جِہڑے اِہ کہِںدّے اےَ کِہ تِیوِیں دا کی اےَ٬ تِیوِیں تا پَیر دی جُتّی ہُںدّی اےَ٬ گُتّۄں پھڑ کے دۄ گھیسلے مارۄ تے گرد جھاڑ دیئۄ٬ پھیر کنّ 'چ پائی نہِیں رڑکدی٬ اسل 'چ ایہۄ جِہے لۄکاں دا کِسے جۄراور٬ چںدّری تِیوِیں نال واہ ای نہِیں پِیا ہُںدّا۔ سکتی تِیوِیں دے رۄگ دا تاں ما'راج کِسے میرے ورگے پھٹّے وَید نُۄں پتا ہُںدَّے کِہ تِیوِیں دا ڈںگِّیا بںدّا پاݨی نہِیں مںگّدا۔ جِنہاں نُۄں ما'راج 'جی' 'جی' کرن والِییاں تھِیا جاںدِیئَں اُنہاں نُۄں کی پتَے سُۄرج کِہڑے پاسِئۄں چڑھدَے؟ جے کِتے میری تِیوِیں ورگی پلّے پئی ہُںدّی تاں اُہ تِیوِیں نُۄں پَیر دی جُتّی تاں کی س

ایس پُلّ اُتۄں ساہمݨا پہِیا تے کھیتاں والِییاں سارِییاں ڈںڈِّییاں دِسدِییاں سن۔ راہاں تۄں اُڈدی دھُۄڑ وِچ تُرے آئُںدے تھکّے-ہارے واڈھے دِسدے سن؛ پر 'بھِیلی دی بیبے' کِدھرے نذر نہِیں سی آئی۔ کِنّا چِر دُۄر تائیِں نِگہا مارن پِچھّۄں اُہ پُلّہ دی ٹھلّہ نال ڈھۄہ لا کے بہِ گِیا۔

''بیبے کِدھرۄں آئۄُگی٬ باپُۄ؟" چھۄٹے تارُۄ نیں آسے-پاسے نِگہا ماردِیاں پُچھِیا۔

''کھبرَے کِہڑے کھاتے 'چۄں آئۄُگی !" ''چںگّا پھیر مَیں لِئۄَنَے بھال کے بیبے نُۄں٬ باپُۄ سِیاں!" وڈّا گاچا پہے پَے کے بھجّ تُرِیا۔

''بیکھِیں اُئ باپُۄ٬ بیکھِیں٬ کِمیں بتارُۄ آںگُۄں ل ّ

مَیکسِسم گۄرکی اُنہِیوِیں سدی دے پْرسِدھّ رُۄسی لیکھکاں وِچ شامل ہَے٬ جِس نُۄں اُس دے ناول ’ماں‘ کرکے ودھیرے جاݨِیا جاںدا ہَے۔ مَیں اُس دی تِنّ بھاگاں وِچ لِکھی سوَیجِیونی کرکے وی اُہنُۄں وڈّا لیکھک منّدا رِہا ہاں جِس دا پہِلا بھاگ ’میرا بچپن‘ مَیں انُواد کِیتا سی۔

گۄرکی دی سوَیجِیونی نُۄں اُہدِییاں بہُت پْرسِدھّ رچناواں وِچ شامل کِیتا جاںدا ہَے۔ ہُݨے جِہے اُہدی سوَیجِیونی دے تِنّے بھاگ دُبارا چھپے ہن۔ ہیٹھ دِتّا پْرسںگّ اُس دی سوَیجِیونی دے دُۄجے بھاگ ’میرے شگِردی دے دِن‘ وِچۄں لِیا ہَے۔ اِس وِچ اُہنے اُس سمیں دا ہال دسِّیا ہَے جدۄں اۄ

ٹِبّی اُتے ای٬ اُنہاں دے پِںڈّ دا بھُرُۄ ٹاںگری آپݨی داتی-سِںگّی مجھّ دے سِںگّ تیل نال لِشکائی٬ اُہدِییاں چِچڑِییاں تۄڑݨ مںڈِّیا پِیا سی۔ بِںدّے-جھٹّے اُہ مُۄںہ چُکّ کے٬ ساہمݨے پشُۄیاں تے بںدِّیاں دی بھِیڑ ولّ اِںج جھاکدا جِویں اُہنُۄں اجے وی کِسے گاہک دی آس ہۄوے۔

سںتُّۄ نیں اُس ول ویکھ کے پالے نُۄں کِہا٬ ''ویکھِیں اُئ بائی اِہدِییاں لتّاں ویکھِیں!''

پالا اُس ول جھاک کے ہسّ پِیا۔ بھُرُۄ دِییاں لتّاں سچِّیں ای کٹّے ورگِییاں سن۔

ٹِبّی تۄں ہیٹھ لہِںدِّیاں ای اُہ جِویں کِسے ہۄر دُنِییاں وِچّ آ وڑے ہۄݨ۔ کھُلہے چَۄڑے راہ دے دۄہِیں پاسِیں تں

“جِہڑا دھی-پُتّ جُیان جہان٬ کھاݨۄں پہِنݨۄں بںجّا جائے٬ اُہدی سُتا مگرے پئی رہِںدّی اے بہُۄ راݨِیئیں!” بۄبی نںتّی نیں خچری اکھّ نالھ سوِتری ولّ تکِّیا تے آپݨی کتھ-کلا دا اسر ہُںدّا ویکھ کے اُہدِییاں وراچھاں دِییاں برِیک جھُرڑِییاں کمبّݨ لگّ پئیِیاں۔

“نالھے بچّے جِہڑے دھی-پُتّ دی سُتا جِئۄُںدے جی٬ سبھ کُش ہُںدِّیاں-سُںدِّیاں کھاݨ-پہِنݨۄں تڑپھدی رہی٬ اُہنے تاں بھٹکݨا ای ہۄئِیا”, بۄبی نیں ولھیویں ڈھںگّ نال گلّ شُرُۄ کِیتی۔ “بھاںت بھاںت دے لۄک دُنِییاں 'چ پئے اےَ بِیبا! کئی تاں بال-بچّے نُۄں کھُیا پِیا کے کھُش ہُںدّے اےَ٬ کئی کئی چںدّرے کھاںدِیاں دے مُۄںہۄں بُ

اڈّے اُتے تُردِیاں چارے پاسے نِگاہ ماری تاں اُہنُۄں سارا کُجھ اۄپرا-اۄپرا لگِّیا٬ جِویں بھُلّ کے گلت تھاں اُتے آ گِیا ہۄوے٬ پر جدۄں دُۄرۄں ای کھںڈّے نیں 'ساسری-کال' بُلائی تاں اُہ تسلّی نال مُسکرائِیا کھںڈّا بۄتے دا گۄڈا بنّہی٬ اُہنُۄں سراں دے کۄل بِٹھائی کھڑھا سی۔ جدۄں بۄتے نُۄں پُچکار کے اُہدی مُہار ہتھّۄں چھڈّدِیاں٬ کھںڈّا اُس دا سمان چُکّݨ لئی نیڑے آئِیا تاں اُہنے گہُ نال ویکھِیا٬ اۄہۄ ڈبِّییاں والا پاٹِیا کھیس تے کھدّر دا کُڑتا٬ لتّاں نںگِّییاں٬ پر پَیرِیں ٹھِبّے چھِتّراں دی تھاں٬ گھسے ہۄئے فلِیٹ۔ فلِیٹاں دے پُراݨے کپّڑے وِچ ہۄئیِیاں مۄرِییاں وِچۄں٬

اِہ ناول پںجّاب دے ’مالوا‘ اِلاکے نال سمبّںدھّت اُنہاں لۄکاں دی کہاݨی نُۄں پیش کردا ہَے جۄ اُس سمیں دی پںجّاب دی جاگِیرداری-پْرتھا نال جُۄجھدے ہن ۔ اِہ لۄک ہڈّ-تۄڑوِیں مِہنت کرن دے باوجُۄد وی اتِ گرِیبی دا جِیون بھۄگدے ہن ۔ ناولکار نیں ناول وِچلے مُکھّ پاتر جگسِیر اتے اُس دی ماں نںدّی دے ڈُۄںگھے سںتّاپ دی کتھا نُۄں اُلِیکݨ دا یتن کِیتا ہَے ۔ اِس وِچلے پیںڈُۄ لۄک دِیانتدار بھۄلے بھالے تے وفادار ہۄݨ دے باوجُۄد سںتّاپ بھۄگدے ہن۔ پر آپݨے مِٹّی دے مۄہ نال پُۄری شِدت نال بجھّے رہِںدّے ہن ۔ اِہ جِںدّگی بھر آپݨِییاں سدھراں تے اِچھاواں دا گلا گھۄٹدے رہِ

جدۄں دی اِیسر دی بھَیݨ مُںڈّے دے وِیاہ دی بھیلی دے کے گئی سی٬ مُنۄ نیں اۄدۄں دا ای رٹّا پائِیا ہۄئِیا سی۔ آتھݨ-اُگݨ اۄہۄ گلّ چھیڑی رکھدی۔ پر اِیسر اجے تائیِں آپݨی اڑی پھڑی بَیٹھا سی۔ اۄہ غرِیبی-داوے وال کمّ کرکے ڈںگّ سارنا چاہُںدّا سی۔ پر مُنۄ کہِںدّی سی٬ "جاݨَے تاں گجّوجّ کے جاݨَیں نہِیں تاں سرِیکاں تۄں نکّ وڈھَۄݨ نالۄں چُپّ ای چںگّی۔" آتھݨے جدۄں اِیسر ہل چھڈ کے آئِیا تاں مُنۄ نیں پھیر ریڑکا پا لِیا۔ "اج بچنی دی بیبے آئی سی٬" اُس اِیسر کۄل گلّ چھیڑی۔ "اُہ جِہڑِییاں دسّ کے گئی اےَ سُݨ کے کالجا مچّ گِیا۔ کہِںدّی٬ تیری جٹھاݨی پِںڈّ 'چ گُڈّا بنّہی پھِردی اےَ۔

بلںتّۄ دے سہُرے تے دِئُر٬ ماگھی نیں شراب نال رجّ کے رات پھیر گالہاں دِتِّییاں سن۔ اُہدی برابر دی دھی کۄل پئی سی پر اُنہاں پِئۄ-پُتّاں نُۄں شرم نہِیں سی آئی۔ اُہدے دۄویں نِکّے مُںڈّے سہِم نال چھہِ کے بَیٹھے تِتّراں واںگ کھیساں وِچ مُۄںہ سِر ولہیٹی پئے رہے سن تے گِیالا 'تِیوِیںیاں واںگُۄں' کۄل پِیا سُݨدا رِہا سی پر اُہدا چِتّ ٹِکاݨے نہِیں سی رِہا۔ گِیالے نُۄں دِتّے 'وچن' دا اُہنُۄں رات وی چیتا آئِیا سی پر اگّے واںگ چلّ ہۄئۄُ' اُہتۄں نہِیں آکھِیا گِیا پِچھلے کُجھ مہِینِیاں تۄں اُہ کدے وی اِںج نہِیں سی کہِ سکی۔

اِہ پہِلی ویر نہِیں سی کِہ

سویرے چںگّا-بھلا٬ ہسّدا-کھیڈدا اُہ مںڈّی گِیا سی تے دُپہِر ویلے اُہ سارے ہسپتالۄں اُس دی لاش چُکّ لِیائے سن۔ ڈاکٹر٬ ٹھاݨیدار تے کُجھ ’سرداراں‘ نیں اُنہاں نُۄں پہِلاں ڈرائِیا٬ پر پھیر دۄ سَۄ رُپئیِیا دے کے ’سمجھَۄتا‘ کر لِیا سی۔ اُہ شرابی سرداراں دی جِیپ ہیٹھ آ گِیا سی۔ جِیپ ہیٹھ آئُݨ تۄں اُہدی لاش ٹِبّی اُتے٬ ڈیرے لِیائُݨ تک کُلّ اِک

پہِر دا پھرک سی۔ تے اِکۄ پہِر وِچ ہی سبھ کُجھ مُکّ-چُکّ گِیا سی۔ ہۄر ادھّے پہِر مگرۄں جدۄں اُہ لامبُۄ لا کے آئے تاں کُجھ چِر اُنہاں تِیوِییاں نُۄں رۄݨ دِتا٬ تے آپ پاسے بہِ کے ایتھۄں تُرن دِییاں سلاہاں کرن ل ّ

آذاد ہِںدّ فَۄج وِچّۄں آئُݨ مگرۄں سرکار نیں اُہدی فَۄج دی نَۄکری بہال کرکے اُہنُۄں پںجّاب دِییاں دیسی رِیاستاں دے سںگھّ ’پَیپسُۄ‘ دے اِک ذِلہے وِچّ سِول سرجن لا دِتّا سی۔ اُتھۄں رِٹائِر ہۄݨ مگرۄں اُہنے اُسے مںڈّی وِچّ آ کے آپݨا پْرائیِویٹ کلِینِک کھۄلہ لِیا سی جِتھّۄں اُہنے فَۄج وِچّ بھرتی ہۄݨ تۄں پہِلاں آپݨی مُڈھّلی نَۄکری شُرُۄ کِیتی سی۔ اِہ چھۄٹی جِہی مںڈّی اُہدے لئی ’یاداں دی پٹاری‘ ہی بݨ چُکّی سی۔

جدۄں اُہ دُۄجی جںگّ تۄں پہِلاں ایتھۄں دے پںجّ-چھے کمرِیاں دے چھۄٹے-جِہے ہسپتال وِچّ ڈاکٹر ہُںدّا سی تاں ایتھے اُہ چار ہی ’اپھسر‘ ہُںدّے سن

ستھّ وِچۄں دۄ نِیاݨے گُلّی-ڈںڈّا چُکّی جاںدے ویکھ کے تائے نیں اُنہاں نُۄں سَینت ماری۔

اُنہاں وِچۄں اِک مُۄںہ وِچ اُںگل لَے کے سںگّدا سںگّدا تائے دے نیڑے آ گِیا٬ پر دُۄجا جھگّے ہیٹھ گُلّی لُکا کے اگاںہ نسّ گِیا۔

“اَۄہ کہِںدّا سی کُش اُئ؟” کۄل آئے مُںڈّے دی باںہ پھڑ کے تائے نیں پُچھِّیا۔

“اُہ٬ اُہ ماگھے کا۔”

“ماگھے کا کی اُئ؟”

“ماگھے کاݨے دا بھتِیجا۔”

“گھگّے ڈھِیںڈُۄ دا مُںڈّا؟”

مُںڈّے نیں “ہاں‘ وِچ سِر ہلا دِتّا۔ تائِیا آپݨِییاں سںگھّݨِییاں مُچھّاں وِچۄں مُسکرائِیا تے مُۄںہ مُںڈّے دے ہۄر نیڑے کر

پہِلاں ’سُکھن سُرجِیت پاتر دے‘ ہی پڑھدا ہاں۔ اِس اںکّ وِچّ اُہنے کِیٹس دی بیوکت مَۄت بارے اِکّ پنّیں وِچّ ہی بہُت کُجھّ کہِ دِتّا ہَے۔ بائِرن تے آپݨے بارے وی دسّ دِتّا کِہ اُہ ماڑے ماہَۄل وِچّ وی جِئُںدے رہے پر کِیٹس ورگا بہُت وڈّا کوی اِکّ لیکھ نیں مار دِتّا (اُںجھ جِس رسالے دا پاتر نیں ذِکر کِیتا ہَے اُہ شُرُۄ تۄں کِیٹس دے کھِلاپھ لِکھدا رِہا سی)۔ اِہۄ پڑھ کے جۄ من وِچّ آئِیا اُہۄ (تتّے گھاء) سںکھّیپ وِچّ لِکھ رِہا ہاں۔

مَینُۄں یاد ہَے جدۄں 45 سال٬ پہِلاں ’مڑھی دا دِیوا‘ چھپِیا سی٬ اتر سِںگھّ نیں اںگّریذی ٹْرِبِئۄُن اکھبار وِچّ آ