मई 08, 2025

writingDetail.created_by
By: पूरन सिंघ पांधी

बहु-मंतवी संसथा वरगे: गिआनी दित्त सिंघ

पंजाब लई 19वीं सदी घोर संकटां ते संघरशां दी सदी है। इह उह समा सी; जदों इक्क पासे गोरिआं दी गुलामी दा जूळा उतारन लई कतारबंदी करन, दूजे पासे भारती समाज विचों अगिआनता, अनपहड़ता ते अंधविशवासां दा हनेरा दूर करन, उन्नहा विच सवैमान, अणख ते चेतना दी जोत प्रचंड करन अते तीजे ब्राहणवादी जोकां दी जकड़ विचों गुरदुआरे मुकत करन ते शुध सिख्ख-सिधांत ते पवित्तर गुर-मरियादा बहाल करन दी फिकरमंदी दे कारज सन। इंनहां घोर संकटां, औकड़ां ते भिआनक बिमारीआं तों कढ्ढण लई उदों दे समाज सुधारकां, प्रचारकां अते कौमी मरजीविड़िआं दे अणथक्क कारनामिआं ते अथाह कुरबानीआं अग्गे आपमुहारे सिर झुकदा है। इंनहां महान मोढीआं विचों सन: गिआनी दित्त सिंघ ते इंनहां दे समकाली साथी सन: प्रोफैसर गुरमुख सिंघ, भाई जोध सिंघ, भाई तेजा सिंघ, भाई वीर सिंघ, भाई कानह सिंघ नाभा, प्रोफैसर पूरन सिंघ, अकाली कौर सिंघ अते होर बहुत सारे जो आपो आपणे फीलड दे अदुत्ती नाइक, विदवान लेखक, महान दारशनिक, पवित्तर ते उच्ची सुच्ची जीवन-जाच दे मालक सन।

उदों समाज दे जन-जीवन उत्ते ब्राहमणां दी बुरी तरहां जकड़ सी। जंंमण तों मरन तक्क ब्राहमणी रसमां दा जाळ विछिआ होइआ सी। इस हालत विच दलितां, अछूतां ते अनसूचित जातीआं दी दशा बेहद्द तरसयोग सी। दलितां नाळ घोर वितकरा, तिरसकार ते घिरणा भरिआ विहार हुंदा सी। जानवरां ते अछूतां विच बहुता फरक नहीं सी। इंनहां लई चेतना ते चानण दे, इज़्ज़त ते सतिकार दे अते भाईचारक बराबरता दे सारे दुआर बंद सन। सिख्खां दे आपणे गुर असथानां, गुरदुआरिआं विच वी घोर बेकदरी, बेदरदी ते नफरत वाळा विहार कीता जांदा सी। गुरदुआरिआं विच ते होर धारमिक सथान विच इक्क तरहां नाळ इंनहा दे दाखले 'ते पाबंदी सी। दलित जाती दे किसे विअकती दे छुहण नाळ ते कई वार इंनहा दे केवल परछावें नाळ अपवित्तर होण, पतित होण जां भिट्टे जाण दा डर बणिआं रहिंदा सी अते इंनहा तों दूर रहिण दी मरियादा दा बोल बाला सी। हर थां, हर मौके इंनहा दे पल्ले नफरत ते घिरणा पैंदी सी। अजिहे दुखदाई ते अंधकार हालात विच गिआनी दित्त सिंघ दे विअकतीतव दा अते उस दी विदवता ते प्रतिभा दा उभार अक्कां विच गुलाब ते कल्लरां विच कंवल पैदा होण वरगी घटणा है।

गिआनी दित्त सिंघ नूं आपणी ज़िंदगी दी उसारी लई कई भवसागर तरने पए, कंडिआले राहां 'ते तुरना पिआ, सखत औकड़ां, थुड़ां, त्रिसकार ते नफरत भरे हालात विच सखत मिहनत करनी पई। पर द्रिहड़ लगन, कठोर सिरड़ ते तपस्सिआ वरगी लगन रंग लिआई। जिस नाळ इह सिख्ख कौम दे क्रांतीकारी, गौरवशाली ते प्रतिभाशाली नाइक बण के उभ्भरे हन।

पंजाब दे ज़िला फतेहगहड़ दे पिंड कलौड़ विच पिता भाई दिवान सिंघ, माता राम कौर दे घर, 21 अप्रैल 1850 नूं रामदासीआ बिरादरी विच पैदा होए। गरीब परवार सी। पिता घर दी खड्डी 'ते कप्पड़ा बुणदे सन। मुशकल नाळ गुज़ारा हुंदा सी। पर गिआनी दित्त सिंघ बचपन तों ही इक्क फक्कर, दरवेश ते जगिआसू बिरती दे मालक सन। इंनहां नें थां थां तों फिर के बड़ी मिहनत नाळ विदिआ दे किणके इकठ्ठे कीते। अधिऐनशील बिरती दे मालक गिआनी दित्त सिंघ नें वख्ख वख्ख निरमले साधूआं ते पंडतां पासों ब्रहम विदिआ, देव बाणी संसक्रित, ब्रिज भाशा ते हिंदी दा गिआन हासल कीता। मुनशी सयद्द पासों उरदू, फारसी ते अरबी भाशा दी विदिआ लई। भारती सभिता ते संसक्रिती दा, इतहास ते मिथहास दा, भारती दरशन शासतर ते नीती ग्रंथां दा निठ्ठ के अधिऐन कीता। बहुत लंमे समे पिछ्छों 1883 विच इंनहां 'गिआनी' दी प्रीखिआ पास कीती। इस तरहां इह आपणे समे दे बहु-पख्खी विदवता, प्रतिभा दे मालक, नीतीवेता, पंडत ते आलम फाज़ल मंने जांदे सन। इंनहां दी चुंबकी, प्रभावशाली ते अज़ीम शखसीअत दे अनेकां पासार ते विआपक परतां हन। उह पुरातन सिंघां वांग हठी, जपी, तपी भावना दे भरे होए, असूली ते सिरड़ी सुभाअ दे पक्के गुरसिख्ख सन। 1884 विच लाहौर विच उनहां ठठेरिआं दी गली विच तिंन-छत्ता मकान लिआ, जिस विच उन्नहां पक्की रिहाइश कीती। उह पंजाब दी राजधानी लाहौर दे हर खेतर विच इक्क बुलंद ते प्रभावशाली अवाज़ सन। तरक, दलील, डिबेट ते हाज़र-जबाबी विच उन्नहां दा कोई सानी नहीं सी। आप उकती-युकती दे धनी, सपशटवादी, अजित्त ते निरभै प्रचारक सन। उह इक्क निपुंन पत्तरकार, प्रभावशाली अधिआपक ते सिधांतकार लेखक सन। खोजी ते सिरड़ी बिरती दे मालक, समाज सुधारक, महां प्रवचनकार, सुल्हझे लेखक, क्रांतीकारी ते प्रभावशाली विआखिआकार सन। उह इक्को इक्क सिख्ख विदवान सन; जिंनहां आपणे समे दे युग परिवरतक अते आरीआ समाज दे बानी सुआमी दइआनंद सरसवती नूं शासत्रारथ विच हार दित्ती, आपणी उच्च लिआकत ते विदवता दा लोहा मनवाइआ अते डीबेट विच लाजबाब कीता।

इंनहां दी ज़िंदगी दा इक्क इक्क लमहा गौरवमई ते इनकलाबी सिख्ख इतहास दी सिरजणा करदा है। कुल्ल पंजाह ते इक्क साल दी आयू विच उन्नहां उह महान कारज कीते जो इक्क संसथा ही कर सकदी है। इस तरहां उह विअकती नहीं, बहु-पख्खी ते बहु-मंतवी संसथा वरगे महान विअकती सन। पंजाब विच उदों इसाई मिशनरीआं ते आरीआ समाज दे प्रचार ते प्रभाव दुआरा सिख्ख-सिधांतां नूं अते पंजाबी सभिआचार नूं खोरा लाउण दे यतन हो रहे सन। पंजाब दी जुआनी पतित हो रही सी। इस दे विरोध विच आप नें आपणी शकतीशाली ते क्रांतीकारी अवाज़ बुलंद कीती। पंजाबी सभिआचार ते सिख्ख-सिधांता दी महानता दा प्रचार कीता ते इस हनेरी नूं ठल्ल्हण विच सफलता प्रापत कीती।

1877 विच ओरीऐंटल कालज लाहौर दी सथापना होई; जिस विच आप पंजाबी दे प्रोफैसर नियुकत होए। आप आपणे विशे नूं इतहासक तत्थां ते दलीलां दुआरा रौचक ते दिलचसप बणाई रखण दे माहर वकता सन। इंनहा विच घंटिआं बध्धी सुरोतिआं नूं कीलण ते विशे नाळ जोड़ी रख्खण दी बलकारी ते शकतीशाली समरत्था सी। आप निशकाम सिख्खी-सपिरट ते मिशनरी भावनां नाळ भरे होए सन। इंनहा दा सारा जीवन समाज सुधार ते मानवता दी सेवा नूं समरपत रिहा है। मिथहास दी जिल्ल्हण विचों कढ्ढण वाळे, इतहास दा चानण देण वाळे ते पिआर दीआं रिशमा वंडण वाळे गुरबाणी दे समरत्थ ते प्रभावशाली विआखिआकार सन। इंनहा नें पुरातन जनम साखीआं नूं कलातमिक छोहां दित्तीआं, विशे दी गहिराई नाळ जोड़िआ अते उन्नहां नूं सिधांतक सेध दित्ती।

साल 1877 विच आपदा मेल आपणे समे दे महान क्रांतीकारी, प्रतिभाशाली ते प्रभावशाली गुरसिख्ख प्रचारक प्रोफैसर गुरमुख सिंघ नाळ मेल होइआ। इंनहा महान हसतीआं नें पंजाब विच सुधारवादी ते अगांह वधू लहिर दे झंडे बुलंद कीते, चेतना दे रणसिंगे ते ढोल वजाए। साह-सत हीण भारती जंता विच इनकलाबी जाग्रिती दीआं जोतां जगाईआं। सच्चाई 'ते चल्लण, कूड़ ते झूठ दीआं कंधां ढहि ढेरी करन, मनुख्ख हक्कां दी राखी लई रण विच जूझण ते निसचे भरी जित्त दा होका दित्ता।

जिस वरग नूं गुरू साहिब नें 'रंगरेटे गुरू के बेटे' आख आपणे सीने नाळ लाइआ सी, मान सनमान दित्ता ते भाईचारक बराबरता दित्ती सी; उसे वरग नूं गुर असथाना, गुरदुआरिआ विच, मरियादा दी आड़ विच तुइ तुइ हुंदी वेख, अणखी ते सिदकी सूरमे किवें सहिन कर सकदे सन? गिआनी दित्त सिंघ ते प्रफैसर गुरमुख सिंघ नें इस धक्के ते अनिआं विरुध्ध, धारमिक अंध विशवासां भरी मरियादा विरुध्ध, पखंड ते छूत छात विरुध्ध, पूरे ज़ोर ते जोश नाळ अवाज़ बुलंद कीती।

पर 'सच की बाणी नानकु आखै, सचु सुणाइसी सच की बेला' तों बेमुख होए, चिहड़े होए ते डरे होए, अकाल तखत 'ते काबज़, वकत दे पुजारीआं नें सिख्ख कौम दे इंनहां दो अज़ीम ते नायाब कौमी हीरिआं नूं ते उन्नहां दी महानता, विदवता ते प्रचंड प्रभिता नूं ढाह लाउण लई ते नीवां दिखाउण लई कोई कसर नां छड्डी। इंनहां नूं किसे नां किसे केस विच उलझाई रख्खण दे यतन कीते। अंत महान शरधावान, निशकाम ते सिरड़ी गुरसिख्ख प्रचारक प्रोफैसर गुरमुख सिंघ नूं 18 मारच 1887 नूं पंथ विचों छेकण दा 'हुकमनामा' जारी कर दित्ता। इह हुकमनामा इक क्रांतीकारी ते बुलंद अवाज़ बंद करन दा धारमिक फतवा सी। पर मंद बुध्धी, कठोर चित्त ते ईरखा दे भरे पुजारीआं नूं की पता सी:

"मर गए, कट गए पर नां झुके असीं,

होर सन जो मर गए हत्थ जोड़दे।"

1872 विच 'सिंघ सभा अंम्रितसर' दी वी सथापना हो चुक्की सी गिआनी दित्त सिंघ ते प्रोफैसर गुरमुख सिंघ दे यतना दुआरा 2 नवंबर 1879 विच 'सिंघ सभा लाहौर' दी सथापना कीती गई। 1883 विच 'खालसा दीवान अंम्रितसर' दी अते अपरैल 1886 विच 'खालसा दीवान लाहौर' दी सथापना कीती गई। भावें इंनहां विच कई तरहां दे सिधांतक मत्त-भेद सन; फिर वी इनहां सभावां दा ते 'खालसा दीवाना' दा आदरश ते निशाना गुरमति दा परचार ते समाज सुधार सी पर दाइरा आपो आपणा सी, ढंग ते प्रभाव वी आपो आपणा सी।

पत्तरकारी दे खेतर विच गिआनी दित्त सिंघ दी लिआकत ते योगिता नूं, महानता, विशेशता, विलख्खणता नूं अते इंनहा दी साहितक सेवा नूं भुलाइआ नहीं जा सकदा। इंनहां दी लिखण-शैली अतिअंत रौचक, प्रभावशाली ते विदवता भरी सी। इंनहां परउपकारी, उद्दमी ते विदवान हसतीआं नें 13 जून 1886 विच 'खालसा अखबार लाहौर' दी प्रकाशना अरंभ कीती; जो इक्क समाज सुधारक ते अगांहवधू विचारधारा दा अखबार सी। सिख्ख-सिधांता दा प्रचार ते पंजाब दी जनता दीआं भावनां दी तरज़मानी करदा सी। आपणे समे दा इह बेहद्द मकबूल अखबार 1901 तक्क चलदा रिहा। इस दे पहिले संपादक प्रोफैसर गुरमुख सिंघ, फिर भाई झंडा सिंघ, अखीर विच इस दे संपादक प्रसिध्ध विदवान भाई मईआ सिंघ बणे।

विदिआ दे खेतर विच गिआनी जी दा बेहद्द महान ते इतहासक योगदान है। विदिअक संसथावां दे इह 'दिमाग' मंने जांदे सन। इंनहां दे अहिद विच 14 अकतूबर 1882 विच 'पंजाब यूनीवरसिटी लाहौर' दी सथापना होई। अगंरेज़ां दे राज विच भारत दी चौथी ते पंजाब विच इह पहिली यूनीवरसिटी सी। आपदे अणथक्क यतना दुआरा 5 मारच, 1892 विच खालसा कालज अंम्रितसर दी सथापना होई। अंगरेज़ अफसर सर जेमज़ लाइल नें कालज दा नीह पत्थर रख्खिआ। पंजाब विच सिख्खां दा इह पहिला महान चानण मुनारा सी। अज्ज इह गुरू नानक देव यूनीवरसिटी दा रुतबा हासल कर चुक्का है। गिआनी दित्त सिंघ दी महानता, योगिता, प्रतिभा ते धारमिक बिरती नूं मुख्ख रखदिआं खालसा कालज प्रबंधक कमेटी नें इंनहा नूं कालज विच वड्डे अहुदे 'ते नियुकत कीता। कालज कलासां लई सलेबस वी इंनहा नें तिआर कीता। विदिआ दे खेतर विच इस तों वड्डी विदिअक योगिता ते महानता होर की हो सकदी सी? सिखिआ शासतरी ते विदिआ दे भंडार गिआनी जी जीवन भर इस अहुदे 'ते बिराजमान रहे। इंनहां पिछ्छों इस महान रुतबे 'ते भाई काहन सिंघ नाभा जी नूं सुशोभत कीता गिआ।

आप अणथक्क साहितकार, सुल्हझे पत्तरकार ते बलकारी विआखिआकार सन। इंनहा दुआरा रचित कविता ते वारतिक दीआं पुसतकां दी गिणती 70 तक्क अप्पड़दी है; जो इंनहा दी आपणी उमर दे सालां तों किते वधेरे बणदीआं हन अते जो पंजाबी साहित विच महान उच्चा दरजा रखदीआं हन। एनी छोटी आयू विच एनीआं पुसतकां लिखण ते छापण दा कारज इक्क चमतकार वरगा कारज है। इह इक्क रिशीआं, मुनीआं, तपस्सवीआं दे सिरड़ ते सिदक वरगी साधना है।

6 सतंबर 1901 नूं दिन दे साढे दस वजे गिआनी दित्त सिंघ इस संसार तों सदा लई विदा हो गए। आपदे अकाल चलाणे नाळ पूरे पंजाब विच सोग दी लहिर छा गई। इस पंथक हीरे दी मौत 'ते पंजाब भर दे आगूआं, विचारकां, भाई वीर सिंघ समेत होर विदवानां, पत्तरकारां ते चिंतकां नें डूंघे वैण पाए ते धाहां मार के आपणे दुख्ख ते ग़म दा इज़हार कीता।

गिआनी दित्त सिंघ दे जीवन नाळ सबंधत कुझ अमर घटनावां दा वेरवा जानणा वी ज़रूरी है:

गिआनी दित्त सिंघ दे पिता दा नां भाई दीवान सिंघ, माता राम कौर सन। गिआनी जी दी सुपतनी दा नां बिशन कौर सी; जिस दी 1930 विच मिरतू होई। आपणे समे प्रसिध्ध विदवान अते गुलाब दासी मत्त दे परचारक श भाग जी आप जी दे सहुरा सन। गिआनी जी दी इकलोती पुत्तरी दा नां विदिआवंत कौर सी; जिस दा अकाल चलाणा 17 जून 1901 विच होइआ।

गिआनी दित्त सिंघ दे इकलोते पुत्तर बलदेव सिंघ दा जनम 1882 विच होइआ। श फौजा सिंघ दी पुत्तरी बीबी इंदर कौर नाळ शादी होई; इस दी 1920 विच मिरतू होई। 1905 विच बलदेव सिंघ डाकटरी दी पहड़ाई लई इंगलैंड गिआ। 1922 विच परवार समेत निAज़ीलैंड गिआ। 1930 विच निउज़ीलैंड तों पंजाब वापस, 1937 विच हुशिआरपुर हैलथ अफसर नियुकत। 1928 विच बलदेव सिंघ दे इकलौते पुत्तर दी मिरतू। 16 जून 1940 विच, शिमले दे नज़दीक सोलन विखे बलदेव सिंघ संसार तों सदा लई विदा हो गिआ।

इस दे नाल ही गिआनी दित्त सिंघ दे खानदान दा सूरज असत हुंदा है।