मार्च 03, 2010

writingDetail.created_by
By: किरपाल सिंघ पंनूं

त्रैमासिक कहाणी रीपोरट टोरांटो

त्रैमासिक कहाणी बैठक

कुलजीत मान

 

प्रथा दा इह इक महतव-पूरन पहड़ाअ सी। मिंनी गरेवाल नें 6 फ़रवरी दा दिन मिथिआ सी। परवारिक माहौल विच विचर रही तिमाही कहाणी बैठक दी मेज़बानी रछपाल कौर गिल्ल दा परिवार कर रिहा सी। दुपिहर दे तिंन तों रात दे इक्क वजे तक्क चली इस मीटिंग विच कहाणीकार ते सरोते मंतर-मुगध होए कहाणीआं ते उनहां ते हो रही विचार चरचा विच नवीआं ते सिख़रले पध्धर दीआं पैड़ां विच आपणा आपा समोई संवाद रचदे रहे।

दस साल दे अरसे बाद वरिआम संधू नें आपणी नवीं कहाणी दा पाठ इस बैठक विच करना सी। कहाणी बैठक नें भारती साहित अकैडमी दे अवारड विजेता वरिआम संधू दी कहाणी दा इस गलों वी सुआगत कीता कि इक्क अरसे बाद लिखी कहाणी दी उतसुकता दा पहिला प्रभाव त्रैमासिक कहाणी बैठक विच कबूलिआ जांणा सी।

राशन-पाणी उपरंत जरनैल सिंघ कहाणीकार दी प्रधानगी हेठ ठीक तिंन वज़े हज़ूम सभा विच बदल गिआ। सभ तों पहिलां कहाणी पहड़न दी जिंमेवारी जरनैल सिंघ गरचा दे हिस्से आई। कहाणी दा नाम सी ‘उज्जड़े बागां दे गालहड़ पटवारी’। गरचा दी इह इक लंबी कहाणी सी। दो बेड़ीआं विच रखे पैरां दा तनाव कदे छोटा हुंदा रिहा ते कदे वड्डा। पंजाबी समाज विच हो रहे अनोखे  वरतारे नाल इह समझ वी मिट गई है कि कौण इतबारा है ते कौण देखण विच ही बीबा है। सारे बिरतांत विचों भावें गालड़ ते पटवारी दोवें ही गाइब सन पर उज्जड़े बागां दे नकशे जरूर द्रिशट-मान सन। उजड़े बागां विच फिर वी तोते आउंदे हन। उनहां नूं गुलेले वी वजदे हन, कदे आपणिआं वलों ते कदे सकिआं वलों। त्रासदी  इह है कि होर इह जाण वी कित्थे। युध्ध वी करदे हन ते युध्धां दीआं जुगतां वी प्रमाणिक हुंदीआं हन। ज़िंदगी विच सटेअ आरडर वी लैंणे पैंदे हन। ज़िंदगी दी प्रमाणिकता चंगी गल्ल है पर वासतविकता दे नाल लेखक दी द्रिशटी कुझ लघू रही ते कहाणी नूं फोकस दी घाट नाल माला माल कर दित्ता। हाशीए ते खड़ी लिखत दे फैलाअ नूं बुणन दी ज़रूरत है। कुझ ऐसा वी रड़किआ जिसनाल पाठक दी नवांपन जानण दी रीझ नें हलका जिहा नांह-पख्खी सिर मारिआ। फिर वी जरनैल सिंघ गरचा दा इक्क उद्दमी कदम सी। भाशाई पखों कुझ रौचक मुहावरे वी उभारके लिआंदे जिनहां सठविआं विच वरती जांदी बोली दी माखिउं मिठी खुशबो पसारी। कुझ घरां, पिंडां दा नुहारी-करण वी शलाघा योग सी।

इस तों बाद अगली कहाणी वरिआम संधू रचित ‘रिम झिम परबत’ सी, जिसदी इंतजार सारिआं नूं सी।

विभिंन पसारां नाल मनुख्खी  जीवन दीआं अनेक परतां,चिंतावां, ओतरा-चड़ावां, इतहास ते परंपरावां नाल लबरेज़ जिं਼दगी दीआं कदरां-कीमतां ते कीमतां दे आपसी डाइलाग नाल कमर-कस्सी इह कहाणी आपणे आप विच इक्क माडल है। बिरतांत उपर पीडी पकड़ करके ही कहाणी दा प्रभाव खिंडदा नहीं सगों इकागर रहिंदा है। अजोके समाजिक वरतारे विच आरथिकता नें प्रमुखता नाल मनुख्खी सोच नूं वलूंधरिआ है। इह वलूंधरा-पन ही उभरके साडे ताणे-पेटे नूं दिशा प्रदान कर रिहा है। कोई वी बात सरलता नाल वी कीती जावे तां उसदे माअइनिआं विचों असीं आदतन, कुझ पदारथक तलाशण दी रुची नूं संतुलित नहीं रख्ख सकदे। इह कहाणी अजोके रुझाणां तों निरलेप, कुझ ऐसा सुझाअ रही है जिसदीआं वाटां मनुख्ख दे अंदरले मनुख्ख नूं मुखातिब हन। आरथिकता नाल इसदा सिधा कोई लैणा देणा नहीं। लुट-मार करदे कुझ लुड्डी-मार किसे सिसटम नाल बझ्झे नहीं हुंदे। भावें सिसटम वी भरिशट होवे पर अराजकता नालों सवाइआ ही हुंदा है।

कहाणी दी सिख़रता मुख्ख पातर दी सवै-सिरजी सखशीअत नाल वाबसता है ते पाठक दे मंन विच किंतू वी पैदा करदा है। इह किंतू उह है जो पाठक नें आपणे आप ही समझ लिआ है कि जो दोशी नहीं उह आतम-गिलानी नाल गळतान किउं है? शंके नविरत हुंदे हन जदों उह कहाणी विच छोहे सवै नूं मज़बूत करदे वेरविआं दा मंथन करदा है।

नाइक अरजन सिंघ सिरजी कहाणी विच दूसरी पीड़ी दी प्रतीनिधता करदा है। उसदा बाप इंदर सिंघ इक सच्चा सूरा सिख्ख है ते परंमपरा-गत चली आ रहीआं सिख्ख रवाइतां अनुसार प्रभूसता दे प्रभूआं नाल हमेशां मरद-अगंमड़ा बणके दसत-पंजा लैंदा है। उसदा सबंध इतहासकारी दे सिधांतक अते विवहारक मुलां नाल है। इह सिधांत, जैतो दे मोरचे विच ते फिर गदर-लहिर विच वी आपणा प्रचम लहिराउंदे हन। अरजन सिंघ दा फ़रज घर-ग्रहिसथी दा है।

अरजन सिंघ दे पुत्तर जगजीत सिंघ तक्क हक्क-सच दे बोल कामरेडां दी कारजशैली नाल नत्थी हो जांदे हन ते जगजीत सिंघ इक्क खिची लकीर दे पार जा खलोंदा है। पंजाब संकट दौरान वडे पधर ते होई कामरेडां दी शहादत नें उनहां विच बेकिरकी लै आंदी। जगजीत उस बेकिरकी नाल जा खलोंदा है पर अरजन सिंघ आपणीआं मानतावां नाल खड़ा हर पख्ख नूं तथां अधारत मापदा तोलदा है ते मज़लूमां दी रखिआ नूं समुच्चता विच विचारदा है। फ़लैश-बैक विधी वरतदिआं लेखक, अरजन सिंघ दी इस धारना नूं निखारदा है।

अरजन सिंघ दा चरितर इक अंम्रितधारी कामरेड वांग है भावें उसने विधी अनुसार अंम्रित नहीं छकिआ होइआ पर उसदे रोम-रोम विच अंम्रित है। इहो अंम्रित किसे वेले फातिमा दी इज़त बचाउण खातर अग्ग नाल भिड़ जांदा है ते इहो अंम्रित गदरी बाबिआं दी यादगार सथापित करदा है।

धक्के नाल कबज़ा करन आए सिधांत-हीण कथित सिख्ख नौसरबाजां दी लाली नूं निल्लतण विच बदल दिंदा है। कथित लैफटीनैंट जनरल गुरजीत दा वडा भरा कामरेड सी फेर खिआल बदल गए। अरजन सिंघ नूं गुस्सा वी आउंदा है कि कामरेड धिर खुरदी खुरदी असलों ही किउं खुर गई?

समाजिक-राजनीतक पैंतड़िआं दे बावजूद सवै-सिरजी सखशीअत वजों उसारी अरजन सिंघ दी सोच मुख्ख-नाइक दी विरासत सी। उसनूं मारन आए तिंनां मुंडिआं दीआं पिठां आपणे पुत्तां वरगीआं लगदीआं हन। पुलीस वलों इह कहिणा कि बाबा वधाई होवे तेरे दसे तिंने दे तिंने पंछी फुंडे गए नें। अरजन सिंघ नूं लगदै कि उसदा किरदार इक मुख्खबर दा बण गिआ है जद कि उह ते मुंडिआं नूं बचाउंणा चाहुंदा सी। चिटी दाहड़ी नूं कालख़ लगी समझदिआं उह आपणे सदीवीं किरदार दी बहाली लई पुलीस ते हमला करदा है ते पुलीस हथों शहादत प्रापत करदा है।

चड़दे सूरज दीआं किरनां दे सुनिहरी चानण विच बाबे दी चिट्टी दाड़ी लिश लिश कर रही सी। बहु-परती ते बहु-पसारी कहाणी विच अनेक परतां हन। जिनहां दा खुलासा करना इस रिपोरट दी समरथा अनुसार असंभव है।

जरनैल सिंघ कहाणीकार नें सिखरता वल्ल जांदीआं कई कला-संपन किरनां दा ज़िकर कीता। भाशा पखों काविकता दा रस है, इह विचार मिंनी गरेवाल दे सन। अरविंदर कौर, बरजिंदर गुलाटी ते मनमोहन गुलाटी नें संघणी बुणतर, कथानक वाक बीड़न दी कौशलता नूं सराहिआ। नीटा बलविंदर ते जरनैल सिंघ गरचा नें किहा कि डाइलाग तिख्खे ते सथिती अनकूल हन। कुझ वी बेलोड़ा नहीं। वकील कलेर, कुलदीप गिल्ल ते रछपाल गिल्ल मंतर-मुगध होके समुची कहाणी नूं माणदे वी रहे ते दाद वी दिंदे रहे। माइआ राम दी नसीहत दा ज़िकर करना बणदै जिसने अरजन सिंघ दी सोच विच सोने दी झाल वरगा कंम कीता। फड़े गए मुंडे परमजीत दा इह कहिणा कि ‘मैं तां जीणा चाहुंदा हां’ जां अरजन सिंघ दा कहिणा नां नां ‘मैं पहिलां भगाउती नहीं सिमरदा,मैं तां पहिलां प्रिथमै नानक सिमरके अग्गे तुरदा हां। नानक नूं सिमरे बिनहां जां नानक तक्क पहुंचण तों पहिलां चली भगाउती बड़ी गड़बड़ां कर सकदी ए।’ दहाके बाद लिखी कहाणी लई वरिआम संधू नूं सभने मुबारकबाद कही।

इसतों बाद बरजिंदर गुलाटी नें कहाणी सुणाई ‘बेबे जी’। पेशकारी पखों बरजिंदर गुलाटी हमेशां ही कमाल करदे हन। कहाणी विच सरलता, छोटे छोटे वाक, जज़बात ते द्रिश चितरण दी खूबी सी। वरिआम संधू दा प्रतीकरम सी कि इह जरूरी नहीं कि हर कहाणी वडे थौट नूं लैके ही चल्ले। कहाणी दाहवा ही नहीं करदी कि मैं किसे विचार दा संचार करना है। कहाणी प्रकिरतक फ़सलां, पौदिआं, दरखतां  ते सु਼ध वातावरण दा ज़िकर है। सोहज दी भावना त्रिपत हुंदी है। हलके संगीत दी  इह इक खूबसूरत कहाणी है।

इसतों बाद वकील कलेर दी कहाणी सी ‘काशनी खिआल’। छोटी पर चंगे शबदां दे जाल नाल  बुणी इह सरीरक अत्रिपती दी कहाणी सी जिस विच डंग-टपाऊ कथित-खुशी सी पर सदीवी खुशी दी अणहोंद सी। सदीवी खुशी दी गल्ल करनी कहाणी दी जरूरत ही नहीं सी। वकील कलेर डंग-टपाऊ कथित-खुशी दी गल्ल करदा जां तां संग गिआ जां किरस कर गिआ पर शबदां दा जादू जरूर कर गिआ।

इसतों बाद रछपाल कौर गिल्ल नें आपणी कहाणी ‘तेजो फिर विक गई’ दे दो कु सफे सुणाए ते बाकी कहाणी मूंह ज़बानी ही सुणाई।  चंगे विशे ते रछपाल दे जज़बात सलाहुंण योग सन। वीह साल दी वहुटी ते सतर साल दे बाबे दे आनंदां नूं जितना वी तिख्खा निंदिआ जावे संतुलित ही लगेगा।

रात दा इक्क वज़ चुक्का सी। कारां सटारट करन लगिआं दंदोड़िका वज्ज रिहा सी। जरनैल सिंघ कहाणीकार नें सभा वलों गिल्ल परिवार दा धंनवाद कीता।