
जिहड़े इह कहिंदे ऐ कि तीवीं दा की ऐ, तीवीं ता पैर दी जुत्ती हुंदी ऐ, गुत्तों फड़ के दो घेसले मारो ते गरद झाड़ देओ, फेर कंन 'च पाई नहीं रड़कदी, असल 'च एहो जिहे लोकां दा किसे जोरावर, चंदरी तीवीं नाल वाह ई नहीं पिआ हुंदा। सकती तीवीं दे रोग दा तां मा'राज किसे मेरे वरगे फट्टे वैद नूं पता हुंदै कि तीवीं दा डंगिआ बंदा पाणी नहीं मंगदा। जिनहां नूं मा'राज 'जी' 'जी' करन वालीआं थिआ जांदीऐं उनहां नूं की पतै सूरज किहड़े पासिओं चहड़दै? जे किते मेरी तीवीं वरगी पल्ले पई हुंदी तां उह तीवीं नूं पैर दी जुत्ती तां की स
एस पुल्ल उतों साहमणा पहिआ ते खेतां वालीआं सारीआं डंडीआं दिसदीआं सन। राहां तों उडदी धूड़ विच तुरे आउंदे थक्के-हारे वाढे दिसदे सन; पर 'भीली दी बेबे' किधरे नज़र नहीं सी आई। किंना चिर दूर ताईं निगहा मारन पिछ्छों उह पुल्ल्ह दी ठल्ल्ह नाल ढोह ला के बहि गिआ।
''बेबे किधरों आऊगी, बापू?" छोटे तारू नें आसे-पासे निगहा मारदिआं पुछिआ।
''खबरै किहड़े खाते 'चों आऊगी !" ''चंगा फेर मैं लिऔनै भाल के बेबे नूं, बापू सिआं!" वड्डा गाचा पहे पै के भज्ज तुरिआ।
''बेखीं उइ बापू, बेखीं, किमें बतारू आंगूं ल ्
मैकसिसम गोरकी उनहीवीं सदी दे प्रसिध्ध रूसी लेखकां विच शामल है, जिस नूं उस दे नावल ‘मां’ करके वधेरे जाणिआ जांदा है। मैं उस दी तिंन भागां विच लिखी सवैजीवनी करके वी उहनूं वड्डा लेखक मंनदा रिहा हां जिस दा पहिला भाग ‘मेरा बचपन’ मैं अनुवाद कीता सी।
गोरकी दी सवैजीवनी नूं उहदीआं बहुत प्रसिध्ध रचनावां विच शामल कीता जांदा है। हुणे जिहे उहदी सवैजीवनी दे तिंने भाग दुबारा छपे हन। हेठ दित्ता प्रसंग उस दी सवैजीवनी दे दूजे भाग ‘मेरे शगिरदी दे दिन’ विचों लिआ है। इस विच उहने उस समें दा हाल दस्सिआ है जदों उ
टिब्बी उते ई, उनहां दे पिंड दा भुरू टांगरी आपणी दाती-सिंगी मझ्झ दे सिंग तेल नाल लिशकाई, उहदीआं चिचड़ीआं तोड़ण मंडिआ पिआ सी। बिंदे-झट्टे उह मूंह चुक्क के, साहमणे पशूआं ते बंदिआं दी भीड़ वल्ल इंज झाकदा जिवें उहनूं अजे वी किसे गाहक दी आस होवे।
संतू नें उस वल वेख के पाले नूं किहा, ''वेखीं उइ बाई इहदीआं लत्तां वेखीं!''
पाला उस वल झाक के हस्स पिआ। भुरू दीआं लत्तां सच्चीं ई कट्टे वरगीआं सन।
टिब्बी तों हेठ लहिंदिआं ई उह जिवें किसे होर दुनीआं विच्च आ वड़े होण। खुल्हे चौड़े राह दे दोहीं पासीं तं
“जिहड़ा धी-पुत्त जुआन जहान, खाणों पहिनणों बंजा जाए, उहदी सुता मगरे पई रहिंदी ए बहू राणीएं!” बोबी नंती नें ख़चरी अख्ख नाळ सवितरी वल्ल तक्किआ ते आपणी कथ-कला दा असर हुंदा वेख के उहदीआं वराछां दीआं बरीक झुरड़ीआं कंबण लग्ग पईआं।
“नाळे बच्चे जिहड़े धी-पुत्त दी सुता जिऊंदे जी, सभ कुश हुंदिआं-सुंदिआं खाण-पहिनणों तड़फदी रही, उहने तां भटकणा ई होइआ”, बोबी नें वळेवें ढंग नाल गल्ल शुरू कीती। “भांत भांत दे लोक दुनीआं 'च पए ऐ बीबा! कई तां बाल-बच्चे नूं खुआ पिआ के खुश हुंदे ऐ, कई कई चंदरे खांदिआं दे मूंहों बु
अड्डे उते तुरदिआं चारे पासे निगाह मारी तां उहनूं सारा कुझ ओपरा-ओपरा लग्गिआ, जिवें भुल्ल के गलत थां उते आ गिआ होवे, पर जदों दूरों ई खंडे नें 'सासरी-काल' बुलाई तां उह तसल्ली नाल मुसकराइआ खंडा बोते दा गोडा बंनही, उहनूं सरां दे कोल बिठाई खहड़ा सी। जदों बोते नूं पुचकार के उहदी मुहार हत्थों छड्डदिआं, खंडा उस दा समान चुक्कण लई नेड़े आइआ तां उहने गहु नाल वेखिआ, ओहो डब्बीआं वाला पाटिआ खेस ते खद्दर दा कुड़ता, लत्तां नंगीआं, पर पैरीं ठिब्बे छित्तरां दी थां, घसे होए फ़लीट। फ़लीटां दे पुराणे कप्पड़े विच होईआं मोरीआं विचों,
इह नावल पंजाब दे ‘मालवा’ इलाके नाल संबंधत उनहां लोकां दी कहाणी नूं पेश करदा है जो उस समें दी पंजाब दी जागीरदारी-प्रथा नाल जूझदे हन । इह लोक हड्ड-तोड़वीं मिहनत करन दे बावजूद वी अति गरीबी दा जीवन भोगदे हन । नावलकार नें नावल विचले मुख्ख पातर जगसीर अते उस दी मां नंदी दे डूंघे संताप दी कथा नूं उलीकण दा यतन कीता है । इस विचले पेंडू लोक दिआनतदार भोले भाले ते वफ़ादार होण दे बावजूद संताप भोगदे हन। पर आपणे मिट्टी दे मोह नाल पूरी शिदत नाल बझ्झे रहिंदे हन । इह जिंदगी भर आपणीआं सधरां ते इछावां दा गला घोटदे रहि
जदों दी ईसर दी भैण मुंडे दे विआह दी भेली दे के गई सी, मुनो नें ओदों दा ई रट्टा पाइआ होइआ सी। आथण-उगण ओहो गल्ल छेड़ी रखदी। पर ईसर अजे ताईं आपणी अड़ी फड़ी बैठा सी। ओह ग़रीबी-दावे वाल कंम करके डंग सारना चाहुंदा सी। पर मुनो कहिंदी सी, "जाणै तां गज्जवज्ज के जाणैं नहीं तां सरीकां तों नक्क वढौण नालों चुप्प ई चंगी।" आथणे जदों ईसर हल छड के आइआ तां मुनो नें फेर रेड़का पा लिआ। "अज बचनी दी बेबे आई सी," उस ईसर कोल गल्ल छेड़ी। "उह जिहड़ीआं दस्स के गई ऐ सुण के कालजा मच्च गिआ। कहिंदी, तेरी जठाणी पिंड 'च गुड्डा बंनही फिरदी ऐ।
बलंतो दे सहुरे ते दिउर, माघी नें शराब नाल रज्ज के रात फेर गाल्हां दित्तीआं सन। उहदी बराबर दी धी कोल पई सी पर उनहां पिउ-पुत्तां नूं शरम नहीं सी आई। उहदे दोवें निक्के मुंडे सहिम नाल छहि के बैठे तित्तरां वांग खेसां विच मूंह सिर वल्हेटी पए रहे सन ते गिआला 'तीवींआं वांगूं' कोल पिआ सुणदा रिहा सी पर उहदा चित्त टिकाणे नहीं सी रिहा। गिआले नूं दित्ते 'वचन' दा उहनूं रात वी चेता आइआ सी पर अग्गे वांग चल्ल होऊ' उहतों नहीं आखिआ गिआ पिछले कुझ महीनिआं तों उह कदे वी इंज नहीं सी कहि सकी।
इह पहिली वेर नहीं सी कि
सवेरे चंगा-भला, हस्सदा-खेडदा उह मंडी गिआ सी ते दुपहिर वेले उह सारे हसपतालों उस दी लाश चुक्क लिआए सन। डाकटर, ठाणेदार ते कुझ ‘सरदारां’ नें उनहां नूं पहिलां डराइआ, पर फेर दो सौ रुपईआ दे के ‘समझौता’ कर लिआ सी। उह शराबी सरदारां दी जीप हेठ आ गिआ सी। जीप हेठ आउण तों उहदी लाश टिब्बी उते, डेरे लिआउण तक कुल्ल इक
पहिर दा फरक सी। ते इको पहिर विच ही सभ कुझ मुक्क-चुक्क गिआ सी। होर अध्धे पहिर मगरों जदों उह लांबू ला के आए तां कुझ चिर उनहां तीवीआं नूं रोण दिता, ते आप पासे बहि के एथों तुरन दीआं सलाहां करन ल ्
आज़ाद हिंद फ़ौज विच्चों आउण मगरों सरकार नें उहदी फ़ौज दी नौकरी बहाल करके उहनूं पंजाब दीआं देसी रिआसतां दे संघ ‘पैपसू’ दे इक ज़िल्हे विच्च सिवल सरजन ला दित्ता सी। उथों रिटाइर होण मगरों उहने उसे मंडी विच्च आ के आपणा प्राईवेट कलीनिक खोल्ह लिआ सी जित्थों उहने फ़ौज विच्च भरती होण तों पहिलां आपणी मुढ्ढली नौकरी शुरू कीती सी। इह छोटी जिही मंडी उहदे लई ‘यादां दी पटारी’ ही बण चुक्की सी।
जदों उह दूजी जंग तों पहिलां एथों दे पंज-छे कमरिआं दे छोटे-जिहे हसपताल विच्च डाकटर हुंदा सी तां एथे उह चार ही ‘अफसर’ हुंदे सन
सत्थ विचों दो निआणे गुल्ली-डंडा चुक्की जांदे वेख के ताए नें उनहां नूं सैनत मारी।
उनहां विचों इक मूंह विच उंगल लै के संगदा संगदा ताए दे नेड़े आ गिआ, पर दूजा झग्गे हेठ गुल्ली लुका के अगांह नस्स गिआ।
“औह कहिंदा सी कुश उइ?” कोल आए मुंडे दी बांह फड़ के ताए नें पुछ्छिआ।
“उह, उह माघे का।”
“माघे का की उइ?”
“माघे काणे दा भतीजा।”
“घग्गे ढींडू दा मुंडा?”
मुंडे नें “हां’ विच सिर हला दित्ता। ताइआ आपणीआं संघणीआं मुछ्छां विचों मुसकराइआ ते मूंह मुंडे दे होर नेड़े कर
पहिलां ‘सुखन सुरजीत पातर दे’ ही पहड़दा हां। इस अंक विच्च उहने कीटस दी बेवकत मौत बारे इक्क पंनें विच्च ही बहुत कुझ्झ कहि दित्ता है। बाइरन ते आपणे बारे वी दस्स दित्ता कि उह माड़े माहौल विच्च वी जिउंदे रहे पर कीटस वरगा बहुत वड्डा कवी इक्क लेख नें मार दित्ता (उंझ जिस रसाले दा पातर नें ज़िकर कीता है उह शुरू तों कीटस दे खिलाफ लिखदा रिहा सी)। इहो पहड़ के जो मन विच्च आइआ उहो (तत्ते घाअ) संखेप विच्च लिख रिहा हां।
मैनूं याद है जदों 45 साल, पहिलां ‘महड़ी दा दीवा’ छपिआ सी, अतर सिंघ नें अंगरेज़ी ट्रिबिऊन अखबार विच्च आ