जस्सोवाल गाउण मेलिआं दा मोहड़ीगड्ड सी। उस नूं पंजाबी सभिआचार दा बाबा बोहड़ किहा जांदा सी। उहदा पूरा नां उहदे कद्द काठ जिड्डा ही सी -जथेदार जगदेव सिंघ जस्सोवाल। उस नें पिंड जस्सोवाल दी मशहूरी उवें ही कराई जिवें गरेवालां दीआं खेल्हां नें किला राइपुर दी कराई। जे उह आपणे नां नाल आपणा गोत गरेवाल जोड़ी रख्खदा तां पिंड जस्सोवाल नूं दूर दुराडे दे लोक नां जाण सकदे। जगदेव सिंघ दे नां नाल पिंड जस्सोवाल दा नां वी दूर-दूर तक धुंमिआं। उह विलख्खण शख़सीअत दा मालक सी, जिस विच अनेकां गुण सन। उहदा जीवन रंग तमाशिआं दी लील्हा सी। मेलिआं गेलिआं विच मेल्हदा उह हस्सदा खेल्हदा तुर गिआ।
उह यारां दा यार, जथेदारां दा जथेदार, सिआसतदानां दा सिआसतदान, कलाकारां दा कदरदान ते सभिआचारक मेलिआं दा सुलतान सी। उहदे विच महिक सी, टहिक सी, मिठास सी ते करारापण सी। उह नच्चण कुद्दण मन का चाओ पूरा करदिआं, हसंदिआं, खेलंदिआं, खावंदिआं, पहिनंदिआं विच्चे मुकती पा गिआ। कद्द उहदा सवा छे फुट्ट ते भार उहदा सवा कुइंटल सी। मणां विच तोलदे तां तिंन मण तेरां सेर बणदा। उह तिंनां विच वी सी ते तेरां विच वी सी। खहड़ा तां दिसदा ही सी, बैठा वी दिसदा सी।
मैं कई वार सोचदां जे उह कबड्डीआं पाउंदा हुंदा तां किसे तों डक्किआ नहीं सी जाणा। जे जफ्फे लाउंदा हुंदा तां किसे नूं निकलण नहीं सी देणा। खेड जगत विच उहदी धंन धंन होणी सी। फिर मैं उहदे रेखा चित्तर दा नां ‘धरती धकेल’ रख्खणा सी। कुमैंटरी करदिआं कहिणा सी, “टेक के धरती मां नूं मत्था, चल्लिआ जग्गा जस्सोवालीआ कौडी पाउण ... धरती कंबदी आ धरती धकेल दे कदमां थल्ले! थब्बे थब्बे दे पट्ट, मूंगलिआं वरगे डौले, गज़ चौड़ी छाती, मुगदर वरगा जुस्सा, वेखदे आं किहड़ा माई दा लाल जग्गे जट्ट नूं डक्कदा? कबड्डी कबड्डी कबड्डी ... औह मारिआ जाफी चला के मक्की दे पूले वांग ... नईं रीसां जग्गे दीआं ... जींदा रहि जुआना!”
उहदा कद्द वी वड्डा सी, नां वी वड्डा ते हड्ड गोडे वी वड्डे सन। उह फिफटी वी वड्डी लाउंदा सी ते पग्ग वी वड्डी बंनहदा सी। फिफटी चिट्टी जां केसरी हुंदी सी ते पग्ग काली। उहदी दाहड़ी वी वड्डी सी ते मुछ्छां वी वड्डीआं। झग्गा वी वड्डा ते जेबां खीसे वी वड्डे। उह वड्डे दिल वाला बंदा सी। परात जिड्डा दिल सी उहदा। उह आए गिआं नूं परातां भर भर छकदा छकाउंदा। जग्ग भर भर पींदा पिआउंदा। उहदा घर आउण जाण वालिआं दा जंकशन सी जित्थे आवाजाई बणी रहिंदी। उत्थे साज़ वी खड़कदे ते भांडे वी खड़कदे।
उहदे घर आउण वालिआं विच्च विच्चे गवई्ईए हुंदे विच्चे हसई्ईए, विच्चे लिखारी विच्चे मदारी, विच्चे जोगी विच्चे भोगी, विच्चे भंड विच्चे नकलीए, विच्चे जौड़े विच्चे भौरे। विच्चे महिंदर चीमा विच्चे परगट गरेवाल। सवा कुइंटल दे गुरभजन गिल्ल तों लै के पंजाह किल्लो दे निंदर घुगिआणवी ते कवी सुरजीत पातर तों लै के गीतकार शमशेर संधू तक सभ आउंदे जांदे रौणकां लाई रख्खदे। जस्सोवाल दा ‘आल्हणा’ उहदे लई भावें आल्हणा ही सी पर आउण जाण वालिआं लई नूर महिल दी सरां सी जिथे चहिल पहिल बणी रहिंदी। चुल्ल्हे तपदे रहिंदे ते लंगर चलदा रहिंदा। उहदा कुत्ता किसे नूं भौंकदा किसे नूं नां भौंकदा। जस्सोवाल बिमार होइआ तां दुध्ध पीण लई बक्करी रख्खणी पई। उह विच्चे मिआंकी जांदी ते विच्चे मींगणां नाल विहड़ा शिंगारी जांदी। जस्सोवाल दी सरदारनी सुरजीत कौर बक्करी नूं बुरा भला कलपदी किसे वल्ल कौड़ा झाकदी, किसे वल्ल मिठ्ठा। उहदी बुड़बुड़ किसे नूं सुणदी, किसे नूं नां सुणदी। विच्चे बंदे आई जांदे, विच्चे तुरे जांदे। चुल्ल्हा तपदा रहिंदा ते रौणक मेला लग्गिआ रहिंदा।
जदों बंदे आउंदे तां उह भौंपू वजाउंदा जिस दी ’वाज़ सुण के नौकर भज्जिआ आउंदा। उह कहिंदा, “काका, बंदे गिण लै। दो दो मिस्से परौंठे, दहीं दी इक इक बाटी, अंब दा अचार, गंढा ते मिरच, लस्सी ते गुड़। लै आ, बस्स छेती लै आ। बंदे आगे, होर आउणे आ। मेला लाउणा मेला। जाह बीबी नूं पुछ्छ किहड़ी चीज़ हैगी, किहड़ी हैनी? आह सुण होका। लग्गदा सबज़ी आला होका दिंदा।”
निंदर घुगिआणवी नें लिखिआ, “नौकर ते मैं जस्सोवाल दे नाल बाहर निक्कले। रेहड़ी उत्ते भई्ईआ साग वेचदा फिरदा सी। जस्सोवाल नें पुछ्छिआ, “काका, हाअ सारा साग किंने दा?”
भईआ बोलिआ, “इह सौ रुपए का है जी।”
जस्सोवाल नें सौ दा नोट दिंदिआं किहा, “आह लै, लाह दे सारा ई।”
जदों साग दी पंड रसोई विच रख्खी तां बीबी रौला पाउण लग्गी, “लै हैंअ, दस्सो खां भला, ऐना साग की पशूआं नूं पाउणा सी? कौण रिंनहूं इहनूं? मण पक्का साग चक्क के लै आए ... की फूकणा सी ऐना साग?”
जस्सोवाल नें आखिआ, “गुआंढीआं दे घरीं दे आओ ... वंड दिओ, चुंड दिओ, दान-पुंन कर दिओ, हरेवाई दान करनी चंगी हुंदी आ ... घरे हरेवाई आई आ, लोक तरसदे आ हरेवाई नूं ... चार चुफेरे पत्तझड़ ई पत्तझड़ आ ... वंडो काका, हरेवाई वंडो। बीबी दा जेरा माड़ा। मैं ख़ुश आं ...।”
उह खुशी वंडदा रहिंदा, बीबी बुड़बुड़ करन पिछ्छों चुप्प वट्ट लैंदी। उह गज्ज वज्ज के मेले लाउंदा, गज्ज वज्ज के मेलिआं ’ते जांदा ते रज्ज पुज्ज के आल्हणे ’च आउंदा। जीवन नूं उह समझदा ही मेला गेला सी। हरेक गल्ल पिछ्छों उह ‘हैं जी’ कहिंदा। हुंगारा नां मिलदा तां आप ही ‘हां जी’ कहि के गल्ल मुका दिंदा। कहिंदा रहिंदा, “बस्स आही हुंदा, आही होणा सी, है कि नां, हैं जी?”
‘थोडी ओ भैण दी’ उहदी गाल्ह नहीं, उहदा तकीआ कलाम सी। इह उहदे मूंहों ‘हां जी’ ते ‘हैं जी’ वांग ही निकलदा। ते उहदे मूंहों सजदा वी ख़ूब! इकेरां मोहन सिंघ मेले तों दो कु दिन पहिलां मैनूं जस्सोवाल दे डेरे जाण दा मौका मिलिआ। उह मैनूं मोहन सिंघ चौंक विच्चों ही गड्डी ’च बहा के लै गिआ। जांदिआं डाक बकसे विच्चों डाक कढ्ढी। खहड़ा खड़ोता नाले लफ़ाफ़े खोल्ही जावे नाले मेरे नाल गल्लां करी जावे। उह जिहड़ा लफ़ाफ़ा खोल्हे उहदे ’चों ई चैक्क निकल आवे। खुश हुंदा उह नाल दी नाल आखी जावे, “आह लै, हज़ार दा निकल आइआ, आह पंज सौ दा ... बल्ले! आह पंदरां सौ दा। थोडी ओए भैण दी ... आह चक्क दो हज़ार दा! पहिले मेले वेले दस दस रुपईए मसां ’कठ्ठे कीते सी, हैं जी? ओए ऐस लफ़ाफ़े ’चों ’कठ्ठे ई पंज चैक्क! आह तां झुरलू फिर गिआ ओए ... लोक तां सच्चीं मेरे मगर लग्ग गए लग्गदे आ ... हुण आपां कीहदे लैण दे आं? हैं जी?” उहने अख्खां टड्ड के गोल डेले घुमाए। उहदे ‘हां जी’ कहिण तों पहिलां मैं ‘हां जी’ किहा तां उह होर वी ख़ुश होइआ।
जस्सोवाल मैथों पंज साल वड्डा सी। उस दा जनम लुधिआणे तों नौं किलोमीटर दूर पिंड जस्सोवाल सूदां विच 30 अप्रैल 1935 नूं होइआ सी। जस्सोवाल नां दा इक होर पिंड तसील जगराओं विच वी है, जिस नूं जस्सोवाल कुलार किहा जांदा है। जस्सोवाल सूदां विच सूद ते गरेवाल गोत दे लोक वधेरे हन। उत्थे रेलवे सटेशन वी है ते इक पुराणा मंदर वी। उस मंदर करके जस्सोवाल हिंदू धरम दे अठाहट तीरथां विच गिणिआ जांदा है। उत्थों दा इक कहिंदा कहाउंदा ज़िमीदार ज़ैलदार करतार सिंघ गरेवाल सी जिस दी पतनी सरदरनी अमर कौर दी कुख्खों पंज पुत्तरां नें जनम लिआ। जगदेव सिंघ उनहां विच्चों ही सी जिस नूं जुगो किहा जांदा सी।
जुगो नें प्राइमरी दी पहड़ाई आपणे पिंड दे सकूल तों कीती अते मैट्रिक दी किला राइपुर दे हाई सकूल तों। किला राइपुर दा आला दुआला गरेवालां दा गहड़ है। गरेवालां दा इतिहास लिखण वाले खोजीआं नें लिखिआ है कि रिख्खपाल नां दे राजे दा इक पुत्तर बैरसी सी। उह आपणे साथीआं नाल सतलुज लागले इलाके यानी अजोके गुज्जरवाल पिंड दे आस पास घुंम रिहा सी। उदों सतलुज वी लुधिआणे दे दख्खण वल्ल वगदा अगांह बठिंडे वल्ल जांदा सी। समें दे बदलण नाल दरिआवां दे वहिण वी बदल गए हन। बठिंडे कोल दी वगदा सतलुज समें नाल फिरोज़पुर कोल दी वगण लग्ग पिआ है जो हुण सिआल विच सुक्का ही रहिंदा है।
कहिंदे हन कि राजकुमार बैरसी नें सतलुज लागे रहिण वाले जट्टां दी इक कुड़ी नाल शादी कर लई। जदों उह नवविआहुता नूं लै के आपणे राजे बाप पास पहुंचा तां राजपूत राजे नें इस नूं खानदान दी हेठी समझिआ। राजपूत शरीके नें बैरसी नूं भाईचारे विच्चों छेक दित्ता। बैरसी नूं मजबूरी वस्स पतनी दे पिंड वल्ल आउणा पिआ। उनहां कोल कोई घर नहीं सी, जित्थे उनहां दे बच्चे दा जनम हो सकदा। किसानां नें फसलां कट्ट के गरे लाए होए सन। बैरसी दे बच्चे दा जनम इक गरे विच होइआ जिस करके उस दा नां ही गरा रख्खिआ गिआ। गरे दी औलाद अग्गों गरेवाल अखवाई जिस दे पहिले पिंड गुज्जरवाल, नारंगवाल, किला राइपुर, महिमा सिंघ वाला ते लोहगहड़ आदि होंद विच आए। फिर आले दुआले गरेवालां दा तपा फैल गिआ। इनहां पिंडां विच विद्दिआ दी जाग पंजाब दे पेंडू इलाकिआं विच्चों सभ तों पहिलां लग्गी। गरेवाल जट्ट सिख्खां विच्चों वधेरे पहड़े लिखे मंने जांदे हन ते वधेरे हिसाबी किताबी वी। कई इसे कारन गरेवालां नूं जट्टां दे अगरवाल कहि के छेड़दे हन। पर जगदेव सिंघ जस्सोवाल हिसाबां किताबां तों उप्पर सी। उहदे विच अगरवालां वाली कोई गल्ल नहीं सी।
जस्सोवाल दा पिता ज़ैलदार करतार सिंघ गरेवाल इलाके दा मंनिआ प्रमंनिआ बंदा सी। उस नें लखनऊ दे हेवरड इंजनीअरिंग सकूल तों ओवरसीअरी दा कोरस कीता सी पर ओवरसीअर नहीं सी लग्गा। उह क्रिकट दा खिडारी सी ते रज्जिआ पुज्जिआ जट्ट ज़िमीदार सी। उस नें आपणे पुत्तरां नूं रज्ज के पहड़ाइआ। सारे ही पुत्तर पहड़े लिखे निकले। उह तीह साल डिसट्रिक बोरड लुधिआणे दा मैंबर चुणिआ जांदा रिहा। उह बारां साल ल्हा बोरड दा मीत प्रधान ते प्रधान रिहा। सरब संमती नाल पैंती साल पिंड दा सरपंच चुणिआ जांदा रिहा। उस नें इलाके विच कई डिसट्रिक बोरड सकूल खुल्ल्हवाए, रसते बणवाए ते डिसपैंसरीआं चालू करवाईआं। जगदेव सिंघ नूं लोक भलाई दे कारज करने कराउणे विरसे विच मिले। उस दे सारे भरावां नें आपणे नां पिछ्छे गरेवाल लाइआ पर जगदेव सिंघ नें गरेवाल दी थां जस्सोवाल जोड़िआ।
आपणे नां नाल जस्सोवाल जोड़न दा कारन उस दा अकाली पारटी नाल जुड़ना सी। अकाली आपणे नां पिछ्छे गोत दी थां पिंड लाउंदे सन। जस्सोवाल अजे पहड़दा सी कि उस दा बरनाले कोल पिंड धूड़कोट विच बीबी सुरजीत कौर नाल विआह हो गिआ। उह पंज भरावां दी लाडली भैण सी। विआह पिछ्छों मुकलावा लैण जाणा सी। मुकलावा लैण चल्लिआ तां राह विच अकालीआं दी कानफरंस हो रही सी, जित्थे जोशीलीआं तकरीरां हो रहीआं सन। उत्थे बोले सो निहाल दे जैकारे तां लग्गणे ही सन नाल पंजाबी सूबा ज़िंदाबाद दे नाहरे वी लग्ग रहे सन। उहनीं दिनीं नहिरू सरकार दे इशारे ’ते कैरों सरकार नें पंजाबी सूबे दे नाहरे उत्ते पाबंदी लाई होई सी। मासटर तारा सिंघ नें पंजाबी सूबे दा मोरचा लाइआ होइआ सी।
जगदेव सिंघ चहड़दी जुआनी विच सी। गरम लहू ठाठां मार रिहा सी। मुकलावा लैण जांदा उह वी पंजाबी सूबे दे नाहरे नाल ज़िंदाबाद कूक उठ्ठिआ। फेर की सी, उत्थे ही पुलिस नें उस नूं दबोच लिआ। सहुरे घर ढुक्कण दी थां उह जेल्ह जा ढुक्का। सहुरिआं दी खंड घिओ वाली रोटी खाण दी थां जेल्ह दी दाल ते सुक्की सड़ी रोटी मिली। नवारी पलंघ दी थां रड़े सौणा पिआ। फुल्लां वाले रेशमी विछाउणे दी थां मुशक मारदे जुल्लड़े मिले। जेल्ह दी ज़िल्लत सहिण तों बिनां जुरमाना वी भरना पिआ पर उह जेल्ह विच्चों ‘जस्सोवाल’ बण के निकलिआ। उह सिख्खां दे नेता मासटर तारा सिंघ दे संपरक विच आ गिआ। उत्थों ही उस दा सिआसी जीवन शुरू होइआ जो श्रोमणी अकाली दल दे जनरल सकत्तर अते पंजाब प्रदेश कांगरस दे मीत प्रधान बणन तक पुज्जा, पर उह मंतरी नां बण सकिआ।
उह टिक के बहिण वाला बंदा नहीं सी। चोण हार के वी नहीं सी टिकदा। उहदे मन विच आई, मंतरी जां मुख्ख मंतरी तां बण नहीं हुंदा, गवरनरी किहड़ा माड़ी है? उह पंजाबी गाइकी दी गवरनरी मगर पै गिआ ते लोक उस नूं ‘गवई्ईआं दा गवरनर’ कहिण लग्ग पए। इओं उह मुख्ख मंतरी अते मंतरीआं तों उप्पर दी हो गिआ। मुख्ख मंतरी ते मंतरी तां बदलदे रहे पर उहदी गवरनरी अंत तक पक्की रही। उहदा राज लोकां दे दिलां ’ते काइम रिहा।
जगदेव जुगो जदों बच्चा सी तां काटोआं दा शिकार करिआ करदा सी। उनहां दिनां विच पेंडू बच्चिआं नूं वहिम सी कि काटो दे चौरस सिर विच दुआनी हुंदी है। उदों रुपए दे 64 मोरी वाले पैसे जां डब्बर पैसिआं तों बिनां अधिआनी, आना, दुआनी, चुआनी ते अठिआनी दे सिक्के हुंदे सन। आने दा सिक्का गोल किंगरिआं वाला हुंदा सी जद कि दुआनी दा सिक्का चौरस हुंदा सी जिस करके बच्चिआं नूं भुलेखा सी कि काटो दे सिर विच दुआनी है। काटो किक्कर ’ते चहड़ के जान बचाउण लग्गदी तां जुगो होरीं डले਼ मार के काटो नूं हेठां सुट्ट लैंदे। उहदा सिर फेह के वेखदे पर दुआनी नां निकलदी। फाइर फोका निकल जाण ’ते दूजी काटो मगर पैंदे पर दुआनी फिर वी नां लभ्भदी। उनहां नें बथेरीआं काटोआं मारीआं। शाइद उनहां काटोआं नूं मारन दा पाप ही लग्गा होवे कि जुगो तों जस्सोवाल बणे जगदेव सिंघ नूं सिआसत रास नां आई। सिआसत विच उह खज्जल खुआर ही होइआ।
पहिलां लग्गदा रिहा कि अकाली दल विच्चों कुछ निकलू, फिर लग्गण लग्गा कि कांगरस ’चों निकलू। जस्सोवाल कदे अकालीआं नाल ते कदे कांगरसीआं नाल रलदा रिहा। कदे कांगरस दी टिकट ’ते चोण लड़दा, कदे अकाली दल दी टिकट ’ते। उह दोहां दा शिकार करदा ख़ुद शिकार हुंदा रिहा पर ‘दुआनी’ किसे पासिओं नां निकली। उह सिआसतदानां दे काटो कलेश दी भेट चहड़दा रिहा। अख़ीर विच कहिण लग्ग पिआ सी, कांगरसी ते अकाली इक्को जिहे हन। अकालीआं जां कांगरसीआं दे राज दा दो कु सौ घरां नूं ही फरक पैंदै, बाकी दे पंजाब नूं कोई फरक नहीं पैंदा!
इक दिन सवेरे ही मैं उस नूं मिलण गिआ। कंम तां कोई नहीं सी, बस्स दरशन ही करने सन। दरशन कीते तां उह उदास दिसिआ। अख्खां विच्चों पहिलां वाली चमक ग़ाइब सी। हासा वी नायाब। इओं तां उह कदे दिसिआ ही नहीं सी। उंज वी घर विच सुंन सरां सी। नौकर पता नहीं किध्धर गिआ सी? उह गोडिआं ’ते हत्थ रख्ख के उठ्ठिआ अते घड़े विच्चों पाणी दा गलास भर के फड़ाइआ। चाह पीण बारे पुछ्छ के कहिण लग्गा, “लोकां नें सिआसत विच्चों करोड़ां कमा लए, ज़मीनां खरीद लईआं, महल्ल पा लए, आपणीआं सत्तां पीहड़ीआं लई धन जोड़ लिआ ते मैं आह बैठां मलंग दा मलंग। ज़मीन वी विक गई ते पिंड वी छड्डी बैठां। बैंक बैलैंस रहि गिआ उन्नी रुपईए। उन्नीआं नूं भवां हेठां लै-लां भवां उत्ते। हैं जी?”
मैनूं हुंगारा भरना ही पैणा सी जो ‘हां जी’ कहि के भर दित्ता। उहदी अध्धी उदासी उसे वेले दूर हो गई लग्गी। हुंगारा सुण के उस नें गल्ल अग्गे तोरी, “आपां हुण सिआसत वाली हट्टी बंद करती। तकड़ी वट्टे सांभते, सौदा सूत संतोखता। की पिआ सिआसत ’च? जिंना चिर चलदी सी चलाली, हुण नी होर चला हुंदी। मैं हज़ारां बंदिआं दा कंम कराइआ होऊ। कदे कोई दर आइआ नी मोड़िआ। सैंकड़े मुंडिआं नूं नौकरीआं दुआईआं, हज़ारां बदलीआं कराईआं, विआह मंगणे कराए, गाइक बणाए, सटेजां ’ते चहड़ाए ते टूर लुआए। कई बदेशां ’च पक्के हो गए। कई अफ़सर लग्ग गए। मैं लुधिआणे तों लोक सभा दी चोण लड़ी। उमीद सी कि जित्तूंगा। पर वोटां ओनीआं वी नी निकलीआं जिंने बंदे मोहन सिंघ मेला देखदे आ। लोक पता नी की भालदे आ? मैं तां कहिनां वोटां कंम नूं नी, लारिआं नूं पैंदीआं। सिआसत रहिगी लारे लप्पिआं दी, झूठ तुफ़ानां दी ते लुच्चिआं लंडिआं दी। आपां तों लुच्चे लंडे नी बणिआं जांदा। हैं जी?”
गल्ल अगांह सुणन लई मैं फिर हुंगारा भरिआ, “हां जी।”
उह कहिण लग्गा, “हुण मैनूं समझ नी लग्गदी मैं करां तां की करां? इशक करन दी मेरी उमर नी, नहीं तां इशक ई कर लैंदे। जदों हुंदा सी ओदों कीता नी गिआ। साधां संतां दा वी सरिआ पिआ, नहीं तां साध संत बण के ई देख लैंदे। चोरी यारी मैं कर नी सकदा बई वाधू दी बदनामी होऊ। अगले कहिणगे धौल दाहड़ीआ करी की जांदै? सिआसत मेरी चल्ली नी। खेती मैं कर नी सकदा। इक आह मेलिआं आले नी टिकण दिंदे। टिकण तां मेरा साला मेरा दिल ई नी दिंदा। कहिंदा करी चल्ल कुछ नां कुछ। दस्स दिल दे आखे लग्गां कि दिमाग दे? तूं ही दस्स करां तां की करां? हैं जी?”
मैं की दस्सदा? जे सत्तां पत्तणां दे तारू दा इह हाल सी तां मेरे वरगा की दस्स सकदा सी। मैं उहदी अजिही मानसिक हालत ’ते हैरान सां। मेलिआं गेलिआं वाले जस्सोवाल नूं हो की गिआ सी? जथेदार होर उध्धड़िआ, “दिमाग तां मेरा ठीक आ पर पंगा सारा दिल दा पाइआ होइआ। दिल नूं बथेरा आखीदा, बई टिक जा, टिक जा, पर इह भैण देणा कित्थे टिकण दिंदा? खराबी सारी इहदे ’च आ। इहदा इलाज दस्स कोई? जे इह टिक जे तां मैं वी टिक जां। हैं जी?”
मैं हुंगारा भरिआ, “हां जी।” गल्ल तां जस्सोवाल नें सिरे दी कर दित्ती सी। सोलां आने सच्ची। दिल टिक जे तां पिछ्छों दाह संसकार दीआं रसमां ही रहि जांदीआं, जिवें जस्सोवाल दीआं दिल दी धड़कण रुक जाण पिछ्छों होईआं। उहदा दिल 30 अप्रैल 1935 तों 22 दसंबर 2014 तक अस्सी साल दे करीब धड़किआ। अख़ीर टिक गिआ। गल्ल लीह ’ते पाउण लई मैं किहा, “जस्सोवाल साहिब, दिल तुहाडा बिलकुल ठीक ऐ। इहनूं विचारे नूं गाल्हां किउं कढ्ढदे ओं? गाल्ह कढ्ढणी ऐं तां दिमाग नूं कढ्ढो। नुकस दिमाग ’च लग्गदै। हैं जी?”
उस नें हैरानी ’च अख्खां टड्डीआं ते गोल डेले घुमाउंदिआं बोलिआ, “ओए आहो। आह तां लख्ख रुपईए दी गल्ल करती। थोडी ओ भैण दी ... पत्था तां सारा दिमाग दा ई पाइआ होइआ। हाशम शाह वी कहिंदा सी ... मूरख लोक सदा सुख सौंदे ख़ूब कमावण पैसा ...। नाले कहिंदा सी, मैनूं समझ सताइआ। इह साली समझ ई आ जिहड़ी बंदे नूं सताउंदी रहिंदी आ। दिमाग दा नुकस दस्स के तां तूं मेरीआं अख्खां ई खोल्हतीआं। चानण करता। करदे आं हुण दिमाग दा वी कोई इलाज। चलाउणे आं कोई नवीं लहिर।”
उह सच्चमुच्च लहिर ’च आ गिआ। दस्सण लग्ग पिआ, “पंजाब विच पहिलां सिंघ सभा लहिर चल्ली, फेर गदर लहिर, अकाली लहिर, फेर आज़ादी दी लहिर, पंजाबी सूबे दी लहिर, कमिऊनिसटां ते नकसलबाड़ीआं दी लहिर, हरे इनकलाब दी लहिर, ख़ालिसतानी लहिर ते हुण सभिआचारक मेलिआं दी लहिर। अग्गे आऊ दलित लहिर ...।” उदों नशिआं दी लहिर नहीं सी चल्ली ते नां ही नशा विरोधी लहिर उठ्ठी सी, नहीं तां जस्सोवाल उह वी गिणा दिंदा।
चलदीआं गल्लां विच आउण जाण वालिआं दा मेला लग्ग गिआ। उस दी उदासी पिछ्छे रहि गई ते खेड़ा उत्तों दी हो गिआ। जस्सोवाल भौंपू वजाउण लग्गा। नौकर भज्जा भज्जा आइआ। जस्सोवाल कहिण लग्गा, “कित्थे मर गिआ सी तूं? आह देख बंदे आ गए। औह होर तुरे आउंदे आ। छेती कर। लै गीतां वाला वी आ गिआ ते सटोरी वाला वी। तूं बई मुंडिआ गा, गा बई गा। हुणे गा लै, फेर टैम नी मिलणा। मेले आलिआं नें आउणा ... रामूं बंदे गिण लै, तिआरी कर लै। दो दो परौंठे, बाटी बाटी दहीं दी, लस्सी, गुड़, अंब दा अचार वी धर लईं, गंढा वी लै आईं, हरी मिरच वी ते मूली वी ...।”
उदासी जिवें आई सी, उवें ही उड्ड पुड्ड गई। जस्सोवाल दा आल्हणा उवें ही चहिकण लग्गा जिवें हर रोज़ चहिकदा सी। कुत्ते नूं वी पता लग्ग गिआ कि मालक ख़ुश हो गिऐ। पहिलां उह सिर सुट्टी पिआ सी। जस्सोवाल नूं ख़ुश वेख के उहने वी सिर चुक्क लिआ। उह वी पूछ हिलाउंदा बऊं बऊं करदा भौंकण लग्ग पिआ।
जस्सोवाल बारे बड़े लोकां नें बड़ा कुझ किहा ते लिखिआ है। हरेक दा आपो आपणा अनुभव है। उह मिलापड़ा जिऊड़ा सी जिहड़ा हरेक नूं मिल के ख़ुश हुंदा सी। लालीआं चहड़ जांदीआं सन उहनूं आए गिआं नूं मिल गिल के। मैं कई वार सोचदा हां, की रिशता सी मेरा उहदे नाल? सच्ची गल्ल है कोई वाह वासता नहीं सी। बेशक्क उस नूं मिलण दा कोई मतलब नहीं सी हुंदा, फिर वी लुधिआणे विच दी लंघदा तां उहनूं मिलण नूं दिल करदा। कोई मिकानतीसी खिच्च सी उहदे विच। उह साडे पिंड चकर ते ढुड्डीके वल्ल आउंदा तां मिले बिनां नहीं सी मुड़दा। इहनूं मोह कहि लओ, मुहब्बत कहि लओ। उह सी ही मोह मुहब्बत नाल भरिआ होइआ मुहब्बती बंदा। कलाकारां दा दीवाना सी, मसीहा सी, मसताना सी जस्सोवाल।
उस दे मसतानेपण दीआं अनेकां मिसालां हन। अस्सी वरहे दी उमर भोगदिआं उह कदे टिक के नां बैठा। नां बचपन विच, नां जुआनी विच अते नां बुढेपे विच। बचपन उस दा जस्सोवाल दीआं बीहीआं ते जूहां विच बीतिआ। घर विच बच्चिआं दा रौणक मेला सी। बाप कोल बंदे आए ही रहिंदे सन। जुगो होरीं पंज भरा सन। वड्डे हो के कोई कुछ बणिआ, कोई कुछ। उनहां दे नां हन सूबेदार गुरदेव सिंघ गरेवाल, इंजनीअर सुखदेव सिंघ गरेवाल, कैपटन चमकौर सिंघ गरेवाल ते इंदरजीत सिंघ गरेवाल। जुगो बणिआ जथेदार जगदेव सिंघ जस्सोवाल।
बचपन विच उह माल डंगर चारन वाले मुंडिआं दा मोहरी हुंदा सी। लीडरी दी जाग उस नूं बचपन विच ही लग्ग गई सी। मुंडिआं नूं मोड़े लाउण भेज के उह उनहां दीआं बक्करीआं दा दुध्ध चुंघ जांदा सी। सज्जर सूईआं मझ्झां दा दुध्ध वधाउण लई उदों मझ्झां नूं छोलिआं दीआं बक्कलीआं पाईआं जांदीआं सन। जुगो दी बेबे बक्कलीआं बठ्ठल विच पा के जुगो नूं कहिंदी, जाह पुत्त महिं दी संनही ’च रला दे। जुगो बठ्ठल चुक्क के मझ्झ दी खुरली वल्ल तुर पैंदा। जांदा जांदा बक्कलीआं दे फक्के मारदा जांदा। नमकीन बक्कलीआं सुआद वी बड़ीआं लग्गदीआं। उह हड्डां पैरां दा खुल्ल्हा सी ते बक्कलीआं नाल हड्ड पैर होर खुल्ल्ह रहे सन। सज्जर सूई मझ्झ दी खुरली उत्ते उह बठ्ठल रख्ख लैंदा। जिंनीआं बक्कलीआं मझ्झ नूं पाउंदा ओनीआं कु आप खा लैंदा। सज्जर सूई मझ्झ दा दुध्ध ख़ास नां वधदा पर जुगो दा कद्द वधी जांदा। इह बक्कलीआं दी मिहरबानी सी कि जुगो सारे भरावां नालों लंमा ते भारा सी।
उहदी बक्कलीआं खाण दी चोरी फड़ी नहीं सी जाणी जे बेबे पशूआं वाले वाड़े विच नां जांदी। उह मझ्झ नूं वेखण गई सी कि एनीआं बक्कलीआं पाउण दे बावजूद उह दुध्ध किउं नहीं वधाउंदी? किते कोई अहुर ही नां होवे? जदों मझ्झ दी थां जुगो बक्कलीआं खांदा वेखिआ तां बेबे नूं मझ्झ दी अहुर दा पता लग्ग गिआ। उस पिछ्छों बेबे नें आप ही मझ्झ नूं बक्कलीआं पाउण विच सिआणप समझी। आतम हमराही नें बक्कलीआं वाला किस्सा जस्सोवाल दी बावनी विच लिखिआ तां उह ताड़ी मार के हस्सिआ। ख़ुश होए जस्सोवाल नें आतम हमराही नूं घर सद्द के बक्कलीआं खुआईआं। बक्कलीआं आतम हमराही नूं वी लग्ग गईआं ते उह सुख्ख नाल कुइंटल दे नेड़े पहुंच गिआ। उह जिंना कु लंमा सी, ओना कु ही चौड़ा हो गिआ। तुरिआ जांदा इओं लग्गण लग्गा जिवें पहीआ रिहड़िआ जांदा होवे!
जुगो दी बेबे रात नूं रोटी टुक्क पिछ्छों सारे जीआं नूं दुध्ध वरताउंदी। सभ नूं हिस्से बहिंदा बाटी बाटी आउंदा। जिद्दण बक्कलीआं चरन जां बक्करीआं चुंघण दा दाअ नां लग्गदा उद्दण जुगो दा जीअ करदा बाटी दुध्ध दी होर मिल जावे। दुध्ध दी दूजी बाटी लैण लई उह कोई सकीम घड़ लैंदा। कदे बाटी विच बचदे दुध्ध दी अख़ीरली घुट्ट डोल्ह के कहिंदा, लओ दुध्ध तां सारा ई डुल्ल्ह गिआ। उस नूं दुध्ध दी होर बाटी मिल जांदी। कदे कोई सकीम कदे कोई। इक वार बेबे नें हिस्से बहिंदा दुध्ध सारिआं नूं वरता दित्ता। चौंके विच बैठे सन सारे जणे। जुगो नें आपणी बाटी खाली कर के सकीम मुताबिक खाली बाटी भुंजे खड़काई। सारिआं दा धिआन बाटी वल्ल होइआ पर किसे नें आपणे हिस्से दा दुध्ध नां वंडाइआ।
पर जुगो माड़ा मोटा सकीमी नहीं सी। उह आपणी बेबे नूं कहिण लग्गा, “बेबे जिहड़ा पटिआले आला महाराजा ऐ नां, उह तां मण पक्का दुध्ध पींदा होऊ।”
बेबे कहिण लग्गी, “हां पुत्त, राजिआं नूं काहदा घाटा? उह तां भवां दुध्ध नाल नहाई जाण।”
जुगो नें फेर बाटी खड़काई ते किहा, “बेबे मैं दुध्ध नाल नहौण दी गल्ल नी करदा, दुध्ध पीण दी करदां। महाराजा तां रज्ज के दुध्ध पींदा होऊ।”
बेबे नूं खुड़क गई कि जुगो होर दुध्ध पीणा चाहुंदै। सारिआं दे साहमणे संगदा ई नी मंगदा। मां नें आप दे हिस्से दा दुध्ध, दुध्ध पीणे पुत्त दी बाटी विच पलट के किहा, “लै मेरा शेर, तूं ही पी लै पुत्त, मेरा सर जू दुध्ध बिनां। तूं किहड़ा पटिआले आले तों घट्ट ऐं।” ते मां दे ममता विच हंझू टपक पए।
जस्सोवाल वेखण नूं बहुता पहड़िआ लिखिआ नहीं सी लग्गदा पर सीगा बहुत पहड़िआ लिखिआ। जिनहां दिनां विच ग्रैजूएट यानी बी. ए. पास होणा नां नाल लिखणा शान समझी जांदी सी, उह तिंन ऐम्म. ए. पास सी। विच्चे बी. टी. कीती ते विच्चे ऐल्ल. ऐल्ल. बी. कीती। उह जस्सोवाल, किला राइपुर, लुधिआणे, पटिआले ते अलीगहड़ यूनीवरसिटी विच पहड़िआ। उह मासटर लग्ग सकदा सी, प्रोफ़ैसर बण सकदा सी, वकालत कर सकदा सी ते जज्ज लग्ग सकदा सी पर उह सिआसत दे औझड़ राहीं औझड़ गिआ। सिआसत नें उस नूं किसे बंने नां लाइआ।
मैनूं उहदे बारे 1965-66 विच दिल्ली विच पता लग्गा सी। मेरा मित्तर गिआन सिंघ संधू ते मैं खालसा कालज दिल्ली विच पहड़ाउंदे सां। गिआन सिंघ ते उहदा वड्डा भरा मेवा सिंघ गौरमिंट कालज लुधिआणे पहड़े सन। जस्सोवाल मेवा सिंघ नाल पहड़दा सी जिस करके गिआन सिंघ उस नूं मेवा सिंघ वांग वड्डा भरा ही समझदा सी। मेवा सिंघ ते गिआन सिंघ दे कद्द वी सवा छे फुट्टे सन। कालज विच उह सभ तों उच्चे दिसदे। जदों कदे मेवा सिंघ दिल्ली सानूं मिलण आउंदा तां जस्सोवाल दीआं गल्लां हुंदीआं। मैं दिल्ली विच 1962 तों 67 तक पहड़िआ ते पहड़ाइआ। जस्सोवाल उहनीं दिनीं सिआसत दीआं पौड़ीआं चहड़ रिहा सी। उह मासटर तारा सिंघ नूं मिलदा मिलदा मुख्ख मंतरी प्रताप सिंघ कैरों नूं मिलण लग्ग पिआ सी। कैरों नूं मिलदा होण करके उहदीआं प्रधान मंतरी जवाहर लाल नहिरू नाल वी तसवीरां लहिण लग्ग पईआं जो सिआसत विच उहदा कद्द होर उच्चा करन दे कंम आईआं।
इक तसवीर उस नें मैनूं वी दित्ती सी कि किते अख़बार विच छपाउण दे कंम आवेगी। उस विच सज्जे हत्थ नहिरू खहड़ा सी, उस दे खब्बे हत्थ जस्सोवाल, कैरों ते दरबारा सिंघ होरीं खहड़े सन। जस्सोवाल सारिआं तों गिठ्ठ उच्चा दिसदा सी। दिसणा ही सी किउंकि दूजिआं नें नां उस जिंनीआं बक्कलीआं खाधीआं सन ते नां बक्करीआं चुंघीआं सन। उनहां दे कद्द किवें वधदे?
इक होर फोटो विच वाईस चांसलर बिशन सिंघ समुंदरी, गवरनर उज्जल सिंघ, विदेश मंतरी सवरन सिंघ, जगदेव सिंघ जस्सोवाल, दरबारा सिंघ, सपीकर कपूर सिंघ ते जसटिस गुरनाम सिंघ खहड़े सन। उस विच समुंदरी ते सवरन सिंघ दा कद्द जस्सोवाल जिड्डा ही दिसदा सी। की पता उनहां नें वी हरीआं चरीआं ते बूरीआं चुंघीआं होण! सी तां उह वी किसान घरां दे जंमपल।
जस्सोवाल नें सिआसत विच पहिली वड्डी छाल मुख्ख मंतरी जसटिस गुरनाम सिंघ दा सिआसी सकत्तर बणन दी मारी सी। तद तक उह मासटर तारा सिंघ ते कैरों दे संपरक विच हुंदा होइआ संत फतिह सिंघ दे संपरक विच आ गिआ सी। हेठलीआं जथेदारीआं करदा उप्परलीआं जथेदारीआं नूं पै गिआ सी। पहड़िआ लिखिआ होण करके पहड़े लिखे मुख्ख मंतरी गुरनाम सिंघ नें उस नूं आपणा सिआसी सकत्तर बणा लिआ सी। उस नूं सिआसी सकत्तर बणाउण दा इक कारन होर वी सी। जसटिस गुरनाम सिंघ वी गरेवाल सी ते सी वी नारंगवाल दा जो जस्सोवाल दे गुआंढ सी। उह उस दे किला राइपुर हलके दा कंम वधेरे चंगी तरहां निपटा सकदा सी ते जसटिस दीआं वोटां होर पक्कीआं कर सकदा सी।
पंजाबी सूबा बण चुक्का सी, जिस दा मुख्ख मंतरी अकाली दल दा लीडर जसटिस गुरनाम सिंघ बणिआ सी। किउंकि उह जज्ज रिहा सी इस लई जथेदारां वांग नहीं सी विचर सकदा ते जैकारे वी नहीं सी छड्ड सकदा। उस दी इह घाट घैंट जथेदार जगदेव सिंघ जस्सोवाल पूरी कर सकदा सी। जसटिस असूलां दा बंदा सी पर वधेरे जथेदार असूलां असालां नूं टिच्च समझदे सन। उह हनहेरे सवेरे जसटिस दी कोठी आ वज्जदे ते आपणे बंदिआं दा कंम तुरत कराउण दी मंग करदे। कहिंदे, “असीं गज्ज वज्ज के वोटां पाईआं, गज्ज वज्ज के आपणे बंदिआं दा कंम कराउणा।”
जसटिस आपणी उमर भर दी आदत मुताबिक शाम नूं निज्जी संगत ते सवेर नूं आराम नाल तिआर होण दा आदी सी। जथेदार उहदे आराम विच खलल पा रहे सन ते जसटिस दीआं शिकाइतां अकाली दल दे प्रधान संत फतिह सिंघ तक पुचा रहे सन। अखे साडा काहदा मुख्ख मंतरी है, सानूं तां मिलदा ही नहीं। अक्के होए जसटिस नें जस्सोवाल नूं पुछ्छिआ, “तूं जथेदार रिहैं। तूं ही दस्स हुण की करीए?”
जस्सोवाल नें किहा, “जसटिस साहिब, जथेदारां नूं मेरे ’ते छड्डो। मैं साभूं उहनां नूं। तुसीं शाम नूं आपणी संगत करिआ करो। सवेरे वी आराम नाल उठ्ठिआ करो। मैनूं खुल्ल्हा डुल्ल्हा राशन लै दिओ। घिओ दे पीपे, खंड दीआं बोरीआं, सूजी दे गट्टू, चाह दे डब्बे ते लौंग लैचीआं दे पैकट। इक कड़ाही ते इक वलटोही लै दिओ। सेवादार मैं आपे लभ्भ-लूं। तुसीं सौंइआं करो अराम नाल। सवेरे तिआर हो के जदों बाहर निकलों तां सारिआं दे साहमणे देग लैणी नां भुल्लिओ ते हत्थ जोड़ के फतिह वी गजाउंदे जाइओ। जाह फेर नी कोई शिकाइत करदा थोडी संत फतिह सिंघ कोल।”
जसटिस नें गल्ल पल्ले बंनह लई। जस्सोवाल सेवादारां तों कड़ाह प्रशाद बणवाउंदा ते चाह दी वलटोही चुल्ल्हे चहड़वाई रख्खदा। जिहड़ा जथेदार आउंदा उहदा लौंग लैचीआं वाली गरम चाह ते सौगी खोपे वाले सूजी दे कड़ाह नाल सवागत हुंदा। हंमे नाल कंम कराउण आइआ जथेदार कड़ाह छक्क के ते चाह पी के थिंधे हत्थां नाल मूंह ते दाहड़ी-मुछ्छां दी खुशकी दूर करदा। एना कुछ करदिआं अव्वल तां उह जिहड़े कंम आइआ सी, उह भुल्ल ही जांदा; जे याद रहि जांदा तां जदों जसटिस बाहर निकलण लग्गदा तां फतिह बुलाउण ते जैकारा लाउण वेले भुला बहिंदा। जैकारा लाउण वाला जे कोई होर नां नित्तरदा तां जस्सोवाल ख़ुद इह घाट पूरी कर दिंदा। कंडेदार चाह ते तिंन मेल दे परशाद विच बरकत ही एनी सी कि जसटिस दी जै जै कार होण लग्गी। इंज जस्सोवाल नें जसटिस नूं वाधू दी परेशानी तों बचाई रख्खिआ। उहदे इवज़ विच जसटिस नें जस्सोवाल नूं कुझ वधेरे ही अधिकार दे दित्ते।
जीहदे कोल मुख्ख मंतरी दे अधिकार आ जाण उह फेर कीहदे लैण दा हुंदै! काटो दे सिर ’चों तां दुआनी नहीं सी निकली पर मुख्ख मंतरी दा सिआसी सकत्तर बण जाण नाल जस्सोवाल दी काटो फुल्लां ’ते खेडण लग्गी। दस्सण वाले दस्सदे हन कि उहनीं दिनीं जस्सोवाल दे घर संदूकां विच रजाईआं घट्ट ते नोट वध्ध जमहां रहिंदे सन। उह नौकरीआं दिंदा, बदलीआं कराउंदा ते आए गिआं दे अड़े थुड़े कंम कराउंदा। पर इह दौर बहुती देर नां चल्लिआ। जसटिस गुरनाम सिंघ नूं ठेकेदार लछमण सिंघ गिल्ल लक्कों पै गिआ ते नाल ही जस्सोवाल वल्हेटिआ गिआ। गल्ल चार दिनां दी चानणी ते फेर हनहेरी रात वाली हो गई।
असल विच जस्सोवाल सिआसत विच गिण मिथ के नहीं सी आइआ। सिआसत उहदे पैर हेठ बटेरे वांग आई सी। मुकलावा लैण चल्ले नें जिहड़ा पंजाबी सूबा ज़िंदाबाद दा नाहरा लाइआ सी, उह उस नूं सिआसत वल्ल धूह के लै गिआ सी। जदों उह जेल्हों रिहा हो के आइआ तां जस्सोवालीआं नें उहदे गल विच हार पाए ते सरब संमती नाल पिंड दा सरपंच थाप दित्ता। उस पिछ्छों उस नूं हार पैण दी कदे तोट नां आई। चोण हारन वेले वी हार पैंदे ते जित्तण वेले तां पैणे ही सन। उह सिआसी ते सभिआचारक मंचां ’ते हार पुआउंदा ही परलोक सिधारिआ। लग्गदै धरम राज दे चेले बालके वी उस नूं हार लै के ही उडीकदे रहे होणगे ते हुण तक जस्सोवाल नें नरक सुरग विच वी मेलिआं दी लहिर चला लई होवेगी।
उह मेलिआं दा मोहरी सी, मुदई सी ते सभिआचारक मेलिआं दा शैदाई सी।
प्रो. मोहन सिंघ नाल उस दी आड़ी उदों पई सी जदों उह पोठोहार तों माझे विच, फिर दुआबे विच ते अख़ीर मालवे दे शहिर लुधिआणे आ टिकिआ सी। उनहां दे घर नेड़ो नेड़ सन जिस करके उह आथण सवेर मिलदे रहिंदे। शाम दीआं महिफ़लां कदे मोहन सिंघ वल्ल लग्ग जांदीआं कदे जस्सोवाल वल्ल। जस्सोवाल मोहन सिंघ दी शाइरी दा कदरदान सी। उनहां दी मित्त्रता निशकाम सी। घुट्ट पीण पिछ्छों इक दूजे तों निछावर होण दीआं गल्लां होण लग्गदीआं। मोहन सिंघ दा दिहांत होइआ तां जस्सोवाल सोग विच डुब्ब गिआ। सोग विच्चों निकलण लई उस नें मोहन सिंघ दी याद विच मोहन सिंघ मेला लाउण सकीम बणाई ते मोहन सिंघ यादगारी फाऊंडेशन खहड़ी कीती। उस विच परगट सिंघ गरेवाल, प्रमिंदर सिंघ, गुरभजन गिल्ल, महिंदर सिंघ चीमा ते होर बहुत सारिआं तों लै के निरमल जौड़े तक उहदे सहियोगी बण गए।
पहिला मोहन सिंघ यादगारी मेला उस दे जनम दिवस उत्ते अकतूबर 1978 विच लग्गा। उस वेले दे नामी गवई्ईए मेले दा मनोरंजन करन पधारे। उनहां विच दीदार संधू तों लै के कुलदीप माणक तक सारे ही कहिंदे कहाउंदे गाइक शामल सन। मैं उह मेला शुरू तों ही वेखदा आ रिहां। असीं ढुड्डीके तों चल्ल पैणा ते समशेर संधू होरां नें चंडीगहड़ तों। जदों मेले विच पुज्जणा तां पंजाबी भवन दा विहड़ा फंनकारां, कलाकारां ते लेखकां नाल भरिआ दिसणा। मिलदे गिलदे पंजाबी भवन दे खुल्ल्हे डुल्ल्हे आडीटोरीअम विच दाखल होणा तां जस्सोवाल उच्ची आवाज़ विच भाशन दिंदा दिसणा। उस नें कहिंदे होणा, “उत्तों वी धुप्प पैंदी आ ते हेठों वी धुप्प। देखो किवें बंदे ’ते बंदा चहड़िआ बैठा। लोकां नूं धुप्प दी कोई परवाह नी, तेह दी कोई परवाह नी, देखो किवें ढाणीआं बंनह तुरे आउंदे आ लोक मेले ’च। लओ औह खेड मेलिआं वाला सरवण वी आ गिआ ते गीतां दा वणजारा शमशेर संधू वी। औह बरनाले वाला अणखी वी तुरिआ आउंदा ते लंमा झंमा जसवंत सिंघ कंवल वी। संत सिंघ सेखों वी खूंडी लई बैठा बाहर बोहड़ थल्ले। आजो थोडा हुणे ई सनमान करदीए फेर टाईम नी लग्गणा। हैं जी?”
मोहन सिंघ मेलिआं दीआं यादां तां बेशुमार हन जिनहां विच्चों इक दोंह दा ज़िकर करना ही वाजब होवेगा। 1980विआं दी गल्ल है। मैं कालज दीआं कलासां ला के मोहन सिंघ मेले वल्ल चाले पाए। पंजाबी भवन पुज्जा तां सकूली बच्चिआं दे गाइण मुकाबले हो चुक्के सन। मोहन सिंघ दी कविता बारे सैमीनार वी हो चुक्का सी। उत्थे डा. जौहल, सेखों, प्रमिंदर सिंघ, नरूला, आतम हमराही ते होर कई लेखकां नूं मिलण दा मौका मिलिआ। जनमेजा जौहल फोटो खिच्चदा मिलिआ। आडीटोरीअम विच गाइकां दा अखाड़ा लग्गणा सी। उनहां नें कुझ गीत मोहन सिंघ दे गाउणे सन ते फिर सरोतिआं सी फरमाइश दे। दीदार संधू नें मोहन सिंघ दी कविता, घोड़ी तेरी दे गल घुंगरू ... गाई। किसे नें अंबी दे बूटे थल्ले, किसे नें खूह दी गाधी उत्ते ते किसे होर नें कोई होर कविता गा के सुणाई। मोहन सिंघ दीआं कवितावां ते गीतां दा कोई अंत नहीं सी पर कुझ सरोते चोंदे चोंदे गीत वी सुणना चाहुंदे सन। दीदार संधू कहिण लग्गा, “बस्स आही गीत रहि गिआ मोहन सिंघ दा। फेर कलजुग दा पटा चहड़न ई वाला ...।”
मोहन सिंघ मेले विच दिन छिपण पिछ्छों अकसर कलजुग दे पटे चहड़ जांदे सन। दिन वेले दे सटेज सैकटरी परमिंदर सिंघ, महिंदर सिंघ चीमा, गुरभजन गिल्ल ते दरशन बड़ी वरगे थकेवां लाहुण चले जांदे सन ते काबू आ जांदे सन हमातड़ तुमातड़। उस दिन मैं काबू आ गिआ सां। जस्सोवाल नें मैनूं वडिआ के सटेज ’ते चाहड़ दित्ता सी बई भुगता सारिआं नूं। उदों तक मेला ‘लहिर’ ’च आ गिआ होइआ सी। मैं जिवें ढुड्डीके दे खेड मेले विच कबड्डीआं पुआउंदा सां, उवें गाइकां दीआं कबड्डीआं पुआई गिआ। विच्चे ताड़ीआं वज्जी गईआं विच्चे हात हूत हुंदी गई। विच्चे सोफी सन विच्चे पीण पिआउण वाले। जस्सोवाल ताड़ीआं मारदा मेल्ह रिहा सी। विच्चे मेले दीआं निशानीआं वंडीआं जा रहीआं सन। विचे जोगी बीनां ते सप्प लई फिरदे सन ते विच्चे नकलीए चमोटिआं दे पटाके पा रहे सन। विच्चे सुख्खे नाल डक्के निहंग तुरे फिरदे सन ते विचे ढड्ड सारंगीआं ते अलगोज़िआं वाले। निहंगां दे चक्कर चमक रहे सन ते सारंगीआं दे कोके। मेला सी जिस करके महौल खुल्ल्हा डुल्ल्हा सी। खाण पीण वी खुल्ल्हा डुल्ल्हा सी।
जस्सोवाल मैनूं घरों खुआ पिआ के लिआइआ सी तां जो अध्धी रात तक सटेज चला सकां। मैं सटेजां तां बथेरीआं भुगताईआं सन पर रात नूं मेले दी सटेज सांभण दा पहिला मौका सी। कई खुश होए कई नाराज़। उत्थे गुरदास मान वी गा गिआ सी ते हंस राज हंस वी। यमले जट्ट नें रात नूं हाज़री लुआई। फरमाइशां करन वालिआं दीआं परचीआं नाल खीसा भर गिआ सी। इक कोई घोने सिर वाला गाइक सी जिहड़ा मेरे ’च कबड्डी दे धावी वांग वज्जा। उह गाउंदा घट्ट पर गेड़े वध्ध कढ्ढदा सी। कबड्डी दे खिडारीआं वांग ही थापीआं मारदा ते डंड बैठकां कढ्ढदा सी। उहदे साथीआं नें रात नूं जो कबड्डीआं पाईआं उह वी कमाल दीआं सन।
अध्धी रात हो गई सी जदों मेला विछड़िआ। सटेज दा कंम भुगता के असीं जस्सोवाल दे घर चले गए। उत्थे पीण खाण वालिआं दा रौणक मेला सी। ऐकसाईज़ महिकमे दा इक अफ़सर मेले दा फीता कट्टण आइआ सी ते इवज़ विच दारू सिक्के दे डब्बे घर पुचा गिआ सी। कोई पेंडू मित्तर पंजाबी सभिआचार दा परशाद जस्सोवाल दे डेरे चहड़ा गिआ सी। सेवादार जग्ग भरी पंजाबी सभिआचार-पंजाबी सभिआचार कहिंदे परशाद वंड रहे सन। जस्सोवाल दे घर विच विआह वरगा माहौल सी। जिनहां नूं गाउण दा समां नहीं सी मिल सकिआ खाण पीण दीआं डंझां लाह के हिसाब बराबर कर रहे सन। जस्सोवाल दे डेरे किसे शैअ दी तोट नहीं सी। जस्सोवाल ख़ुद बोतलां कढ्ढ के खुल्ल्ही डुल्ल्ही वरता रिहा सी। सोफी बंदिआं दा उत्थे कोई कंम नहीं सी जिस करके गुरभजन गिल्ल वरगे कदों दे जा चुक्के सन।
मैनूं जस्सोवाल नें ढुड्डीके नहीं सी मुड़न दित्ता। किहा सी कि मेले तों विहले हो के कंम दीआं गल्लां करांगे। उह बाहां उत्ते पंज छे बोतलां टिकाउंदा ते वंडण दा कंम कर के दूजे गेड़े तुर पैंदा। तड़के दा तारा चहड़ गिआ सी जदों दारू दा दौर मुक्का। जस्सोवाल दे डेरे ’ते हर पासे रौला गौला सी। गुआंढी परेशान सन। नाल लग्गदे हाते विच गाइकां दे साज़ी बाजी नच्च गा रहे सन। जस्सोवाल ते मैं सौण लई इक कमरे विच आ गए सां। जस्सोवाल नें उतले कपड़े उतारे तां हेठों बुनैण वी पाटी निकली ते कछहिरा वी पाटिआ। उह खुश सी कि मेला बिनां किसे रौले गौले दे संपूरन हो गिआ सी। गाइकां दा रौला गौला सुणदी जस्सोवाल दी घर वाली वाखरू वाखरू करी जांदी सी। नाल बुड़ बुड़ करदी कही जांदी सी, कोई चक्क लए इहनां खसमां खाणिआं नूं जिहड़े तड़के तक वी सौण नी दिंदे।
मैं वी रौले गौले तों परेशान सां। सोच रिहा सां कित्थे फस गिआ मोहन सिंघ मेले ’च आ के? जस्सोवाल घुराड़े मारन लग्गा तां हाते विच वाधू खाण पीण वालिआं ’च खड़क पई। जस्सोवाल उभ्भड़वाहे उठ्ठिआ। सरदारनी रौला पाउण लग्गी, “हटाओ मर जाणिआं नूं। होर नां किसे दा खूंन सिर पैजे। वाखरू, वाखरू, बखश लै रब्बा! मैं तां पहिलां ई कहिंदी सी, नां ’कठ्ठी कर इह कुतीहड़। तूं रब्ब दिआ बंदिआ नां टलिआ मेले लाउणों। मैं आख रही ... मैं वेख रही ...।” उहदी आखी वेखी ताअहने मिहणिआं वाली सी। बस्स वैण पाउणे ही बाकी सन। फिलम वांग मेला कलाईमैकस ’ते पहुंच गिआ सी।
जस्सोवाल उठ्ठिआ जिस करके मैनूं वी उठ्ठणा पिआ। उह पाटी बुनैण ते पाटे कछहिरे नाल बाहर निकलिआ ते असीं हाते वल्ल वधे। असीं बलबां दे चानण विच वेखिआ साज़ी बाजी ते गाइक इक दूजे नाल भिड़ रहे सन। धक्के दिंदे गाल्हां कढ्ढ रहे सन ते इक दूजे दे जुंडे पुट्ट रहे सन। दो जणे बुरी तरहां उलझे पए सन जिवें जाफी नें धावी नूं जकड़बंद लाइआ होवे। जस्सोवाल नें ललकारा मारिआ, थोडी ओए भैण दी ... ते सभ नूं चुप्प करन लई किहा। उह चुप्प तां कर गए पर घसुंन मुक्की फिर वी जारी रख्खी। अख़ीर जस्सोवाल नूं मौके दी सुझ्झी। मेले लई जिहड़ा बालण पड़वा के रख्खिआ सी, उहदे विच्चों उहने इक खलपाड़ चुक्क लई। दूजी मैनूं चुक्कण लई किहा। मैं पहिली वार खलपाड़ दा हथिआर चुक्क रिहा सां। हाकी बथेरी खेडी सी पर खलपाड़ पहिली वार फड़ रिहा सां। उह हाकी नालों दुग्गणी लंमी सी।
जस्सोवाल नें इक दोंह दे पोली जिही खलपाड़ वरहाई। एने नाल कुझ टिकाअ जिहा होइआ पर जिहड़े दो जणे आपस विच उलझे होए सन उह अड्डो-अड्ड नां होए। उनहां नूं अड्डो-अड्ड करन लई जस्सोवाल नें मैनूं जुगत दस्सी, “इहनां दे विचाले खलपाड़ अड़ा दे। अड़ा दे खलपाड़, फेर होणगे इह अड्डो-अड्ड। खलपाड़ अड़ाए बिनां इहनां नें अड्ड नी होणा। अड़ा, अड़ा दे खलपाड़ ...।” रणतत्ते दा मौका सी। उत्तों मेलिआं दे जरनैल दा हुकम सी। दोहां जणिआं नूं अड्डो-अड्ड करन लई मैं भुंजे मार के खलपाड़ खड़काई ते फेर उहनां दे विचाले जा अड़ाई। उत्तों जस्सोवाल नें इक दो जड़ दित्तीआं। उह ‘मर गए बापू’ कहिंदे जस्सोवाल दे पैरीं पैण लग्गे। तद तक कुक्कड़ वी बागां देण लग्ग पए। अंम्रित वेला हो गिआ सी। जस्सोवाल फिर घुराड़े मारन लग्ग पिआ सी पर मैनूं नींद नहीं सी आ रही। मैं पंजाबी सभिआचार दे परशाद बारे ही सोची जांदा सां। जिनहां नूं परशाद मिलिआ सी उह पता नहीं की सोचदे होणगे?
सवेरा होइआ, धुप्पां चहड़ीआं ते चुल्ल्हिआं विच्चों धूंआं उठ्ठण लग्गा। पंछी आकाश विच उडण लग्गे। जस्सोवाल नें केसी इशनान कीता ते मूहड़े ’ते बहि के केस सुकाउण लग्गा। मैं ढुड्डीके जाण नूं तिआर हो गिआ। जस्सोवाल बचदा परशाद मेरे बैग विच पाउण लग्गा तां मैं आखिआ, “मैं तां जिहड़ा लैणा सी, रातीं ही लै लिआ ते सुआद वी चख्ख लिआ। इह दीपक जैतोई नूं देणा, जिहड़ा जागण ई वाला।” जैतोई मूहरले कमरे विच पिआ सी पर उस नूं कोई पता नहीं सी कि रातीं खलपाड़ां वी चल्लीआं सन।
मैं अजे बूहिओं बाहर निकलणा सी कि मेले दीआं वधाईआं देण वाले बूहिओं अंदर आउणे शुरू हो गए। तूंबीआं वाले वी आ गए, अलगोज़िआं वाले वी ते बीनां वाले वी। मगरे टल्लीआं वजाउण वाले तुरे आउण। जस्सोवाल भौंपू वजाउण लग्गा। पौंअ ... पौंअ ...। नौकर भज्जा आइआ। जस्सोवाल बोलिआ, “गिण लै बंदे, दो दो प्रौंठे, दहीं दीआं बाटीआं, लस्सी, अचार, गंढा ते गुड़ ...।” वेखदे वेखदे बीनां वज्जण लग्गीआं ते सप्प मेल्हण लग्गे। जस्सोवाल किहड़ा घट्ट सी, उह वी मेल्हण लग्ग पिआ। मसती विच किसे नूं पता ही नां लग्गा कि मैं कदों उत्थों खिसकिआ?
इह वी 1980विआं दी गल्ल है। पंजाब विच दहिशती दौर जारी सी। मैं इक साथी नाल पंजाबी साहित अकाडमी दी चोण लई वोट पाउण पंजाबी भवन गिआ। लाईन विच लग्गा तां जस्सोवाल वी मगरे आ खहड़ा होइआ। खहड़े-खहड़े उस नें पुछ्छिआ, “वोट पाउण पिछ्छों की करनै?” मैं आखिआ, “वापस ढुड्डीके जाणै। सकूटर असीं अजीतवाल दे अड्डे ’ते खहड़ा कर के आए आं।”
उस नें फीला सुट्टिआ, “चल्लो टूरनामैंट देखण चल्लीए। जगतपुर ऐ टूरनामैंट। मेरा यार सी मुखतार ...। खेड प्रीशद दा सैकटरी। उहदी याद विच उहदे परिवार वल्लों कराइआ जा रिहै इह टूरनामैंट। उहनां नें ई मैनूं किहा खेडां वाले सरवण नूं वी लै के आईं। आथणे मुड़ जिओ ढुड्डीके। चल्लो चल्लीए जगतपुर।”
गल्ल पता नहीं उहने खहड़े खड़ोते जोड़ी सी, पता नहीं सच्ची सी। मैं नांह नां कर सकिआ। जिवें गाउण मेलिआं लई उह तिआर हुंदा है, उवें खेड मेलिआं लई मैं वी तिआर बरतिआर हुंनां। वोट पा के पंज जणे जस्सोवाल दी गड्डी विच जगतपुर नूं चल्ल पए। जस्सोवाल नाल उहदा गंनमैन ते डराईवर सी। मेरे नाल ढुड्डीके कालज दा लाइब्रेरीअन प्रीतम सिंघ सी।
फिलौरों नगर ते अप्परे विच दी असीं जगतपुर सटेडीअम विच अप्पड़े। उत्थे झंडे झूल रहे ते लाऊड सपीकर गूंज रहे सन। इक पासे कबड्डीआं पै रहीआं सन, दूजे पासे कुत्तिआं दीआं दौड़ां ते तीजे पासे हलट दौड़ां लग्ग रहीआं सन। परहां पही उत्ते बैल गड्डीआं दौड़ाईआं जा रहीआं सन। कणकां ते कमादीआं दे हरे भरे खेतां विच खेड मेले दा रंग बझ्झा होइआ सी। मैं इक मैच दी कुमैंटरी कर के आपणी हाज़री लुआ दित्ती। सानूं वापस मुड़न दी काहल सी पर जस्सोवाल नूं कोई काहली नहीं सी। मेले विच्चों निकलण नूं उहदा दिल नहीं सी कर रिहा। असीं उहनूं खिच्च के बाहर लिआंदा। शाम हो गई सी। सूरज दी लाली नें दुसांझां वल्ल दा दिसहद्दा संधूरी कर दित्ता सी। पंछी आल्हणिआं नूं मुड़न लग्ग पए सन।
जस्सोवाल पहिलां सानूं मुखतार सिंघ दे घर लै गिआ ते फिर किसे दे खूह उत्ते। खूह उत्ते सभ कुछ सी। उत्थे दुध्ध सी, भुज्जे दाणे सन, गंने सन ते घर दी कढ्ढी दारू सी। जस्सोवाल सभ कुछ छकी छकाई गिआ। सानूं वापस मुड़न ते अजीतवाल अड्डे ’ते खहड़े सकूटर नूं चुक्कण दा फिकर सी। खूह तों वी जस्सोवाल नूं खिच्च के गड्डी विच बिठाउणा पिआ। उह लोर विच सी। दिन छिप गिआ, दीवे जग पए। तदे किसे घुलाड़ी तों कहड़दे गुड़ दी मिठ्ठी महिक आ गई। गड्डी घु਼लाड़ी वल्ल मोड़ लई गई। दहिशत दा तां जस्सोवाल नूं चित्त चेता ही नां रिहा। घुलाड़ी वाले उड के मिले जिवें जस्सोवाल दे पहिलां ही जाणूं होण। उहदा परताप ही एना सी कि हर थां उस दा सवागत सी। उत्थे गरम गरम गुड़ खाधा ते मसाले पा के कढ्ढी दुआबे दी दारू दे हाड़े लाए। असीं वी रंग विच आ गए ते सकूटर दा फिकर भुला बैठे।
डूंघे हनहेरे असीं लुधिआणे नूं चाले पाए। लिंक सड़कां उत्ते सुंन सरां सी। नां किते बत्ती जगदी दिसदी सी ते नां कोई कुत्ता भौंकदा सुणदा सी। किते वी कोई मार धाड़ वाला टक्कर सकदा सी। जस्सोवाल नें आपणी काली पग्ग उतारी ते बध्धी बधाई गंनमैन दे सिर उत्ते रख्ख दित्ती। मतलब साफ सी कि जे किसे नें गोली मारनी होई तां जस्सोवाल दे भुलेखे गंनमैन नूं ई वज्जू। गड्डी पिंडां दीआं सड़कां दे मोड़ कट्टदी फिलौर कोल जरनैली सड़क उत्ते आ चहड़ी। जरनैली सड़क उत्ते गोली वज्जण दा ख़तरा घट गिआ सी। निशचिंत होए जस्सोवाल नें नशे दी लोर विच खब्बा हत्थ कंन ’ते रख्खिआ ते सज्जी बांह बारी विच्चों बाहर कढ्ढ के कली लाई जो हनहेरे विच दूर तक गूंजदी गई। कदे उह गिध्धा पाउंदा, कदे बक्करा बुलाउंदा। उहदे ऊल जलूल दी समझ नहीं सी लग्ग रही।
सतलुज दा पुल आइआ तां उस नें गड्डी रुकवा लई। बाहर निकल के नच्चदा मेल्हदा कूकां मारन लग्गा। उहदीआं कूकां पुल दे जंगलिआं विच दी लंघदीआं सतलुज दे कंढिआं उत्ते उग्गे कख्ख कान विच जा गुआचीआं। वजद विच आइआ बुल्ल्हे शाह बणिआ जस्सोवाल बोलिआ, “मेरा जीअ करदा बई मैं इउं ई नच्चदा गाउंदा मरां। मैनूं मंजे ’ते पै के हड्ड गोडे नां रगड़ाउणे पैण। बंदा मरे तां नच्चदा गाउंदा ई मरे। हैं कि नां?”
मैं आखिआ, “जस्सोवाल साहिब, इह तां कंम ई बहुत सौखै। आपां सतलुज दे पुल ’ते खहड़े आं ते नच्च गा रहे आं। तुसीं रब्ब दा नां लओ ते पुल दी बंनी ’ते खहड़ के सतलुज विच छाल मारो। सिध्धे सुरगां नूं जाओंगे ते उह वी नच्चदे गाउंदे। जां फेर लिख के दे दिओ, धक्का देण दी सेवा असीं कर दिंने आं।”
जस्सोवाल बोलिआ, “ओए मैं छाल तां मार दिआं पर सतलुज विच डुब्बण जोगा पाणी तां होवे! इह तां ऊईं सुक्का पिआ। छाल मार के रड़े ई डिग्गूं ते चूकणा वाधू दा तुड़ाऊं। फेर तां हड्ड गोडे होर वी रगड़ाउणे पैणगे। नाले थोडे सिर धक्का देण दा पाप किउं चहड़ावां? हैं जी?”
“हां जी” कहि के असीं मुड़ गड्डी विच बैठे ते सुख्खीं सांदीं घर अप्पड़े।
इह गल्ल उदों दी है जदों मैं अमरदीप सिंघ शेरगिल्ल मैमोरीअल कालज मुकंदपुर दा प्रिंसीपल सां। साल होवेगा 1998-99 दा। कालज विच छुट्टी सी। जगदेव सिंघ जस्सोवाल, अंगरेज़ अली, नरिंदर मावी, इक बौणे जिहे कद्द दा सटेज संचालक ते तिंन चार होर छलारूआं नूं नाल लै के मेरे कोल आ गिआ। मैं चाह पाणी पिआइआ तां कहिण लग्गा, “वाहगे बारडर उत्ते हिंद-पाकि मित्तरता दा सभिआचारक मेला लग्गणा। टाईम हैगा तां चल्लो साडे नाल। राह विच दो कु मेले होर वी दिखावांगे। रात तरन तारन जां बारडर दे किसे पिंड विच रुकांगे ते सवेरे मित्तरता मेले दी हाज़री भर के थोनूं मुकंदपुर लिआ उतारांगे।”
मेरी वी जस्सोवाल वाली गल्ल सी - नाई बद्दोवाल दा, एहो कुझ भालदा। मैं तिआर हो गिआ कि इस बहाने दो दिन जस्सोवाल नाल गुज़ारांगा ते ‘जस्सोवाल दे नाल नाल’ दा अख़बारी आरटीकल लिखांगा।
तुरन लग्गे तां जस्सोवाल नें अख्खां दे डेले घुमाउंदिआं पुछ्छिआ, “हैगी कोई शीशी शूशी?” सबब्ब नाल हैगी सी जिस नाल उह घरों ही वारम अप्प हो गिआ। राह विच बाघीआं पाउंदा गिआ। कदे अंगरेज़ अली नूं गाउण ला लैंदा, कदे नरिंदर मावी नूं। कदे बौणे नूं कहिंदा, हसा बई हसा, हसा सारिआं नूं। हस्सदे हसाउंदे बंगे फगवाड़े विच दी जलंधर पहुंचे तां उह इक विआह विच लै गिआ। उत्थे कलाकारां तों दो चार गीत गुआए ते वैन दा खरचा लै के अगांह चल्ल पए। रईए जंडिआले कोल किसे दा संसकार सी। जांदे जांदे नड़ोए विच शामल होए ते घरदिआं नाल अफसोस कीता। जदों तरन तारन पुज्जे तां शाम पै चुक्की सी। जस्सोवाल दे कहिण अनुसार ‘वग्गां वेला’ हो गिआ सी।
तरन तारन दे मोड़ घोड़ मुड़ के मेले वाली थां लभ्भी। जिध्धरों गाउण वजाउण दी आवाज़ आउंदी सी, ओधर नूं वैन मोड़ लई। अगांह मेला लाउण वाले मझैल हार लई खहड़े सन। हार काफी सन इस लई साडे गलीं वी पुआ दित्ते। उह प्रधानगी दी कुरसी ’ते सज गिआ ते गाइकां दे गाणिआं उत्ते ताड़ीआं मारन लग्गा। बैठे बैठे उस नूं लूहरी उठ्ठी ते उठ्ठ के माईक जा फड़िआ। कंन ’ते हत्थ रख्ख के कली लाई ते प्रधानगी भाशन दिंदा गहड़कण लग्गा। वैन विच लिआंदे आपणे चेले बालके सटेज ’ते चहड़ाए ते मझैलां नूं वडिआ के उनहां नूं इनाम दुआए। उत्थों मेले वाले खाण पीण दी सेवा लई लै गए।
सेवा दा प्रबंध इक खुल्ल्हे हाते विच सी जित्थे तंदूरी रोटीआं लहि रहीआं सन ते महां परशाद दा वलटोहा चहड़िआ होइआ सी। देसी दारू दीआं लपटां नाल महां परशाद दे मसालिआं दी करारी महिक नें सारा महल्ला महिका छड्डिआ सी। मझैल भाऊ मीट छकदे आपणे सफैद कुड़ते तंबिआं नूं तरी नाल रंग रहे सन। कोई खहड़ा खड़ोता छक रिहा सी ते कोई पब्बां भार बहि के। इह पंजाबी सभिआचार दा वख्खरा नज़ारा सी।
सटेज ते हाते दे नज़ारे लै के असीं रैण बसेरा टोहलण लग्गे। दिन होवे तां रैण बसेरा लभ्भे। रात डूंघी हो गई सी। जस्सोवाल नें पंजाब दे हज़ार तों वध्ध पिंड वेखे सन जित्थे उह जंन चहड़िआ सी जां सिविआं विच संसकार कराउण गिआ सी। इस लई टिकाणे थाओं थां सन। खाओ पीए उस नें इक दर दा बूहा खड़काइआ जिस नाल उस दा भरवां सवागत होइआ। मावी नूं औरतां वल्ल पाइआ, गाइकां नूं हाते विच ते असीं दोवें बैठक विच आ सुत्ते। जस्सोवाल नें कुड़ता लाहिआ तां उद्दण बुनैण पाटी नहीं सी। पजामा उतारिआ तां कछहिरा वी साबता सी। इस दा मतलब सी कि जस्सोवाल खुशहाल हो गिआ सी। नां उस रात गाइक लड़े ते नां सानूं खलपाड़ां चुक्कणीआं पईआं। मतलब साफ सी कि गाउण मेलिआं नाल अमन अमान काइम हो गिआ सी। दहिशती दौर ख़तम सी ते गाउण वजाउण दा जुग्ग शुरू सी।
तरन तारन तों असीं बाबा बुढ्ढा बीड़ साहिब गए जित्थे खीर कड़ाह दा लंगर छकिआ। जस्सोवाल नें किहा, “गुरदवारे दी गोलक नूं मत्था टेकण दी थां लंगर नूं मत्था टेको। उह गोलक सिआसतदानां दी ऐ, आह गोलक सेवादारां दी।” मैनूं आपणे पिंड दा वाकिआ याद आ गिआ। 1967 दे दिन सन। संत फतिह सिंघ साडे पिंड पधारे। दीवान सजिआ तां गुरमुख पिआरे बणदी सरदी माइआ नाल गुरू ग्रंथ साहिब नूं मत्था टेक के संतां नूं वी मत्था टेकदे गए। इक कामरेड आइआ तां उस नें बिनां माइआ तों महाराज नूं मत्था टेक के संत फतिह सिंघ नूं दसां दे नोट नाल मत्था टेक दित्ता। संतां नें पुछ्छिआ, “भाई गुरमुखा इह की?” कामरेड कहिण लग्गा, “संत जी, ओधरों पहिलां अंबरसर जाऊ, फेर थोडे कोल आऊ। राह विच टैम लग्गू। मैं तां बस्स शारट कट्ट ई मारिऐ!”
असीं वी शारट कट्ट मार के पिंडां विच दी वाहगे बारडर उत्ते पुज्जे। राह विच आउंदे पिंडां दा जस्सोवाल इतिहास दस्सदा गिआ। फसलां दी जाणकारी दिंदा गिआ, पशूआं ते पंछीआं बारे दस्सदा अगम निगम दीआं गल्लां करदा गिआ। उस दे कलाकारां नें हिंद-पाकि मित्तरता मेले विच जा रंग भरिआ। मैं बारडर दा अग्गा पिछ्छा वेखदा रिहा। सांझी धरती सी, इक्को जिही बोल चाल सी पर विचाले तार सी। बंदे लंघ नहीं सन सकदे पर पंछीआं नूं कोई रोक नहीं सी।
मेले विच्चों विहले होए तां वापसी लई चाले पाए। गुरू की नगरी दे दरशन कीते। मैनूं डर सी कि राह विच कोई मेला लग्गा नां मिल जावे, किसे दा विआह जां संसकार नां हुंदा होवे। जस्सोवाल दा की सी, उहने उत्थे ही गड्डी रुकवा लैणी सी। इक वार इंज ही किसे पिंड विच्चों लंघ रिहा सी। मरग दा भोग पै रिहा सी। कहिण लग्गा, चलो शरधांजली दिंदे चलदे हां। किसे दी पतनी मर गई सी। नौजुआन सटेज सकत्तर मरहूम पतनी नूं माता जी कहि के संबोधन कर रिहा सी। उस नें शरधांजली देण लई माईक जस्सोवाल नूं फड़ा दित्ता।
जस्सोवाल घर वाले दी माता दे गुण गाउण लग्गा। कोलों ई जोड़ के कहिण लग्गा, “इक वार असीं इस पिंड विच्चों लंघ रहे सी। माता नें सानूं प्रौंठे खुआए सी, लस्सी पिआई सी, गुड़ दी भेली लड़ बंनह दित्ती सी। इहो जी माता हरेक दी होवे। सुरगां विच वासा होवे माता दा ...।” निरमल जौड़े नें पजामे दा पौंचा खिच्चदिआं किहा, माता नहीं पतनी कहो पतनी। जस्सोवाल नें कांटा बदलिआ, “जदों घर वाली मरदी ऐ नां, ओदों ई असली मां मरदी ऐ। इह जिहड़ी भाई साहिब दी पतनी सी, असली मां सी। आप गिल्ले थां सौंदी सी, बच्चिआं नूं सुक्के थां सुआउंदी सी। नहीं लभ्भणी ओए इहो जी पतनी ते नहीं मिलणी इहो जी मां।” नाल ही जस्सोवाल नें भुब्ब मार के माहौल सोगी बणा दित्ता।
अटारी तों मुकंदपुर तिंन कु घंटे दा रसता है पर जस्सोवाल दी संगत विच छे घंटिआं विच पूरा होइआ। उस टूर विच उस नूं खांदिआं पींदिआं, नच्चदिआं गाउंदिआं, भाशन दिंदिआं, अफसोस करदिआं ते ख़ुशी मनाउंदिआं सभनां रंगां विच वेखिआ। उह अंदरों बाहरों इक्क सी। कोई परदा नहीं, कोई गुंझल नहीं। जिंने कु मान सनमान गाइकां नूं दुआए, उनहां विच्चों खाधा पीता वी, मत्था वी टेकिआ ते नच्चण वालिआं दे सिरां तों वी वारे। गड्डी विच तां तेल पुआउणा ही सी, तलबगारां विच वी तेल पुआइआ। बचदे पैसे कलाकारां विच वंड दित्ते। आप उह सारी उमर मलंग दा मलंग रिहा।
जस्सोवाल साडी माता दे भोग ’ते आइआ, पिता दे भोग ’ते आइआ, मेरे मुंडे दी जंन चहड़िआ ते गाउण वाले गिल्ल हरदीप तों माईक लै के कलीआं लाउंदा रिहा। डा. जौहल, कंवल, शमशेर संधू ते डा. नाहर सिंघ होरां नाल गेड़ा वी दित्ता। उस नें कदे बीत गए दा झोरा नहीं झुरिआ ते नां आउण वाले दिनां बारे परेशान होइआ। उह अजिहा बंदा सी जिस नें वरतमान नूं रज्ज के माणिआ। उह ख़ुश रिहा ते ख़ुशीआं वंडदा रिहा।
इह गल्ल नहीं कि उस नूं कदे कोई तकलीफ़ नहीं होई। तकलीफ़ां आउंदीआं रहीआं पर उह तंगीआं तकलीफ़ां विच वी हस्सदा खेल्हदा रिहा। उहदे हंझू कई वार वहिंदे वेखे पर पता उदों ही लग्गदा जदों हंझूआं विच्चों हासे छलक पैंदे। उह कछ्छां वजाउण लग्गदा। नाले भौंपू वजाउंदा ...पौं ...पौं ...।
जस्सोवाल नें बचपन विच बक्कलीआं खाधीआं, दुध्ध दीआं बाटीआं पीतीआं, जुआनी विच मनमरज़ीआं कीतीआं ते खुल्ल्हा डुल्ल्हा खाधा पीता। बुढापे विच सिहत विगड़ गई जिस दा खिआल नां रख्खिआ। उहदा जुस्सा सैंचरी मारन वाला सी जो उस नें अस्सी सालां विच हंढा दित्ता। उहदे घर दे कड़ीआं बाले, उहदी गड्डी, उहदे हड्ड गोडे गल्ल की उहदा सभ कुझ ही खड़किआ रहिंदा सी। उहदी सकारपीओ गड्डी ते जस्सोवाल बारे निरमल जौड़ा लिखदै कि जस्सोवाल नूं हसपताल दाखल कराउणा पिआ ते गड्डी नूं वरकशाप लाउणा पिआ।
जस्सोवाल नूं हसपताल विच होश आई तां डराईवर दा फोन आइआ, “गड्डी दा इंजण खुल्ल्ह गिआ जी, मिसतरी कहिंदा इह तां सारी ई खड़की पई आ। कलच्च पलेटां उड गईआं, सैंसर वी कंम नी करदा। डीज़ल वाला सिसटम वी गलिआ पिआ ते ए सी वाली पाईप वी फटी पई आ। मुगलैल जादे चक्कदी आ, सारी किट्ट बदलणी पैणी आं। हैड्ड वी नवां पऊ हुण, अलटरनेटर वी कंम नी करदा तां ही तां बैटरी सौं जांदी आ। रेडीएटर दीआं पाईपां वी लीक करदीआं, सारी वैरिंग दुबारा होण वाली आ। अजैंसी आले आखदे आ बई अणजाण मकैनकां नें चंगी भली गड्डी दा सत्तिआनाश मारता। मूहरले रिंमां दीआं गोलीआं टुट्टीआं पईआं। नाले अजैंसी दा फोरमैन कहिंदा बई टैरां दा सैट्ट वी नवां पा लो, ऐवें धोखा खाओगे। डैंटिंग ते पेंटिंग समेत दस कु दिन लग्ग सकदे आ ... कहों तां ला दीए ओवरआल रिपेअर ’ते?”
एना कुझ सुण के जस्सोवाल नूं फिर दौरा पै जाणा सी पर उह संभलिआ रिहा। फोन दी वारतालाप मुक्की तां हसपताल दा डाकटर टैस्सट रिपोरटां लै के आ गिआ। दस्सण लग्गा, “सरदार साहिब, तुहानूं कई प्राबलमज़ नें। लिवर विच सोज़ आ, शूगर कंटरोल नहीं हो रही, यूरिक ऐसिड काफी वधिआ होइऐ। बलड्ड प्रैशर करके नरवस सिसटम वीक हो रिहै, फेफड़िआं विच इनफैकशन आ ते किडनी विच वी इनफैकशन दे सिंपटमज़ हैन। इस करके किडनीज़ दे वी टैस्सट कराउणे पैणगे। ऐगजारशन ज़िआदा रही जिस करके रैस्सट दी वी लोड़ ऐ। हारट बीट इरैगूलर होण करके ऐंजीओगराफी ते ऐम्म आर आई तों इलावा कुझ सपैशल टैस्सट कराउणे पैणे आ। असल विच अनरैकमैंडिड मैडीसन नें थोनूं हारम कीता। मैं थोनूं समझाउनां कि ...।
डाकटर नूं विच्चे टोक के जस्सोवाल साहिब नें किहा, “डाकटर साहिब! समझा तां मैनूं मेरे डराईवर नें फोन ’ते ई दित्ता। गड्डी तां ओवरआल रिपेअर ’ते लाउणी ई ऐं। हुण तुसीं मैनूं वी ओवरआल रिपेअर ’ते ई ला दिओ।”
जस्सोवाल बारे सुरजीत पातर नें लिखिआ सी, “जस्सोवाल इक अजिहा घणछावां दरखत है, जो कवीआं कवीशरां, गवई्ईआं ते नचारां अते आलमां-फनकारां नूं आपणी छावें बैठण लई बाहां चुक्क चुक्क पुकारदा रहिंदा है। उस दी छावें महिफ़लां जुड़ीआं रहिंदीआं नें ते टाहणां ’ते पींघां पईआं ही रहिंदीआं नें। मेले दी सटेज ’ते खहड़ा जस्सोवाल एना उच्चा लग्गदा है कि उस दे पैर धरती उत्ते हुंदे हन ते पग्ग तारिआं नूं छूह रही हुंदी है। उस वेले उही सारे अमीरां वज़ीरां तों उच्चे रुतबे वाला शहिनशाह हुंदा है। हज़ारां दरशकां नूं ख़ुशीआं वंड रिहा शहिनशाह। अनेकां गाइकां नूं आउण वाले समिआं दे युवराज सजा रिहा शहिनशाह। हर इक दे दुख सुख विच शामल हुंदिआं उस नें बेअंत धरती गाही है। लोकां दीआं मंगणीआं, मकाणां, मेलिआं-गेलिआं ते ग़मीआं-शादीआं विच वंडे उस दे दिन दीआं जदों तरकालां पैदीआं हन तां इस शहिनशाह दा मन किसे पहुंचे होए फ़कीर दी बगली जिहा हो चुक्का हुंदा है जिस विच कई घरां दे हासे ते हंझू रल चुक्के हुंदे हन।”
“उस नूं मिलण वाले उस कोलों नवें उतशाह दा, किसे सिआणप भरे कथन दा, किसे हासे दा, किसे नवें मेले दे सद्दे दा, उस दे रंग-बरंगे जीवन दे किसे दिलचसप किस्से दा, किसे टोटके दा, किसे लोक गीत दा परशाद लै के जांदे हन।”
“जस्सोवाल अजे वी हस्सदा है, अजे वी पहिलां वांग हाज़र जवाब है। अजे वी गाइकां, साज़िंदिआं, हुनरमंदां, कवीआं नूं मिल के खिड़ जांदा है। अजे वी मेले उस नूं अवाज़ां मारदे हन पर उस दी सिहत उस दे पब्ब नहीं उठ्ठण दिंदी। उह बुल्ल्हे शाह वांग नच्चणा चाहुंदा है पर उस नूं आपणी सिहत बारे सोच के, आपणे विछड़े यारां बारे सोच के, बदल रहे आले-दुआले बारे सोच के बाबा फरीद दे बोल याद आ जांदे हन ते उह उदास हो जांदा है:
फरीदा इंनी निक्की जंघीऐ थल डूगर भविओम
अजु फरीदै कूजड़ा सै कोहां थीओम।”
निंदर घुगिआणवी दस्सदै कि 28 जून 1999 नूं जस्सोवाल दा दूजा जनम होइआ सी। किसे दा चक्किआ चुकाइआ दैंत वरगा इक नेपाली जस्सोवाल नूं मारन आ पिआ सी। कुदरती निंदर उस कोल आइआ होण करके जस्सोवाल दा बचाअ हो गिआ। पुलिस दे पुज्जण तक जस्सोवाल बुरी तरहां ज़ख़मी हो चुक्का सी, बांह विच्चों मास दा लोथड़ा निक्कल चुक्का सी जित्थों लहू वहि रिहा सी। जे निंदर नेपाली दे पतालूआं नूं वट्ट नां चाहड़दा तां उस नें जस्सोवाल नूं नहीं सी छड्डणा। इह जुगत नेपाली दे काबू आए जस्सोवाल नें ही निंदर नूं दस्सी सी। इंज जस्सोवाल दा बचाअ हो गिआ सी। मिजाज़ पुरशी लई आए सज्जण मित्तर शाम नूं इकठ्ठे होए तां जस्सोवाल फिर पहिले रंग विच सी।
निंदर घुगिआणवी लिखदै, “जस्सोवाल नें किहा, यार तुसीं सारे हस्सो। ख़ुशी मनाओ, मेरा दूजा जनम होइआ ... पतंदरो इओं किउं बहिगे सोग जिहा पा के?” उस नें शराब दी पेटी मंगाई ते कहिण लग्गा, “यारो ख़ुश होवो। मेरा दूजा जनम होइआ। जान बचगी भैण देणी ... मैनूं कुछ नी होइआ ... मैं नौं बर नौं आं। आह मेरा पुत्त घुगिआणवी जुग जुग जीवे ... जे इह नां हुंदा मैं मर जांदा ... मैनूं किताब लिख के तां जिउंदा कीता ही कीता ... पर आह जो एहने अज्ज कीता ... मैं ... मै ...।
जस्सोवाल अख्खां भर आइआ सी। फिर कच्च दे गलास टुणकण लग्गे ते जस्सोवाल दीआं किलकारीआं गूंजण लग्गीआं। सज्जणां मित्तरां दे मुरझाए चिहरे वी खिड़ गए। जस्सोवाल नूं गल्लां फुरन लग्गीआं। उहदे नैणां विच मसती उत्तर आई ते उह वार वार कही जावे - बई अज्ज मेरा पुनर जनम होइआ ... अज्ज मैं दूजी वेर जंमिआं, मेरा दूजा जनम होइआ अज्ज ... मार गिआ सी भैण देणा नेपाली।
जस्सोवाल दा कुत्ता वी उहदे आसे पासे पूछ मारदा, उहदीआं लत्तां नाल खहिसरदा लाड-बाड जिहे कर रिहा सी। जस्सोवाल नें उहदे सिर उ ् ते हत्थ फेरिआ ते किहा, वाह ओए मेरिआ शेरा... पुत्त जे मैं अज्ज गड्डी चहड़ जांदा तां ... तैनूं रोटी कौण पाउंदा, दुध्ध-पाणी कौण पिआउंदा? फेर तूं कीहदे मंजे ’ते चहड़ के बहिंदा पुत्त ... जे मैं अज्ज गड्डी चहड़ जांदा?
कुत्ते दे सिर उत्ते हत्थ फेरदे जस्सोवाल दीआं अख्खां विच्चों मोटे-मोटे हंझू टपके ते कमरे विच विछे होए फिक्के गुलाबी रंग दे कारपैट्ट विच समा गए ...।”
जस्सोवाल नें सिआसत दे मेले वी ख़ूब वेखे। उस नें विधान सभा ते पारलीमैंट दीआं चोणां लड़ीआं। जित्तिआ घट्ट, हारिआ वध्ध। राएकोट तों विधान सभा दी चोण जित्ती ते लुधिआणे तों लोक सभा दी चोण विच ज़मानत ज़बत करवाई। उस नूं चुक्क चुका के पंजाबी साहित अकैडमी दी मीत प्रधानगी दी चोण लड़ा दित्ती गई। मैं वोट पा के उहदे घर चला गिआ। पहिलां उस नें पाणी पिआइआ, फिर चाह पिआई। टैलीफोन ’ते वोटां दी गिणती दा पता लग्गदा गिआ। जदों उह चोण हार गिआ तां उस नें डबल हाड़ा पाइआ ते हारन दी ख़ुशी विच बक्करा बुलाइआ। मैं हैरान सां कि किहो जिहा इनसान है, जिस लई हार वी जित्त समान है!
इक समां सी कि उह उन्नी सभा सुसाइटीआं ते कारपोरेशनां दा अहुदेदार सी। हौली हौली सारीआं छड्डदा गिआ जां छुडा दित्तीआं गईआं। इक वार तां मुख्ख मंतरी दी कुरसी वी नेड़े दिसण लग्ग पई पर उह दूर तों दूर हुंदी गई। जिस पटिआले दे महाराजे बारे कहिंदा सी कि उह तां दुध्ध रज्ज के पींदा होऊ उसे महाराजे दी कुरसी ’ते उह जा बैठा। पहिलां गुरू गबिंद सिंघ फाऊंडेशन दा प्रधान महाराजा पटिआला सी, फिर प्रधान जगदेव सिंघ जस्सोवाल बणिआ।
जस्सोवाल नें सिआसत विच साल तां बहुत लाए पर निकलिआ कुछ नां। बाअद विच कहिण लग्ग पिआ बई सिआसत नूं मैं पैर दी जुत्ती समझदां जद कि सभिआचार मेरे सिर दा ताज है। जस्सोवाल दी मां अमर कौर इक दिन उस नूं कहिण लग्गी, “जुगिआ, तैनूं कैरों नें कुछ नी बणाइआ ... उहदे कोल तां कां जांदे ऐ ते हंस बण-बण आउंदे ऐ। तूं तां कां दा कां ई तुरिआ फिरदैं ...।”
जस्सोवाल बोलिआ, “बेबे, उहने मेरे नां ’ते बहुत वड्डा कंम करता।”
बेबे नें पुछ्छिआ, “की करता वे?”
जस्सोवाल नें मुसकड़ीएं हस्सदिआं किहा “उह जिहड़ी जस्सोवाल डरेन बणाई आ नां, उह मेरे नाओं ’ते ई आ!”
बेबे बोली, “वे जाह वे जाह, जा डुब्ब के मर जा उहदे ’च।”
इक वार जस्सोवाल बज़ार विच गाउंदे फिरदे जंगमां नूं घर आउण दा सद्दा दे आइआ। आ के घर वाली नूं किहा, “आपणे घर महाराजे पटिआले नें आउणा। खाणे तिआर करवा लै।” पटिआले वाले दे नां उत्ते खुश होई बीबी नें रीझ नाल खाणे तिआर करवाए। बीबी घड़ी-मुड़ी जस्सोवाल नूं पुछ्छे, “कदों कु आऊगा महाराजा?”
जस्सोवाल कहिंदा, “बस्स आउंदा ई होऊ। पर तूं फिकर नां कर। जे नां आइआ तां कोई होर खा लऊ।”
बीबी बुड़बुड़ करन लग्गी, “मैनूं तां सारी उमर तेरा भेत नां आइआ रब्ब दिआ बंदिआ।”
जस्सोवाल कहिंदा, “बीबी, मैं देखदां, महाराजा कित्थे कु आ?”
उह बाहर निकलिआ ते जंगमां दी टोली दे अग्गे-अग्गे तुरन लग्गिआ। टल्लीआं खड़कण लग्गीआं। बीबी जंगमां नूं लई आउंदा वेख के पिट्टण लग्गी, “लै है? मैनूं पहिलां ई पता सी एहदी करतूत दा ... मैं समेरे दी उठ्ठी मरगी खपगी रसोई ’च ... ते इह लै आइआ कतीहड़ ’कठ्ठी कर के। मैनूं तां पहिलां ई पता सी ... नी तेरे कित्थे आउंदा महाराजा? हाए हाए ... बू बू ...।”
बिमार होए जस्सोवाल नूं डाकटर नें सलाह दित्ती कि बक्करी दा दुध्ध पीआ करो। चहुं कु दिनां पिछ्छों जस्सोवाल दे विहड़े विच बक्करी मिआंकण लग्गी ... मिआं ... मिआं। उह इज्जड़ विच्चों आउण करके ओदरी होई सी। जदों बक्करी मिआंके तां बीबी बोले, “नी भैणे चुप्प करजा, मेरे नाल बथेरी होई आ एस घरे ... मै तां सारी उमर ‘सी’ नां कीती कुड़े, ते तूं आउण सार ई मिआं-मिआं करन लग्गपी दफ़ा होणीएं।”
बक्करी नें मेमणा दित्ता तां थोहड़े दिनां मगरों लोहड़ी आ गई। लोहड़ी मंगण वाला इक ढोली जस्सोवाल दे बूहे मूहरे ढोल वजाउण लग्गा। उस नें ढोली नूं अंदर सद्द लिआ ते सौ रुपिआ दे के किहा, “दब्ब के वजा ढोल ... अज्ज साडे मेमणे दी लोहड़ी आ। ओए रजिंदर ... आजो नच्च लो ... ओए रामूं नूं वी सद्द लै ... आंढीआं गुआंढीआं नूं वी सद्द लो ... सद्द लो सारिआं नूं ... वजा ढोल ... नच्चो बई नच्चो ... गाओ बई गाओ ...।”
जस्सोवाल नें खहड़े खड़ोते मेमणे दे नां उत्ते नच्चण गाउण दा मेला ला लिआ!
जस्सोवाल दे आल्हणे दा गेट बहुत उच्चा है। उहदे हेठों हाथी वी लंघ सकदे सन ते ऊठ वी। पंछीआं नूं तां कोई रोक ही नहीं सी। विहड़े विच तखतपोश डठ्ठा हुंदा सी जिहड़ा कई कंम आउंदा। उहदे उत्ते चौकड़ा मार के उह मजलिस लाउंदा। सच्च वी बोलदा ते कुफ़र वी तोलदा। उहदे उत्ते बैठ के ही मालश करदा ते ख़ालस खाध खुराक खांदा। पंजाबी सभिआचार दा परशाद आप वी छकदा ते आए गिआं नूं वी छकाउंदा। उहदे उत्ते धुप्प वी पैंदी ते बरसात वी हुंदी। तखतपोश दे पिछ्छे कंध उते शिलपकार बंता सिंघ दी बणाई मोर दी तसवीर सी। बगले नें डड्ड फड़ी होई सी। सप्प खुड्ड वल्ल वध रिहा सी। हेठां कैपशन लिखी सी:
मोर पैल पावे सप्प जावे खड्ड नूं, बगला भगत चुक्क लिआवे डड्ड नूं,
कस्सी उत्ते बैठ के कबित्त जोड़दा, रब्ब दीआं लिखीआं नूं कौण मोड़दा?
विआखिआ करदा उह कहिंदा हुंदा सी, “यारो इह धरती सभ दी सांझी है। कोई मोर वांग पैलां पावे, कोई बगले वांग उडारीआं लावे, कोई डड्ड वांग पाणीआं विच टपूसीआं मारे ते कोई सप्प वांग खुड्डां नूं रंग भाग लावे। सारे रल मिल के जिऊण, मेले लाउण, मुसाहबे मनाउण। दुनीआ मोह मुहब्बत नाल भरी रहे। की पिआ लड़ाईआं झगड़िआं ’च। बंदा यारो मोह मुहब्बत नाल भरिआ रहे।”
जस्सोवाल सच्चमुच्च मुहब्बती बंदा सी। कहिंदा सी, “जंमदा कोई सी, नच्चदा मैं सां। मरदा कोई सी, पिट्टदा मैं सां।” इह गल्ल वख्खरी है कि बाअद विच निराश होइआ उह कहिण लग्ग पिआ सी, “हुण मैं निरलेप हो जाणा चाहुना। कोई मरे कोई जीवे, सुथरा घोल पतासे पीवे।”
वजद विच आइआ उह हेकां वी लाउण लग्ग पैंदा सी:
इक दिन वज्जणों हट जाणे नें गलीआं ’चों ललकारे नी
घरो-घरीं सभ बहि जाणगे मित्तर यार पिआरे नी ...।
कहिंदा हुंदा सी, “है आउण जाण बणिआं, दुनीआं चहुं कु दिनां दा मेला।”
जदों कवीशर करनैल सिंघ पारस नमित्त शरधांजली समागम होइआ तां रामूवाले दे खेतां विच सजे पंडाल विच उस नें शरधांजली दिंदिआं किहा सी, “जद तक सूरज चंद रहेगा, पारसा तेरा छंद रहेगा ...।”
उह बिमारां ठमारां दी मिजाज़ पुरश लई जांदा सी तां ढिल्लीआं गल्लां नहीं सी करदा। बिमार नूं हौंसला दिंदा सी ते चहड़दी कला विच करदा सी। मुंबई विच मरन किनारे पए गुरनाम सिंघ तीर नूं उह मण पक्के दुध्ध दी ढोली लै के मिलण गिआ सी। तीर तों कित्थे पीता जाणा सी एना दुध्ध! हसपताल विच दुध्ध दा लंगर लग्ग गिआ। तीर दी सिहतयाबी लई दुआवां होण लग्गीआं। जदों उह आप मरन किनारे सी तां हरभजन मान तों कली सुण के सोगी गाइक नूं मुड़ खेड़े विच लिआंदा। सिआसी नेता बीरदविंदर सिंघ ख़बर लैण गिआ तां उस नूं शरधांजली देण दी साई दे के खुश कीता। उह अख़ीर तक ख़ुशीआं वंडदा रिहा।
उस नें जांदी उमरे बड़ीआं गंभीर गल्लां कीतीआं, “असीं पछ्छमी सभिआचार दी मार हेठ मर रहे हां। संभलो! नहीं तां पंजाबीआं दी होंद ही मिट जावेगी। मेले लोकां नूं जोड़दे आ, सिआसत लोकां नूं लीरो लीर करदी ऐ। मेले मुहब्बत वंडदे नें, मनोरंजन करदे नें ते पिआर वधाउंदे नें। ओ मेरे देश दे लोको, जिहड़ी मरज़ी पारटी विच रहो पर साल विच इक दिन सारे ’कठ्ठे हो के मेला ज़रूर मना लिआ करो तां जो मर के तां ’कठ्ठे रहि सकीए ...।”
उह किहा करदा सी, “मैं मनुख्खता नूं पिआर कीता नां कि पैसे नूं। पैसे जोड़ के की करने सन? पिआर सतिकार ते आदर माण जोड़िआ जो अणमुल्ला है ... लालसावां तों उप्पर उठ्ठ के ख़ुश ते संतुशट रहिण दी कोशिश कीती है ... लोक गाइक लोकां दे नेड़े रहिण ... गाइकी नूं कमर्रशल नां बणाउण ... लोक साज़, लोक सुरां ते लोक गीतां दी उमर सदीवी हुंदी है। संगीत रूह दी खुराक है। जे संगीत नां हुंदा तां मनुख्ख कदों दा मर मुक्क जांदा, गोली मारन दी लोड़ नहीं सी। जिवें चंद सूरज ते हवा सांझी है, कलाकार वी सभ दे सांझे हुंदे हन। गीतकार जां गाइक गीत रिकारड कराउण तों पहिलां आपणी मां, भैण ते धी नूं ज़रूर सुणावे। आपणीआं धीआं भैणां तों वड्डा कोई सैंसर बोरड नी हुंदा। जदों कोई गाइक लुच्चा गीत गावे तां सरोते उसे वेले रोकण। आपणा अमीर सभिआचार कलाकारां नूं भुल्लणा नी चाहीदा।”
जस्सोवाल नूं पंजाबी सभिआचार दा थंमह ऐवें नहीं सी किहा जांदा।
मोहन सिंघ मेले विच साहितकार, गीतकार, गाइक, कव्वाल, रागी, ढाडी, पत्तरकार, चित्तरकार, भंड, नकलीए, रासधारीए, कवी, कवीशर, सपेरे, गतके वाले, गिध्धे ते भंगड़े वाले, जिंदा डानस ते नाटक मंडलीआं, गल्ल की, हर तरहां दे कलाकार रल गए। जस्सोवाल दे कहिण ’ते इक वार मैं कबड्डी दे खिडारी वी लै गिआ जिनहां नें मेले विच कबड्डी दा नुमाइशी मैच विखाइआ। मेले विच नुमाइशां लग्गण लग्गीआं ते पुसतकां दे सटाल सजण लग्गे। मोहन सिंघ मेले नूं बहुते लोक जस्सोवाल दा मेला कहिण लग्ग पए। उस मेले नूं वेख के पंजाब विच सभिआचारक मेलिआं दी लहिर तुर पई जो देश तों बाहर बदेशां विच वी चली गई। पंजाबी सभिआचार विच रंगिआ वैनकूवर-सरी दा गदरी बाबिआं दा मेला एना मशहूर होइआ कि कैनेडा दे प्रधान मंतरी नें कामागाटा मारू कांड दी मुआफ़ी उस मेले विच आ के मंगी।
जस्सोवाल दे मेलिआं राहीं अनेकां गाइक, गाइकी दे अंबर विच छाए ते तारिआं वांग जगमगाउण लग्गे। हरभजन मान, परमिंदर संधू, मनमोहन वारस, सुरजीत बिंदरखीआ, जैज़ी बैंस, दिलशाद अख़तर, कमलजीत नीरू, भुपिंदर कौर मुहाली, नरिंदर मावी, पंमी बाई, सुख्खी बराड़, चंनी इंगलैंडीआ, कमलजीत नीलों ते रविंदर गरेवाल समेत दरजनां दी गिणती विच संगीत सितारे गिणाए जा सकदे हन। बीबी सुरिंदर कौर, आसा सिंघ मसताना, यमला जट्ट, गुरदास मान, हंस राज हंस, दीदार संधू ते कुलदीप माणक जिहे गाइक मोहन सिंघ मेले दीआं सटेजां दा शिंगार बणदे रहे। आशा शरमा, दरशन बड़ी, हरविंदर रिआड़, निरमल जौड़ा ते दलजीत जस्सल वरगे सटेज संचालक मोहन सिंघ मेले दीआं सटेजां तों उप्पर उठ्ठदे गए। जसविंदर भल्ला ते बाल मुकंद शरमा भंड सन जिनहां नूं जस्सोवाल नें किते तों किते पुचाइआ। ढाडीआं विच रछपाल सिंघ पमाल, चरन सिंघ आलमगीर, हरदेव कंवल, कवीशरां विच पंडत सोम नाथ रोडिआं वाले, रागीआं विच भाई दिलबाग सिंघ-गुलबाग सिंघ, सूफी गाइकां विच पूरन शाहकोटी, बरकत सिध्धू, ईदू शरीफ़, पिआरे लाल - पूरन चंद गुरू की वडाली ते होर अनेकां कलाकार हन। कलाकारी दे खेतर विच जस्सोवाल दी देण बेमिसाल है।
पंजाबी साहित दा बाबा बोहड़ संत सिंघ सेखों बारां वरहे मोहन सिंघ मेला वेखण आउंदा रिहा ते उह वी खूंडी फड़ के। एनी खिच्च रही है जस्सोवाल दे मेले विच।
जिवें जिवें जस्सोवाल बुढ्ढा हो रिहा सी उह उदास रहिण लग्ग पिआ सी। घर विच इकल्ला रहि जांदा तां कहिंदा, “निआणा मेले विच गुआचदै ते बुहड़ा बंदा घर ’च।”
कदे कहिंदा, “ओए काहदे मेले नें ... बस्स मूंह मुलाहज़ा रख्खणा पैंदे। बड़े मेले देख लए ... बड़े ला लए ...थ ् क गिआं हुण ...’राम करना चाहुना हुण मैं।” पर उह आराम नां कर सकिआ। मेले लाउंदा उह हंभ गिआ सी। फिलासफरां वांग गल्लां करन लग्ग पिआ सी, “हुण शबदां दे माअने बदल गए समें नाल। लोक तिल-तिल कर के मर रहे आ। सिआसत बुरी तरहां निघ्घरगी। लीडर चोर बणगे। सिआसत पैसे वाले दी रहिगी ... चहड़ावा लओ ते अगांह चहड़ाओ। बीत गए नेता कित्थों लभ्भण? राज भाग दी सुणो कहाणी, तंद नहीं हुण उलझी ताणी, लोकां दी परवाह नां करदे, कुरसी दा सभ भरदे पाणी, पुतलीगर पए नाच नचाउंदे, परदे पिछ्छों डोरां नाल, कित्थे जा के रोईए रब्बा, कुत्ती रल गई चोरां नाल।”
कहिंदा सी, “गीतां ’चों सुर गुआच गई, वंझल दी तान टुट्ट गई, सरंगी दा गज विंगा हो गिआ, अलगोज़िआं दीआं मोरीआं बंद होगीआं, यमले दी तूंबी तिड़क गई, ईदू शरीफ नूं लकवा मार गिआ, राम सरूप राजसथानी नूं कैंसर, पंछी नूं कैंसर, परमिंदर संधू नूं कैंसर, हाए नी कैंसर दीए कलहिणीएं बिजलीए, तैनूं डिग्गण नूं पंजाब दे फन्नकार ई लभ्भे सी ...?”
“पंजाब दे विहड़े सुंने! जवानी परदेसां नूं तुर गई, वहीरां घत्त गई। उत्थे मज़दूरीआं करदे नें पंजाब दे लाडले। परदेसां दी खाक छाणदे नें। जग्गिआ, तुर परदेस गिओं बूहा वज्जिआ। बूहे वज्जणगे नी तां होर की होवेगा? पंजाब उज्जड़ रिहै। रहिंदे खूंहदे टीके, गोलीआं ते समैकां नें निगल लए, सपरेआं पी पी मरी जांदे नें, ओए कौण संभालू पंजाब नूं? मेरे हाणी-प्राणी सभ तुर गए जिनहां नाल दिलां दी सांझ सी। कीहदे नाल दिल-लगी करां हुण? दुनीआं हत्थां ’ते हत्थ मारदी फिरदी ऐ ...च ् क लो चक्क लो करी जांदी ऐ ... कीहदे ’ते विशवास करां?”
“मेरा कुत्ता बड़ा वफ़ादार सी ... भोरा विसाह नी सी खांदा मेरा। इक वार मैं कनेडा चल्लिआ। कुत्ते दीआं अख्खां विच हंझू, मेरी गोदी विच्चों नां उत्तरे। मेरी घर वाली नें बोच के लाहिआ ... कोई नां मेरा पुत्त, रो नां, छेती आजूगा तेरा बापू। जदों मैं गड्डी विच बहि के चल्लिआ तां कुत्ता वी मगरे दौड़ पिआ। मसां फड़िआ सेवादार नें ...। भाई कुत्ते दी रीस बंदा की कर-लू?”
“साक-सकीरीआं सुक्कगीआं तीले वांग। किसे कोल वकत नी रिहा मिलण वरतण दा। पहिलां प्राहुणे आउणे तां चाअ चहड़ जाणा, हुण मत्थे तिऊड़ीआं चहड़ जांदीऐं। किते कां नी बोलदा, चिड़ी नी चूकदी। किसे वेले पंजाब पंछीआं दा देश हुंदा सी, पंछी गाउंदे - सुभान तेरी कुदरत। हाली वी हेकां लाउंदे। किहो जिही तरक्की होई ओए पंजाब दे लोको! मनुख्खी कदरां-कीमतां, सादगी, संजीदगी, सुहप्पण, शांती, सेवा, सुहज-सुआद ते संजम लभ्भे नहीं लभ्भदे। बंदे दी वुक्कत नहीं रही, बस्स विखावे, विरोध ते विशवासघात दा दौर दौरा है अज्ज-कल्ल्ह। मैं उदास नां होवां तां होर की होवां?”
जदों उह ढिल्ला मठ्ठा हुंदा ते किसे मेले ’ते जा नां सकदा तां आखदा:
तोरीए नूं पै गिआ तेला
मेला मेला रहिगी करदी
विच्चे रहि गिआ तत्ती दा मेला ...
जस्सोवाल वधेरे बिमार होइआ तां लुधिआणे दे डी ऐम्म सी हसपताल विच दाखल करा दित्ता गिआ। परिवार दे जीआं नें रातां जाग के दिन रात सेवा कीती। उहदा पोता अमरिंदर हर वेले हाज़र रहिंदा। शुभचिंतक हाल चाल पुछ्छण आउंदे रहिंदे। मीडीए विच ख़बरां लग्गदीआं रहिंदीआं। सुरत सिर हुंदा तां चहड़दी कला विच कहिंदा ते पोच पोच के पग्ग बंनहदा। बेहोश हुंदा तां कुझ बोल नां सकदा। उस नें तिंन कु हफ़ते हसपताल दीआं दवाईआं ते मशीनां दे सिर ’ते कट्टे। आख़र साल दे सभ तों छोटे दिन 22 दसंबर 2014 नूं उह वड्डे कद्द दा इनसान इस फानी संसार तों चलाणा कर गिआ।
जिस जस्सोवाल दा नां उस नें पूरी दुनीआं विच धुमाइआ, उहदी देह दा अंतम संसकार जस्सोवाल दे सिविआं विच नहीं, लुधिआणे शहिर दी शमशान भूमी विच कीता गिआ अते भोग वी लुधिआणे ही पाइआ गिआ। जस्सोवाल दे सिवे धाहां नां मारदे तां होर की करदे? जिस पेंडू सभिआचार दा उह अलंबरदार सी उत्थे उस नूं आख़री ढोई नां मिली।
उहदे संसकार ते भोग वाले दिन लोक वड्डी गिणती विच जुड़े। इलैकट्रौंनिक ते प्रिंट मीडीए नें उस दे चलाणे नूं वड्डीआं ख़बरां नाल नशर कीता। अंतम अरदास समें माडल टाऊन दे वड्डे गुरदवारे विच एना इकठ्ठ सी कि जिंने लोक हाल विच समा सकदे सन उस तों वध्ध बाहर खहड़े सन। यूनीवरसिटीआं दे वाईस चांसलर, राजसी पारटीआं दे नेता, सरकारी अफ़सर, गाइक, गीतकार, कलाकार ते साहितकार शरधांजलीआं दे रहे सन। उनहां दे बोल हंझू वहाउण वाले सन। सभनां दी सुर सी कि पंजाबी सभिआचार दा बुरज ढहि गिऐ, थंमह डिग्ग पिऐ ते पंजाब नूं कदे पूरा नां होण वाला घाटा पै गिऐ। ‘बदरंग हो रिहा पंजाबी सभिआचार’ पुसतक लिखण वाले साबका कमिशनर कुलबीर सिंघ सिध्धू नें अख़ीर विच इह कहि के गल्ल मुकाई कि घाटा पैण दी गल्ल तां सारे करी जांदे नें। है कोई माई दा लाल जिहड़ा जस्सोवाल वल्लों जगाए दीवे विच तेल पावे ते पंजाबी सभिआचार दा दीवा जगाई रख्खे? है कोई जस्सोवाल दी थां पूरन वाला?
पंजाबी सभिआचार दे भविख्ख दा सवाल हुण सारे पंजाबीआं दे सनमुख्ख है।

