गई। जदों नुहा-धुआ के, रेशमी सूट पुआ के उहनूं सिहड़ी उत्ते पाइआ तां उसदा सहुरा अंदरों हत्थ विच्च कौली फहड़ी विहड़े विच आ के उहदी सिहड़ी कोल खहड़ा हो गिआ। कौली विच्च रगड़े होए नीले-थोथे दीआं दो चूंढीआं भर के उहने सवितरी दीआं, तिख्खे कोइआं वालीआं रता कु खुल्हीआं रहि गईआं अख्खां विच्च पा दित्तीआं।
“हुण आवदी भैण वांगूं, मगर निगहा नां रख्खीं- साडी जहड़ वी लग्ग लैण दिउ, किउं साडे मगर पईओं!”
ते उसे वेले सवितरी दीआं पंजां दिनां दीआं सुक्कण-सुक्कीआं अख्खां दे बाहरले , तिख्खे कोइआं विच्चों पता नहीं पाणी किवें सिंम पिआ।

