جسّۄوال گائُݨ میلِیاں دا مۄہڑِیگڈّ سی۔ اُس نُۄں پںجّابی سبھِیاچار دا بابا بۄہڑ کِہا جاںدا سی۔ اُہدا پُۄرا ناں اُہدے کدّ کاٹھ جِڈّا ہی سی -جتھیدار جگدیو سِںگھّ جسّۄوال۔ اُس نیں پِںڈّ جسّۄوال دی مشہُۄری اُویں ہی کرائی جِویں گریوالاں دِییاں کھیلہاں نیں کِلا رائِپُر دی کرائی۔ جے اُہ آپݨے ناں نال آپݨا گۄت گریوال جۄڑی رکھّدا تاں پِںڈّ جسّۄوال نُۄں دُۄر دُراڈے دے لۄک ناں جاݨ سکدے۔ جگدیو سِںگھّ دے ناں نال پِںڈّ جسّۄوال دا ناں وی دُۄر-دُۄر تک دھُمِّیاں۔ اُہ وِلکھّݨ شخسِیئت دا مالک سی٬ جِس وِچ انیکاں گُݨ سن۔ اُہدا جِیون رںگّ تماشِیاں دی لِیلہا سی۔ میلِیاں گیلِیاں وِچ میلہدا اُہ ہسّدا کھیلہدا تُر گِیا۔

اُہ یاراں دا یار٬ جتھیداراں دا جتھیدار٬ سِیاستداناں دا سِیاستدان٬ کلاکاراں دا کدردان تے سبھِیاچارک میلِیاں دا سُلتان سی۔ اُہدے وِچ مہِک سی٬ ٹہِک سی٬ مِٹھاس سی تے کراراپݨ سی۔ اُہ نچّݨ کُدّݨ من کا چائۄ پُۄرا کردِیاں٬ ہسںدِّیاں٬ کھیلںدِّیاں٬ کھاوںدِّیاں٬ پہِنںدِّیاں وِچّے مُکتی پا گِیا۔ کدّ اُہدا سوا چھے پھُٹّ تے بھار اُہدا سوا کُئِںٹل سی۔ مݨاں وِچ تۄلدے تاں تِنّ مݨ تیراں سیر بݨدا۔ اُہ تِنّاں وِچ وی سی تے تیراں وِچ وی سی۔ کھڑھا تاں دِسدا ہی سی٬ بَیٹھا وی دِسدا سی۔

مَیں کئی وار سۄچداں جے اُہ کبڈِّییاں پائُںدا ہُںدّا تاں کِسے تۄں ڈکِّیا نہِیں سی جاݨا۔ جے جپھّے لائُںدا ہُںدّا تاں کِسے نُۄں نِکلݨ نہِیں سی دیݨا۔ کھیڈ جگت وِچ اُہدی دھنّ دھنّ ہۄݨی سی۔ پھِر مَیں اُہدے ریکھا چِتّر دا ناں ’دھرتی دھکیل‘ رکھّݨا سی۔ کُمَیںٹری کردِیاں کہِݨا سی٬ “ٹیک کے دھرتی ماں نُۄں متھّا٬ چلِّیا جگّا جسّۄوالِییا کَۄڈی پائُݨ ... دھرتی کمبّدی آ دھرتی دھکیل دے کدماں تھلّے! تھبّے تھبّے دے پٹّ٬ مُۄںگلِیاں ورگے ڈَۄلے٬ گذ چَۄڑی چھاتی٬ مُگدر ورگا جُسّا٬ ویکھدے آں کِہڑا مائی دا لال جگّے جٹّ نُۄں ڈکّدا؟ کبڈّی کبڈّی کبڈّی ... اَۄہ مارِیا جاپھی چلا کے مکّی دے پُۄلے واںگ ... نئیِں رِیساں جگّے دِییاں ... جِیںدا رہِ جُیانا!”

اُہدا کدّ وی وڈّا سی٬ ناں وی وڈّا تے ہڈّ گۄڈے وی وڈّے سن۔ اُہ پھِپھٹی وی وڈّی لائُںدا سی تے پگّ وی وڈّی بنّہدا سی۔ پھِپھٹی چِٹّی جاں کیسری ہُںدّی سی تے پگّ کالی۔ اُہدی داڑھی وی وڈّی سی تے مُچھّاں وی وڈِّییاں۔ جھگّا وی وڈّا تے جیباں کھِیسے وی وڈّے۔ اُہ وڈّے دِل والا بںدّا سی۔ پرات جِڈّا دِل سی اُہدا۔ اُہ آئے گِیاں نُۄں پراتاں بھر بھر چھکدا چھکائُںدا۔ جگّ بھر بھر پِیںدا پِیائُںدا۔ اُہدا گھر آئُݨ جاݨ والِیاں دا جںکّشن سی جِتھّے آواجائی بݨی رہِںدّی۔ اُتھّے ساذ وی کھڑکدے تے بھاںڈے وی کھڑکدے۔

اُہدے گھر آئُݨ والِیاں وِچّ وِچّے گوئیِّئے ہُںدّے وِچّے ہسئیِّئے٬ وِچّے لِکھاری وِچّے مداری٬ وِچّے جۄگی وِچّے بھۄگی٬ وِچّے بھںڈّ وِچّے نکلِیئے٬ وِچّے جَۄڑے وِچّے بھَۄرے۔ وِچّے مہِںدّر چِیما وِچّے پرگٹ گریوال۔ سوا کُئِںٹل دے گُربھجن گِلّ تۄں لَے کے پںجّاہ کِلّۄ دے نِںدّر گھُگِیاݨوی تے کوی سُرجِیت پاتر تۄں لَے کے گِیتکار شمشیر سںدھُّۄ تک سبھ آئُںدے جاںدے رَۄݨکاں لائی رکھّدے۔ جسّۄوال دا ’آلہݨا‘ اُہدے لئی بھاویں آلہݨا ہی سی پر آئُݨ جاݨ والِیاں لئی نُۄر مہِل دی سراں سی جِتھے چہِل پہِل بݨی رہِںدّی۔ چُلّہے تپدے رہِںدّے تے لںگّر چلدا رہِںدّا۔ اُہدا کُتّا کِسے نُۄں بھَۄںکدا کِسے نُۄں ناں بھَۄںکدا۔ جسّۄوال بِمار ہۄئِیا تاں دُدھّ پِیݨ لئی بکّری رکھّݨی پئی۔ اُہ وِچّے مِیاںکی جاںدی تے وِچّے مِیںگݨاں نال وِہڑا شِںگّاری جاںدی۔ جسّۄوال دی سردارنی سُرجِیت کَۄر بکّری نُۄں بُرا بھلا کلپدی کِسے ولّ کَۄڑا جھاکدی٬ کِسے ولّ مِٹھّا۔ اُہدی بُڑبُڑ کِسے نُۄں سُݨدی٬ کِسے نُۄں ناں سُݨدی۔ وِچّے بںدّے آئی جاںدے٬ وِچّے تُرے جاںدے۔ چُلّہا تپدا رہِںدّا تے رَۄݨک میلا لگِّیا رہِںدّا۔

جدۄں بںدّے آئُںدے تاں اُہ بھَۄمپُۄ وجائُںدا جِس دی ’واذ سُݨ کے نَۄکر بھجِّیا آئُںدا۔ اُہ کہِںدّا٬ “کاکا٬ بںدّے گِݨ لَے۔ دۄ دۄ مِسّے پرَۄںٹھے٬ دہِیں دی اِک اِک باٹی٬ امبّ دا اچار٬ گںڈھّا تے مِرچ٬ لسّی تے گُڑ۔ لَے آ٬ بسّ چھیتی لَے آ۔ بںدّے آگے٬ ہۄر آئُݨے آ۔ میلا لائُݨا میلا۔ جاہ بِیبی نُۄں پُچھّ کِہڑی چِیذ ہَیگی٬ کِہڑی ہَینی؟ آہ سُݨ ہۄکا۔ لگّدا سبذی آلا ہۄکا دِںدّا۔”

نِںدّر گھُگِیاݨوی نیں لِکھِیا٬ “نَۄکر تے مَیں جسّۄوال دے نال باہر نِکّلے۔ ریہڑی اُتّے بھئیِّیا ساگ ویچدا پھِردا سی۔ جسّۄوال نیں پُچھِّیا٬ “کاکا٬ ہاء سارا ساگ کِنّے دا؟”

بھئیِیا بۄلِیا٬ “اِہ سَۄ رُپئے کا ہَے جی۔”

جسّۄوال نیں سَۄ دا نۄٹ دِںدِّیاں کِہا٬ “آہ لَے٬ لاہ دے سارا ای۔”

جدۄں ساگ دی پںڈّ رسۄئی وِچ رکھّی تاں بِیبی رَۄلا پائُݨ لگّی٬ “لَے ہَیںء٬ دسّۄ کھاں بھلا٬ اَینا ساگ کی پشُۄیاں نُۄں پائُݨا سی؟ کَۄݨ رِنّہُۄں اِہنُۄں؟ مݨ پکّا ساگ چکّ کے لَے آئے ... کی پھُۄکݨا سی اَینا ساگ؟”

جسّۄوال نیں آکھِیا٬ “گُیاںڈھِییاں دے گھرِیں دے آئۄ ... وںڈّ دِئۄ٬ چُںڈّ دِئۄ٬ دان-پُنّ کر دِئۄ٬ ہریوائی دان کرنی چںگّی ہُںدّی آ ... گھرے ہریوائی آئی آ٬ لۄک ترسدے آ ہریوائی نُۄں ... چار چُپھیرے پتّجھڑ ای پتّجھڑ آ ... وںڈّۄ کاکا٬ ہریوائی وںڈّۄ۔ بِیبی دا جیرا ماڑا۔ مَیں خُش آں ...۔”

اُہ کھُشی وںڈّدا رہِںدّا٬ بِیبی بُڑبُڑ کرن پِچھّۄں چُپّ وٹّ لَیںدی۔ اُہ گجّ وجّ کے میلے لائُںدا٬ گجّ وجّ کے میلِیاں ’تے جاںدا تے رجّ پُجّ کے آلہݨے ’چ آئُںدا۔ جِیون نُۄں اُہ سمجھدا ہی میلا گیلا سی۔ ہریک گلّ پِچھّۄں اُہ ’ہَیں جی‘ کہِںدّا۔ ہُںگّارا ناں مِلدا تاں آپ ہی ’ہاں جی‘ کہِ کے گلّ مُکا دِںدّا۔ کہِںدّا رہِںدّا٬ “بسّ آہی ہُںدّا٬ آہی ہۄݨا سی٬ ہَے کِہ ناں٬ ہَیں جی؟”

’تھۄڈی اۄ بھَیݨ دی‘ اُہدی گالہ نہِیں٬ اُہدا تکِییا کلام سی۔ اِہ اُہدے مُۄںہۄں ’ہاں جی‘ تے ’ہَیں جی‘ واںگ ہی نِکلدا۔ تے اُہدے مُۄںہۄں سجدا وی خُۄب! اِکیراں مۄہن سِںگھّ میلے تۄں دۄ کُ دِن پہِلاں مَینُۄں جسّۄوال دے ڈیرے جاݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ اُہ مَینُۄں مۄہن سِںگھّ چَۄںک وِچّۄں ہی گڈّی ’چ بہا کے لَے گِیا۔ جاںدِیاں ڈاک بکسے وِچّۄں ڈاک کڈھّی۔ کھڑھا کھڑۄتا نالے لفافے کھۄلہی جاوے نالے میرے نال گلّاں کری جاوے۔ اُہ جِہڑا لفافا کھۄلہے اُہدے ’چۄں ای چَیکّ نِکل آوے۔ کھُش ہُںدّا اُہ نال دی نال آکھی جاوے٬ “آہ لَے٬ ہذار دا نِکل آئِیا٬ آہ پںجّ سَۄ دا ... بلّے! آہ پںدّراں سَۄ دا۔ تھۄڈی اۄئے بھَیݨ دی ... آہ چکّ دۄ ہذار دا! پہِلے میلے ویلے دس دس رُپئیِئے مساں ’کٹھّے کِیتے سی٬ ہَیں جی؟ اۄئے اَیس لفافے ’چۄں ’کٹھّے ای پںجّ چَیکّ! آہ تاں جھُرلُۄ پھِر گِیا اۄئے ... لۄک تاں سچِّیں میرے مگر لگّ گئے لگّدے آ ... ہُݨ آپاں کِیہدے لَیݨ دے آں؟ ہَیں جی؟” اُہنے اکھّاں ٹڈّ کے گۄل ڈیلے گھُمائے۔ اُہدے ’ہاں جی‘ کہِݨ تۄں پہِلاں مَیں ’ہاں جی‘ کِہا تاں اُہ ہۄر وی خُش ہۄئِیا۔

جسّۄوال مَیتھۄں پںجّ سال وڈّا سی۔ اُس دا جنم لُدھِیاݨے تۄں نَۄں کِلۄمِیٹر دُۄر پِںڈّ جسّۄوال سُۄداں وِچ 30 اپْرَیل 1935 نُۄں ہۄئِیا سی۔ جسّۄوال ناں دا اِک ہۄر پِںڈّ تسِیل جگرائۄں وِچ وی ہَے٬ جِس نُۄں جسّۄوال کُلار کِہا جاںدا ہَے۔ جسّۄوال سُۄداں وِچ سُۄد تے گریوال گۄت دے لۄک ودھیرے ہن۔ اُتھّے ریلوے سٹیشن وی ہَے تے اِک پُراݨا مںدّر وی۔ اُس مںدّر کرکے جسّۄوال ہِںدُّۄ دھرم دے اٹھاہٹ تِیرتھاں وِچ گِݨِیا جاںدا ہَے۔ اُتھّۄں دا اِک کہِںدّا کہائُںدا ذِمِیدار ذَیلدار کرتار سِںگھّ گریوال سی جِس دی پتنی سردرنی امر کَۄر دی کُکھّۄں پںجّ پُتّراں نیں جنم لِیا۔ جگدیو سِںگھّ اُنہاں وِچّۄں ہی سی جِس نُۄں جُگۄ کِہا جاںدا سی۔

جُگۄ نیں پْرائِمری دی پڑھائی آپݨے پِںڈّ دے سکُۄل تۄں کِیتی اتے مَیٹْرِک دی کِلا رائِپُر دے ہائی سکُۄل تۄں۔ کِلا رائِپُر دا آلا دُیالا گریوالاں دا گڑھ ہَے۔ گریوالاں دا اِتِہاس لِکھݨ والے کھۄجِییاں نیں لِکھِیا ہَے کِہ رِکھّپال ناں دے راجے دا اِک پُتّر بَیرسی سی۔ اُہ آپݨے ساتھِییاں نال ستلُج لاگلے اِلاکے یانی اجۄکے گُجّروال پِںڈّ دے آس پاس گھُمّ رِہا سی۔ اُدۄں ستلُج وی لُدھِیاݨے دے دکھّݨ ولّ وگدا اگاںہ بٹھِںڈّے ولّ جاںدا سی۔ سمیں دے بدلݨ نال درِیاواں دے وہِݨ وی بدل گئے ہن۔ بٹھِںڈّے کۄل دی وگدا ستلُج سمیں نال پھِرۄذپُر کۄل دی وگݨ لگّ پِیا ہَے جۄ ہُݨ سِیال وِچ سُکّا ہی رہِںدّا ہَے۔

کہِںدّے ہن کِہ راجکُمار بَیرسی نیں ستلُج لاگے رہِݨ والے جٹّاں دی اِک کُڑی نال شادی کر لئی۔ جدۄں اُہ نووِیاہُتا نُۄں لَے کے آپݨے راجے باپ پاس پہُںچّا تاں راجپُۄت راجے نیں اِس نُۄں کھاندان دی ہیٹھی سمجھِیا۔ راجپُۄت شرِیکے نیں بَیرسی نُۄں بھائیِچارے وِچّۄں چھیک دِتّا۔ بَیرسی نُۄں مجبُۄری وسّ پتنی دے پِںڈّ ولّ آئُݨا پِیا۔ اُنہاں کۄل کۄئی گھر نہِیں سی٬ جِتھّے اُنہاں دے بچّے دا جنم ہۄ سکدا۔ کِساناں نیں پھسلاں کٹّ کے گرے لائے ہۄئے سن۔ بَیرسی دے بچّے دا جنم اِک گرے وِچ ہۄئِیا جِس کرکے اُس دا ناں ہی گرا رکھِّیا گِیا۔ گرے دی اَۄلاد اگّۄں گریوال اکھوائی جِس دے پہِلے پِںڈّ گُجّروال٬ نارںگّوال٬ کِلا رائِپُر٬ مہِما سِںگھّ والا تے لۄہگڑھ آدِ ہۄںد وِچ آئے۔ پھِر آلے دُیالے گریوالاں دا تپا پھَیل گِیا۔ اِنہاں پِںڈّاں وِچ وِدِّیا دی جاگ پںجّاب دے پیںڈُۄ اِلاکِیاں وِچّۄں سبھ تۄں پہِلاں لگّی۔ گریوال جٹّ سِکھّاں وِچّۄں ودھیرے پڑھے لِکھے منّے جاںدے ہن تے ودھیرے ہِسابی کِتابی وی۔ کئی اِسے کارن گریوالاں نُۄں جٹّاں دے اگروال کہِ کے چھیڑدے ہن۔ پر جگدیو سِںگھّ جسّۄوال ہِساباں کِتاباں تۄں اُپّر سی۔ اُہدے وِچ اگروالاں والی کۄئی گلّ نہِیں سی۔

جسّۄوال دا پِتا ذَیلدار کرتار سِںگھّ گریوال اِلاکے دا منِّیا پْرمنِّیا بںدّا سی۔ اُس نیں لکھنئۄُ دے ہیورڈ اِںجنِیئرِںگّ سکُۄل تۄں اۄورسِیئری دا کۄرس کِیتا سی پر اۄورسِیئر نہِیں سی لگّا۔ اُہ کْرِکٹ دا کھِڈاری سی تے رجِّیا پُجِّیا جٹّ ذِمِیدار سی۔ اُس نیں آپݨے پُتّراں نُۄں رجّ کے پڑھائِیا۔ سارے ہی پُتّر پڑھے لِکھے نِکلے۔ اُہ تِیہ سال ڈِسٹْرِک بۄرڈ لُدھِیاݨے دا مَیمبر چُݨِیا جاںدا رِہا۔ اُہ باراں سال لہا بۄرڈ دا مِیت پْردھان تے پْردھان رِہا۔ سرب سمّتی نال پَیںتی سال پِںڈّ دا سرپںچّ چُݨِیا جاںدا رِہا۔ اُس نیں اِلاکے وِچ کئی ڈِسٹْرِک بۄرڈ سکُۄل کھُلّہوائے٬ رستے بݨوائے تے ڈِسپَیںسرِییاں چالُۄ کروائیِیاں۔ جگدیو سِںگھّ نُۄں لۄک بھلائی دے کارج کرنے کرائُݨے وِرسے وِچ مِلے۔ اُس دے سارے بھراواں نیں آپݨے ناں پِچھّے گریوال لائِیا پر جگدیو سِںگھّ نیں گریوال دی تھاں جسّۄوال جۄڑِیا۔

آپݨے ناں نال جسّۄوال جۄڑن دا کارن اُس دا اکالی پارٹی نال جُڑنا سی۔ اکالی آپݨے ناں پِچھّے گۄت دی تھاں پِںڈّ لائُںدے سن۔ جسّۄوال اجے پڑھدا سی کِہ اُس دا برنالے کۄل پِںڈّ دھُۄڑکۄٹ وِچ بِیبی سُرجِیت کَۄر نال وِیاہ ہۄ گِیا۔ اُہ پںجّ بھراواں دی لاڈلی بھَیݨ سی۔ وِیاہ پِچھّۄں مُکلاوا لَیݨ جاݨا سی۔ مُکلاوا لَیݨ چلِّیا تاں راہ وِچ اکالِییاں دی کانپھرںسّ ہۄ رہی سی٬ جِتھّے جۄشِیلِییاں تکرِیراں ہۄ رہِییاں سن۔ اُتھّے بۄلے سۄ نِہال دے جَیکارے تاں لگّݨے ہی سن نال پںجّابی سُۄبا ذِںدّاباد دے ناہرے وی لگّ رہے سن۔ اُہنِیں دِنِیں نہِرُۄ سرکار دے اِشارے ’تے کَیرۄں سرکار نیں پںجّابی سُۄبے دے ناہرے اُتّے پابںدّی لائی ہۄئی سی۔ ماسٹر تارا سِںگھّ نیں پںجّابی سُۄبے دا مۄرچا لائِیا ہۄئِیا سی۔

جگدیو سِںگھّ چڑھدی جُیانی وِچ سی۔ گرم لہُۄ ٹھاٹھاں مار رِہا سی۔ مُکلاوا لَیݨ جاںدا اُہ وی پںجّابی سُۄبے دے ناہرے نال ذِںدّاباد کُۄک اُٹھِّیا۔ پھیر کی سی٬ اُتھّے ہی پُلِس نیں اُس نُۄں دبۄچ لِیا۔ سہُرے گھر ڈھُکّݨ دی تھاں اُہ جیلہ جا ڈھُکّا۔ سہُرِیاں دی کھںڈّ گھِئۄ والی رۄٹی کھاݨ دی تھاں جیلہ دی دال تے سُکّی سڑی رۄٹی مِلی۔ نواری پلںگھّ دی تھاں رڑے سَۄݨا پِیا۔ پھُلّاں والے ریشمی وِچھائُݨے دی تھاں مُشک ماردے جُلّڑے مِلے۔ جیلہ دی ذِلّت سہِݨ تۄں بِناں جُرمانا وی بھرنا پِیا پر اُہ جیلہ وِچّۄں ’جسّۄوال‘ بݨ کے نِکلِیا۔ اُہ سِکھّاں دے نیتا ماسٹر تارا سِںگھّ دے سمپّرک وِچ آ گِیا۔ اُتھّۄں ہی اُس دا سِیاسی جِیون شُرُۄ ہۄئِیا جۄ شْرۄمݨی اکالی دل دے جنرل سکتّر اتے پںجّاب پْردیش کاںگرس دے مِیت پْردھان بݨن تک پُجّا٬ پر اُہ مںتّری ناں بݨ سکِیا۔

اُہ ٹِک کے بہِݨ والا بںدّا نہِیں سی۔ چۄݨ ہار کے وی نہِیں سی ٹِکدا۔ اُہدے من وِچ آئی٬ مںتّری جاں مُکھّ مںتّری تاں بݨ نہِیں ہُںدّا٬ گورنری کِہڑا ماڑی ہَے؟ اُہ پںجّابی گائِکی دی گورنری مگر پَے گِیا تے لۄک اُس نُۄں ’گوئیِّیاں دا گورنر‘ کہِݨ لگّ پئے۔ اِئۄں اُہ مُکھّ مںتّری اتے مںتّرِییاں تۄں اُپّر دی ہۄ گِیا۔ مُکھّ مںتّری تے مںتّری تاں بدلدے رہے پر اُہدی گورنری اںتّ تک پکّی رہی۔ اُہدا راج لۄکاں دے دِلاں ’تے کائِم رِہا۔

جگدیو جُگۄ جدۄں بچّا سی تاں کاٹۄیاں دا شِکار کرِیا کردا سی۔ اُنہاں دِناں وِچ پیںڈُۄ بچِّیاں نُۄں وہِم سی کِہ کاٹۄ دے چَۄرس سِر وِچ دُیانی ہُںدّی ہَے۔ اُدۄں رُپئے دے 64 مۄری والے پَیسے جاں ڈبّر پَیسِیاں تۄں بِناں ادھِیانی٬ آنا٬ دُیانی٬ چُیانی تے اٹھِیانی دے سِکّے ہُںدّے سن۔ آنے دا سِکّا گۄل کِںگّرِیاں والا ہُںدّا سی جد کِہ دُیانی دا سِکّا چَۄرس ہُںدّا سی جِس کرکے بچِّیاں نُۄں بھُلیکھا سی کِہ کاٹۄ دے سِر وِچ دُیانی ہَے۔ کاٹۄ کِکّر ’تے چڑھ کے جان بچائُݨ لگّدی تاں جُگۄ ہۄرِیں ڈلے مار کے کاٹۄ نُۄں ہیٹھاں سُٹّ لَیںدے۔ اُہدا سِر پھیہ کے ویکھدے پر دُیانی ناں نِکلدی۔ پھائِر پھۄکا نِکل جاݨ ’تے دُۄجی کاٹۄ مگر پَیںدے پر دُیانی پھِر وی ناں لبھّدی۔ اُنہاں نیں بتھیرِییاں کاٹۄیاں مارِییاں۔ شائِد اُنہاں کاٹۄیاں نُۄں مارن دا پاپ ہی لگّا ہۄوے کِہ جُگۄ تۄں جسّۄوال بݨے جگدیو سِںگھّ نُۄں سِیاست راس ناں آئی۔ سِیاست وِچ اُہ کھجّل کھُیار ہی ہۄئِیا۔

پہِلاں لگّدا رِہا کِہ اکالی دل وِچّۄں کُچھ نِکلُۄ٬ پھِر لگّݨ لگّا کِہ کاںگرس ’چۄں نِکلُۄ۔ جسّۄوال کدے اکالِییاں نال تے کدے کاںگرسِییاں نال رلدا رِہا۔ کدے کاںگرس دی ٹِکٹ ’تے چۄݨ لڑدا٬ کدے اکالی دل دی ٹِکٹ ’تے۔ اُہ دۄہاں دا شِکار کردا خُد شِکار ہُںدّا رِہا پر ’دُیانی‘ کِسے پاسِئۄں ناں نِکلی۔ اُہ سِیاستداناں دے کاٹۄ کلیش دی بھیٹ چڑھدا رِہا۔ اخِیر وِچ کہِݨ لگّ پِیا سی٬ کاںگرسی تے اکالی اِکّۄ جِہے ہن۔ اکالِییاں جاں کاںگرسِییاں دے راج دا دۄ کُ سَۄ گھراں نُۄں ہی پھرک پَیںدَے٬ باکی دے پںجّاب نُۄں کۄئی پھرک نہِیں پَیںدا!

اِک دِن سویرے ہی مَیں اُس نُۄں مِلݨ گِیا۔ کمّ تاں کۄئی نہِیں سی٬ بسّ درشن ہی کرنے سن۔ درشن کِیتے تاں اُہ اُداس دِسِیا۔ اکھّاں وِچّۄں پہِلاں والی چمک غائِب سی۔ ہاسا وی نایاب۔ اِئۄں تاں اُہ کدے دِسِیا ہی نہِیں سی۔ اُںج وی گھر وِچ سُنّ سراں سی۔ نَۄکر پتا نہِیں کِدھّر گِیا سی؟ اُہ گۄڈِیاں ’تے ہتھّ رکھّ کے اُٹھِّیا اتے گھڑے وِچّۄں پاݨی دا گلاس بھر کے پھڑائِیا۔ چاہ پِیݨ بارے پُچھّ کے کہِݨ لگّا٬ “لۄکاں نیں سِیاست وِچّۄں کرۄڑاں کما لئے٬ ذمِیناں کھرِید لئیِیاں٬ مہلّ پا لئے٬ آپݨِییاں ستّاں پِیڑھِییاں لئی دھن جۄڑ لِیا تے مَیں آہ بَیٹھاں ملںگّ دا ملںگّ۔ ذمِین وی وِک گئی تے پِںڈّ وی چھڈّی بَیٹھاں۔ بَیںک بَیلَیںس رہِ گِیا اُنّی رُپئیِئے۔ اُنِّییاں نُۄں بھواں ہیٹھاں لَے-لاں بھواں اُتّے۔ ہَیں جی؟”

مَینُۄں ہُںگّارا بھرنا ہی پَیݨا سی جۄ ’ہاں جی‘ کہِ کے بھر دِتّا۔ اُہدی ادھّی اُداسی اُسے ویلے دُۄر ہۄ گئی لگّی۔ ہُںگّارا سُݨ کے اُس نیں گلّ اگّے تۄری٬ “آپاں ہُݨ سِیاست والی ہٹّی بںدّ کرتی۔ تکڑی وٹّے سامبھتے٬ سَۄدا سُۄت سںتّۄکھتا۔ کی پِیا سِیاست ’چ؟ جِنّا چِر چلدی سی چلالی٬ ہُݨ نی ہۄر چلا ہُںدّی۔ مَیں ہذاراں بںدِّیاں دا کمّ کرائِیا ہۄئۄُ۔ کدے کۄئی در آئِیا نی مۄڑِیا۔ سَیںکڑے مُںڈِّیاں نُۄں نَۄکرِییاں دُیائیِیاں٬ ہذاراں بدلِییاں کرائیِیاں٬ وِیاہ مںگّݨے کرائے٬ گائِک بݨائے٬ سٹیجاں ’تے چڑھائے تے ٹُۄر لُیائے۔ کئی بدیشاں ’چ پکّے ہۄ گئے۔ کئی افسر لگّ گئے۔ مَیں لُدھِیاݨے تۄں لۄک سبھا دی چۄݨ لڑی۔ اُمِید سی کِہ جِتُّۄںگا۔ پر وۄٹاں اۄنِییاں وی نی نِکلِییاں جِنّے بںدّے مۄہن سِںگھّ میلا دیکھدے آ۔ لۄک پتا نی کی بھالدے آ؟ مَیں تاں کہِناں وۄٹاں کمّ نُۄں نی٬ لارِیاں نُۄں پَیںدِییاں۔ سِیاست رہِگی لارے لپِّیاں دی٬ جھُۄٹھ تُفاناں دی تے لُچِّیاں لںڈِّیاں دی۔ آپاں تۄں لُچّے لںڈّے نی بݨِیاں جاںدا۔ ہَیں جی؟”

گلّ اگاںہ سُݨن لئی مَیں پھِر ہُںگّارا بھرِیا٬ “ہاں جی۔”

اُہ کہِݨ لگّا٬ “ہُݨ مَینُۄں سمجھ نی لگّدی مَیں کراں تاں کی کراں؟ اِشک کرن دی میری اُمر نی٬ نہِیں تاں اِشک ای کر لَیںدے۔ جدۄں ہُںدّا سی اۄدۄں کِیتا نی گِیا۔ سادھاں سںتّاں دا وی سرِیا پِیا٬ نہِیں تاں سادھ سںتّ بݨ کے ای دیکھ لَیںدے۔ چۄری یاری مَیں کر نی سکدا بئی وادھُۄ دی بدنامی ہۄئۄُ۔ اگلے کہِݨگے دھَۄل داڑھِییا کری کی جاںدَے؟ سِیاست میری چلّی نی۔ کھیتی مَیں کر نی سکدا۔ اِک آہ میلِیاں آلے نی ٹِکݨ دِںدّے۔ ٹِکݨ تاں میرا سالا میرا دِل ای نی دِںدّا۔ کہِںدّا کری چلّ کُچھ ناں کُچھ۔ دسّ دِل دے آکھے لگّاں کِہ دِماگ دے؟ تُۄں ہی دسّ کراں تاں کی کراں؟ ہَیں جی؟”

مَیں کی دسّدا؟ جے ستّاں پتّݨاں دے تارُۄ دا اِہ ہال سی تاں میرے ورگا کی دسّ سکدا سی۔ مَیں اُہدی اجِہی مانسِک ہالت ’تے ہَیران ساں۔ میلِیاں گیلِیاں والے جسّۄوال نُۄں ہۄ کی گِیا سی؟ جتھیدار ہۄر اُدھّڑِیا٬ “دِماگ تاں میرا ٹھِیک آ پر پںگّا سارا دِل دا پائِیا ہۄئِیا۔ دِل نُۄں بتھیرا آکھِیدا٬ بئی ٹِک جا٬ ٹِک جا٬ پر اِہ بھَیݨ دیݨا کِتھّے ٹِکݨ دِںدّا؟ کھرابی ساری اِہدے ’چ آ۔ اِہدا اِلاج دسّ کۄئی؟ جے اِہ ٹِک جے تاں مَیں وی ٹِک جاں۔ ہَیں جی؟”

مَیں ہُںگّارا بھرِیا٬ “ہاں جی۔” گلّ تاں جسّۄوال نیں سِرے دی کر دِتّی سی۔ سۄلاں آنے سچّی۔ دِل ٹِک جے تاں پِچھّۄں داہ سںسّکار دِییاں رسماں ہی رہِ جاںدِییاں٬ جِویں جسّۄوال دِییاں دِل دی دھڑکݨ رُک جاݨ پِچھّۄں ہۄئیِیاں۔ اُہدا دِل 30 اپْرَیل 1935 تۄں 22 دسمبّر 2014 تک اسّی سال دے کرِیب دھڑکِیا۔ اخِیر ٹِک گِیا۔ گلّ لِیہ ’تے پائُݨ لئی مَیں کِہا٬ “جسّۄوال ساہِب٬ دِل تُہاڈا بِلکُل ٹھِیک اےَ۔ اِہنُۄں وِچارے نُۄں گالہاں کِئۄں کڈھّدے اۄں؟ گالہ کڈھّݨی اَیں تاں دِماگ نُۄں کڈھّۄ۔ نُکس دِماگ ’چ لگّدَے۔ ہَیں جی؟”

اُس نیں ہَیرانی ’چ اکھّاں ٹڈِّییاں تے گۄل ڈیلے گھُمائُںدِیاں بۄلِیا٬ “اۄئے آہۄ۔ آہ تاں لکھّ رُپئیِئے دی گلّ کرتی۔ تھۄڈی اۄ بھَیݨ دی ... پتھّا تاں سارا دِماگ دا ای پائِیا ہۄئِیا۔ ہاشم شاہ وی کہِںدّا سی ... مُۄرکھ لۄک سدا سُکھ سَۄںدے خُۄب کماوݨ پَیسا ...۔ نالے کہِںدّا سی٬ مَینُۄں سمجھ ستائِیا۔ اِہ سالی سمجھ ای آ جِہڑی بںدّے نُۄں ستائُںدی رہِںدّی آ۔ دِماگ دا نُکس دسّ کے تاں تُۄں میرِییاں اکھّاں ای کھۄلہتِییاں۔ چانݨ کرتا۔ کردے آں ہُݨ دِماگ دا وی کۄئی اِلاج۔ چلائُݨے آں کۄئی نوِیں لہِر۔”

اُہ سچّمُچّ لہِر ’چ آ گِیا۔ دسّݨ لگّ پِیا٬ “پںجّاب وِچ پہِلاں سِںگھّ سبھا لہِر چلّی٬ پھیر گدر لہِر٬ اکالی لہِر٬ پھیر آذادی دی لہِر٬ پںجّابی سُۄبے دی لہِر٬ کمِئۄُنِسٹاں تے نکسلباڑِییاں دی لہِر٬ ہرے اِنکلاب دی لہِر٬ خالِستانی لہِر تے ہُݨ سبھِیاچارک میلِیاں دی لہِر۔ اگّے آئۄُ دلِت لہِر ...۔” اُدۄں نشِیاں دی لہِر نہِیں سی چلّی تے ناں ہی نشا وِرۄدھی لہِر اُٹھّی سی٬ نہِیں تاں جسّۄوال اُہ وی گِݨا دِںدّا۔

چلدِییاں گلّاں وِچ آئُݨ جاݨ والِیاں دا میلا لگّ گِیا۔ اُس دی اُداسی پِچھّے رہِ گئی تے کھیڑا اُتّۄں دی ہۄ گِیا۔ جسّۄوال بھَۄمپُۄ وجائُݨ لگّا۔ نَۄکر بھجّا بھجّا آئِیا۔ جسّۄوال کہِݨ لگّا٬ “کِتھّے مر گِیا سی تُۄں؟ آہ دیکھ بںدّے آ گئے۔ اَۄہ ہۄر تُرے آئُںدے آ۔ چھیتی کر۔ لَے گِیتاں والا وی آ گِیا تے سٹۄری والا وی۔ تُۄں بئی مُںڈِّیا گا٬ گا بئی گا۔ ہُݨے گا لَے٬ پھیر ٹَیم نی مِلݨا۔ میلے آلِیاں نیں آئُݨا ... رامُۄں بںدّے گِݨ لَے٬ تِیاری کر لَے۔ دۄ دۄ پرَۄںٹھے٬ باٹی باٹی دہِیں دی٬ لسّی٬ گُڑ٬ امبّ دا اچار وی دھر لئیِں٬ گںڈھّا وی لَے آئیِں٬ ہری مِرچ وی تے مُۄلی وی ...۔”

اُداسی جِویں آئی سی٬ اُویں ہی اُڈّ پُڈّ گئی۔ جسّۄوال دا آلہݨا اُویں ہی چہِکݨ لگّا جِویں ہر رۄذ چہِکدا سی۔ کُتّے نُۄں وی پتا لگّ گِیا کِہ مالک خُش ہۄ گِئَے۔ پہِلاں اُہ سِر سُٹّی پِیا سی۔ جسّۄوال نُۄں خُش ویکھ کے اُہنے وی سِر چُکّ لِیا۔ اُہ وی پُۄچھ ہِلائُںدا بئۄُں بئۄُں کردا بھَۄںکݨ لگّ پِیا۔

جسّۄوال بارے بڑے لۄکاں نیں بڑا کُجھ کِہا تے لِکھِیا ہَے۔ ہریک دا آپۄ آپݨا انُبھو ہَے۔ اُہ مِلاپڑا جِئۄُڑا سی جِہڑا ہریک نُۄں مِل کے خُش ہُںدّا سی۔ لالِییاں چڑھ جاںدِییاں سن اُہنُۄں آئے گِیاں نُۄں مِل گِل کے۔ مَیں کئی وار سۄچدا ہاں٬ کی رِشتا سی میرا اُہدے نال؟ سچّی گلّ ہَے کۄئی واہ واستا نہِیں سی۔ بیشکّ اُس نُۄں مِلݨ دا کۄئی متلب نہِیں سی ہُںدّا٬ پھِر وی لُدھِیاݨے وِچ دی لںگھّدا تاں اُہنُۄں مِلݨ نُۄں دِل کردا۔ کۄئی مِکانتِیسی کھِچّ سی اُہدے وِچ۔ اُہ ساڈے پِںڈّ چکر تے ڈھُڈِّیکے ولّ آئُںدا تاں مِلے بِناں نہِیں سی مُڑدا۔ اِہنُۄں مۄہ کہِ لئۄ٬ مُہبّت کہِ لئۄ۔ اُہ سی ہی مۄہ مُہبّت نال بھرِیا ہۄئِیا مُہبّتی بںدّا۔ کلاکاراں دا دِیوانا سی٬ مسِیہا سی٬ مستانا سی جسّۄوال۔

اُس دے مستانیپݨ دِییاں انیکاں مِسالاں ہن۔ اسّی ورہے دی اُمر بھۄگدِیاں اُہ کدے ٹِک کے ناں بَیٹھا۔ ناں بچپن وِچ٬ ناں جُیانی وِچ اتے ناں بُڈھیپے وِچ۔ بچپن اُس دا جسّۄوال دِییاں بِیہِییاں تے جُۄہاں وِچ بِیتِیا۔ گھر وِچ بچِّیاں دا رَۄݨک میلا سی۔ باپ کۄل بںدّے آئے ہی رہِںدّے سن۔ جُگۄ ہۄرِیں پںجّ بھرا سن۔ وڈّے ہۄ کے کۄئی کُچھ بݨِیا٬ کۄئی کُچھ۔ اُنہاں دے ناں ہن سُۄبیدار گُردیو سِںگھّ گریوال٬ اِںجنِیئر سُکھدیو سِںگھّ گریوال٬ کَیپٹن چمکَۄر سِںگھّ گریوال تے اِںدرجِیت سِںگھّ گریوال۔ جُگۄ بݨِیا جتھیدار جگدیو سِںگھّ جسّۄوال۔

بچپن وِچ اُہ مال ڈںگّر چارن والے مُںڈِّیاں دا مۄہری ہُںدّا سی۔ لِیڈری دی جاگ اُس نُۄں بچپن وِچ ہی لگّ گئی سی۔ مُںڈِّیاں نُۄں مۄڑے لائُݨ بھیج کے اُہ اُنہاں دِییاں بکّرِییاں دا دُدھّ چُںگھّ جاںدا سی۔ سجّر سُۄئیِیاں مجھّاں دا دُدھّ ودھائُݨ لئی اُدۄں مجھّاں نُۄں چھۄلِیاں دِییاں بکّلِییاں پائیِیاں جاںدِییاں سن۔ جُگۄ دی بیبے بکّلِییاں بٹھّل وِچ پا کے جُگۄ نُۄں کہِںدّی٬ جاہ پُتّ مہِں دی سنّہی ’چ رلا دے۔ جُگۄ بٹھّل چُکّ کے مجھّ دی کھُرلی ولّ تُر پَیںدا۔ جاںدا جاںدا بکّلِییاں دے پھکّے ماردا جاںدا۔ نمکِین بکّلِییاں سُیاد وی بڑِییاں لگّدِییاں۔ اُہ ہڈّاں پَیراں دا کھُلّہا سی تے بکّلِییاں نال ہڈّ پَیر ہۄر کھُلّہ رہے سن۔ سجّر سُۄئی مجھّ دی کھُرلی اُتّے اُہ بٹھّل رکھّ لَیںدا۔ جِنِّییاں بکّلِییاں مجھّ نُۄں پائُںدا اۄنِییاں کُ آپ کھا لَیںدا۔ سجّر سُۄئی مجھّ دا دُدھّ خاس ناں ودھدا پر جُگۄ دا کدّ ودھی جاںدا۔ اِہ بکّلِییاں دی مِہربانی سی کِہ جُگۄ سارے بھراواں نالۄں لمّا تے بھارا سی۔

اُہدی بکّلِییاں کھاݨ دی چۄری پھڑی نہِیں سی جاݨی جے بیبے پشُۄیاں والے واڑے وِچ ناں جاںدی۔ اُہ مجھّ نُۄں ویکھݨ گئی سی کِہ اینِییاں بکّلِییاں پائُݨ دے باوجُۄد اُہ دُدھّ کِئۄں نہِیں ودھائُںدی؟ کِتے کۄئی اہُر ہی ناں ہۄوے؟ جدۄں مجھّ دی تھاں جُگۄ بکّلِییاں کھاںدا ویکھِیا تاں بیبے نُۄں مجھّ دی اہُر دا پتا لگّ گِیا۔ اُس پِچھّۄں بیبے نیں آپ ہی مجھّ نُۄں بکّلِییاں پائُݨ وِچ سِیاݨپ سمجھی۔ آتم ہمراہی نیں بکّلِییاں والا کِسّا جسّۄوال دی باونی وِچ لِکھِیا تاں اُہ تاڑی مار کے ہسِّیا۔ خُش ہۄئے جسّۄوال نیں آتم ہمراہی نُۄں گھر سدّ کے بکّلِییاں کھُیائیِیاں۔ بکّلِییاں آتم ہمراہی نُۄں وی لگّ گئیِیاں تے اُہ سُکھّ نال کُئِںٹل دے نیڑے پہُںچّ گِیا۔ اُہ جِنّا کُ لمّا سی٬ اۄنا کُ ہی چَۄڑا ہۄ گِیا۔ تُرِیا جاںدا اِئۄں لگّݨ لگّا جِویں پہِییا رِڑھِیا جاںدا ہۄوے!

جُگۄ دی بیبے رات نُۄں رۄٹی ٹُکّ پِچھّۄں سارے جِییاں نُۄں دُدھّ ورتائُںدی۔ سبھ نُۄں ہِسّے بہِںدّا باٹی باٹی آئُںدا۔ جِدّݨ بکّلِییاں چرن جاں بکّرِییاں چُںگھّݨ دا داء ناں لگّدا اُدّݨ جُگۄ دا جِیء کردا باٹی دُدھّ دی ہۄر مِل جاوے۔ دُدھّ دی دُۄجی باٹی لَیݨ لئی اُہ کۄئی سکِیم گھڑ لَیںدا۔ کدے باٹی وِچ بچدے دُدھّ دی اخِیرلی گھُٹّ ڈۄلہ کے کہِںدّا٬ لئۄ دُدھّ تاں سارا ای ڈُلّہ گِیا۔ اُس نُۄں دُدھّ دی ہۄر باٹی مِل جاںدی۔ کدے کۄئی سکِیم کدے کۄئی۔ اِک وار بیبے نیں ہِسّے بہِںدّا دُدھّ سارِیاں نُۄں ورتا دِتّا۔ چَۄںکے وِچ بَیٹھے سن سارے جݨے۔ جُگۄ نیں آپݨی باٹی کھالی کر کے سکِیم مُتابِک کھالی باٹی بھُںجّے کھڑکائی۔ سارِیاں دا دھِیان باٹی ولّ ہۄئِیا پر کِسے نیں آپݨے ہِسّے دا دُدھّ ناں وںڈّائِیا۔

پر جُگۄ ماڑا مۄٹا سکِیمی نہِیں سی۔ اُہ آپݨی بیبے نُۄں کہِݨ لگّا٬ “بیبے جِہڑا پٹِیالے آلا مہاراجا اےَ ناں٬ اُہ تاں مݨ پکّا دُدھّ پِیںدا ہۄئۄُ۔”

بیبے کہِݨ لگّی٬ “ہاں پُتّ٬ راجِیاں نُۄں کاہدا گھاٹا؟ اُہ تاں بھواں دُدھّ نال نہائی جاݨ۔”

جُگۄ نیں پھیر باٹی کھڑکائی تے کِہا٬ “بیبے مَیں دُدھّ نال نہَۄݨ دی گلّ نی کردا٬ دُدھّ پِیݨ دی کرداں۔ مہاراجا تاں رجّ کے دُدھّ پِیںدا ہۄئۄُ۔”

بیبے نُۄں کھُڑک گئی کِہ جُگۄ ہۄر دُدھّ پِیݨا چاہُںدَّے۔ سارِیاں دے ساہمݨے سںگّدا ای نی مںگّدا۔ ماں نیں آپ دے ہِسّے دا دُدھّ٬ دُدھّ پِیݨے پُتّ دی باٹی وِچ پلٹ کے کِہا٬ “لَے میرا شیر٬ تُۄں ہی پی لَے پُتّ٬ میرا سر جُۄ دُدھّ بِناں۔ تُۄں کِہڑا پٹِیالے آلے تۄں گھٹّ اَیں۔” تے ماں دے ممتا وِچ ہںجھُّۄ ٹپک پئے۔

جسّۄوال ویکھݨ نُۄں بہُتا پڑھِیا لِکھِیا نہِیں سی لگّدا پر سِیگا بہُت پڑھِیا لِکھِیا۔ جِنہاں دِناں وِچ گْرَیجُۄئیٹ یانی بی. اے. پاس ہۄݨا ناں نال لِکھݨا شان سمجھی جاںدی سی٬ اُہ تِنّ اَیمّ. اے. پاس سی۔ وِچّے بی. ٹی. کِیتی تے وِچّے اَیلّ. اَیلّ. بی. کِیتی۔ اُہ جسّۄوال٬ کِلا رائِپُر٬ لُدھِیاݨے٬ پٹِیالے تے الِیگڑھ یُۄنِیورسِٹی وِچ پڑھِیا۔ اُہ ماسٹر لگّ سکدا سی٬ پْرۄفَیسر بݨ سکدا سی٬ وکالت کر سکدا سی تے ججّ لگّ سکدا سی پر اُہ سِیاست دے اَۄجھڑ راہِیں اَۄجھڑ گِیا۔ سِیاست نیں اُس نُۄں کِسے بنّے ناں لائِیا۔

مَینُۄں اُہدے بارے 1965-66 وِچ دِلّی وِچ پتا لگّا سی۔ میرا مِتّر گِیان سِںگھّ سںدھُّۄ تے مَیں کھالسا کالج دِلّی وِچ پڑھائُںدے ساں۔ گِیان سِںگھّ تے اُہدا وڈّا بھرا میوا سِںگھّ گَۄرمِںٹّ کالج لُدھِیاݨے پڑھے سن۔ جسّۄوال میوا سِںگھّ نال پڑھدا سی جِس کرکے گِیان سِںگھّ اُس نُۄں میوا سِںگھّ واںگ وڈّا بھرا ہی سمجھدا سی۔ میوا سِںگھّ تے گِیان سِںگھّ دے کدّ وی سوا چھے پھُٹّے سن۔ کالج وِچ اُہ سبھ تۄں اُچّے دِسدے۔ جدۄں کدے میوا سِںگھّ دِلّی سانُۄں مِلݨ آئُںدا تاں جسّۄوال دِییاں گلّاں ہُںدِّییاں۔ مَیں دِلّی وِچ 1962 تۄں 67 تک پڑھِیا تے پڑھائِیا۔ جسّۄوال اُہنِیں دِنِیں سِیاست دِییاں پَۄڑِییاں چڑھ رِہا سی۔ اُہ ماسٹر تارا سِںگھّ نُۄں مِلدا مِلدا مُکھّ مںتّری پْرتاپ سِںگھّ کَیرۄں نُۄں مِلݨ لگّ پِیا سی۔ کَیرۄں نُۄں مِلدا ہۄݨ کرکے اُہدِییاں پْردھان مںتّری جواہر لال نہِرُۄ نال وی تسوِیراں لہِݨ لگّ پئیِیاں جۄ سِیاست وِچ اُہدا کدّ ہۄر اُچّا کرن دے کمّ آئیِیاں۔

اِک تسوِیر اُس نیں مَینُۄں وی دِتّی سی کِہ کِتے اخبار وِچ چھپائُݨ دے کمّ آویگی۔ اُس وِچ سجّے ہتھّ نہِرُۄ کھڑھا سی٬ اُس دے کھبّے ہتھّ جسّۄوال٬ کَیرۄں تے دربارا سِںگھّ ہۄرِیں کھڑھے سن۔ جسّۄوال سارِیاں تۄں گِٹھّ اُچّا دِسدا سی۔ دِسݨا ہی سی کِئُںکِہ دُۄجِیاں نیں ناں اُس جِنِّییاں بکّلِییاں کھادھِییاں سن تے ناں بکّرِییاں چُںگھِّییاں سن۔ اُنہاں دے کدّ کِویں ودھدے؟

اِک ہۄر پھۄٹۄ وِچ وائیِس چاںسلر بِشن سِںگھّ سمُںدّری٬ گورنر اُجّل سِںگھّ٬ وِدیش مںتّری سورن سِںگھّ٬ جگدیو سِںگھّ جسّۄوال٬ دربارا سِںگھّ٬ سپِیکر کپُۄر سِںگھّ تے جسٹِس گُرنام سِںگھّ کھڑھے سن۔ اُس وِچ سمُںدّری تے سورن سِںگھّ دا کدّ جسّۄوال جِڈّا ہی دِسدا سی۔ کی پتا اُنہاں نیں وی ہرِییاں چرِییاں تے بُۄرِییاں چُںگھِّییاں ہۄݨ! سی تاں اُہ وی کِسان گھراں دے جمّپل۔

جسّۄوال نیں سِیاست وِچ پہِلی وڈّی چھال مُکھّ مںتّری جسٹِس گُرنام سِںگھّ دا سِیاسی سکتّر بݨن دی ماری سی۔ تد تک اُہ ماسٹر تارا سِںگھّ تے کَیرۄں دے سمپّرک وِچ ہُںدّا ہۄئِیا سںتّ پھتِہ سِںگھّ دے سمپّرک وِچ آ گِیا سی۔ ہیٹھلِییاں جتھیدارِییاں کردا اُپّرلِییاں جتھیدارِییاں نُۄں پَے گِیا سی۔ پڑھِیا لِکھِیا ہۄݨ کرکے پڑھے لِکھے مُکھّ مںتّری گُرنام سِںگھّ نیں اُس نُۄں آپݨا سِیاسی سکتّر بݨا لِیا سی۔ اُس نُۄں سِیاسی سکتّر بݨائُݨ دا اِک کارن ہۄر وی سی۔ جسٹِس گُرنام سِںگھّ وی گریوال سی تے سی وی نارںگّوال دا جۄ جسّۄوال دے گُیاںڈھ سی۔ اُہ اُس دے کِلا رائِپُر ہلکے دا کمّ ودھیرے چںگّی ترہاں نِپٹا سکدا سی تے جسٹِس دِییاں وۄٹاں ہۄر پکِّییاں کر سکدا سی۔

پںجّابی سُۄبا بݨ چُکّا سی٬ جِس دا مُکھّ مںتّری اکالی دل دا لِیڈر جسٹِس گُرنام سِںگھّ بݨِیا سی۔ کِئُںکِہ اُہ ججّ رِہا سی اِس لئی جتھیداراں واںگ نہِیں سی وِچر سکدا تے جَیکارے وی نہِیں سی چھڈّ سکدا۔ اُس دی اِہ گھاٹ گھَیںٹ جتھیدار جگدیو سِںگھّ جسّۄوال پُۄری کر سکدا سی۔ جسٹِس اسُۄلاں دا بںدّا سی پر ودھیرے جتھیدار اسُۄلاں اسالاں نُۄں ٹِچّ سمجھدے سن۔ اُہ ہنہیرے سویرے جسٹِس دی کۄٹھی آ وجّدے تے آپݨے بںدِّیاں دا کمّ تُرت کرائُݨ دی مںگّ کردے۔ کہِںدّے٬ “اسِیں گجّ وجّ کے وۄٹاں پائیِیاں٬ گجّ وجّ کے آپݨے بںدِّیاں دا کمّ کرائُݨا۔”

جسٹِس آپݨی اُمر بھر دی آدت مُتابِک شام نُۄں نِجّی سںگّت تے سویر نُۄں آرام نال تِیار ہۄݨ دا آدی سی۔ جتھیدار اُہدے آرام وِچ کھلل پا رہے سن تے جسٹِس دِییاں شِکائِتاں اکالی دل دے پْردھان سںتّ پھتِہ سِںگھّ تک پُچا رہے سن۔ اکھے ساڈا کاہدا مُکھّ مںتّری ہَے٬ سانُۄں تاں مِلدا ہی نہِیں۔ اکّے ہۄئے جسٹِس نیں جسّۄوال نُۄں پُچھِّیا٬ “تُۄں جتھیدار رِہَیں۔ تُۄں ہی دسّ ہُݨ کی کرِیئے؟”

جسّۄوال نیں کِہا٬ “جسٹِس ساہِب٬ جتھیداراں نُۄں میرے ’تے چھڈّۄ۔ مَیں سابھُۄں اُہناں نُۄں۔ تُسِیں شام نُۄں آپݨی سںگّت کرِیا کرۄ۔ سویرے وی آرام نال اُٹھِّیا کرۄ۔ مَینُۄں کھُلّہا ڈُلّہا راشن لَے دِئۄ۔ گھِئۄ دے پِیپے٬ کھںڈّ دِییاں بۄرِییاں٬ سُۄجی دے گٹُّۄ٬ چاہ دے ڈبّے تے لَۄںگ لَیچِییاں دے پَیکٹ۔ اِک کڑاہی تے اِک ولٹۄہی لَے دِئۄ۔ سیوادار مَیں آپے لبھّ-لُۄں۔ تُسِیں سَۄںئِیاں کرۄ ارام نال۔ سویرے تِیار ہۄ کے جدۄں باہر نِکلۄں تاں سارِیاں دے ساہمݨے دیگ لَیݨی ناں بھُلِّئۄ تے ہتھّ جۄڑ کے پھتِہ وی گجائُںدے جائِئۄ۔ جاہ پھیر نی کۄئی شِکائِت کردا تھۄڈی سںتّ پھتِہ سِںگھّ کۄل۔”

جسٹِس نیں گلّ پلّے بنّہ لئی۔ جسّۄوال سیواداراں تۄں کڑاہ پْرشاد بݨوائُںدا تے چاہ دی ولٹۄہی چُلّہے چڑھوائی رکھّدا۔ جِہڑا جتھیدار آئُںدا اُہدا لَۄںگ لَیچِییاں والی گرم چاہ تے سَۄگی کھۄپے والے سُۄجی دے کڑاہ نال سواگت ہُںدّا۔ ہمّے نال کمّ کرائُݨ آئِیا جتھیدار کڑاہ چھکّ کے تے چاہ پی کے تھِںدھّے ہتھّاں نال مُۄںہ تے داڑھی-مُچھّاں دی کھُشکی دُۄر کردا۔ اینا کُچھ کردِیاں اوّل تاں اُہ جِہڑے کمّ آئِیا سی٬ اُہ بھُلّ ہی جاںدا؛ جے یاد رہِ جاںدا تاں جدۄں جسٹِس باہر نِکلݨ لگّدا تاں پھتِہ بُلائُݨ تے جَیکارا لائُݨ ویلے بھُلا بہِںدّا۔ جَیکارا لائُݨ والا جے کۄئی ہۄر ناں نِتّردا تاں جسّۄوال خُد اِہ گھاٹ پُۄری کر دِںدّا۔ کںڈّیدار چاہ تے تِنّ میل دے پرشاد وِچ برکت ہی اینی سی کِہ جسٹِس دی جَے جَے کار ہۄݨ لگّی۔ اِںج جسّۄوال نیں جسٹِس نُۄں وادھُۄ دی پریشانی تۄں بچائی رکھِّیا۔ اُہدے اِوذ وِچ جسٹِس نیں جسّۄوال نُۄں کُجھ ودھیرے ہی ادھِکار دے دِتّے۔

جِیہدے کۄل مُکھّ مںتّری دے ادھِکار آ جاݨ اُہ پھیر کِیہدے لَیݨ دا ہُںدَّے! کاٹۄ دے سِر ’چۄں تاں دُیانی نہِیں سی نِکلی پر مُکھّ مںتّری دا سِیاسی سکتّر بݨ جاݨ نال جسّۄوال دی کاٹۄ پھُلّاں ’تے کھیڈݨ لگّی۔ دسّݨ والے دسّدے ہن کِہ اُہنِیں دِنِیں جسّۄوال دے گھر سںدُّۄکاں وِچ رجائیِیاں گھٹّ تے نۄٹ ودھّ جمہاں رہِںدّے سن۔ اُہ نَۄکرِییاں دِںدّا٬ بدلِییاں کرائُںدا تے آئے گِیاں دے اڑے تھُڑے کمّ کرائُںدا۔ پر اِہ دَۄر بہُتی دیر ناں چلِّیا۔ جسٹِس گُرنام سِںگھّ نُۄں ٹھیکیدار لچھمݨ سِںگھّ گِلّ لکّۄں پَے گِیا تے نال ہی جسّۄوال ولہیٹِیا گِیا۔ گلّ چار دِناں دی چانݨی تے پھیر ہنہیری رات والی ہۄ گئی۔

اسل وِچ جسّۄوال سِیاست وِچ گِݨ مِتھ کے نہِیں سی آئِیا۔ سِیاست اُہدے پَیر ہیٹھ بٹیرے واںگ آئی سی۔ مُکلاوا لَیݨ چلّے نیں جِہڑا پںجّابی سُۄبا ذِںدّاباد دا ناہرا لائِیا سی٬ اُہ اُس نُۄں سِیاست ولّ دھُۄہ کے لَے گِیا سی۔ جدۄں اُہ جیلہۄں رِہا ہۄ کے آئِیا تاں جسّۄوالِییاں نیں اُہدے گل وِچ ہار پائے تے سرب سمّتی نال پِںڈّ دا سرپںچّ تھاپ دِتّا۔ اُس پِچھّۄں اُس نُۄں ہار پَیݨ دی کدے تۄٹ ناں آئی۔ چۄݨ ہارن ویلے وی ہار پَیںدے تے جِتّݨ ویلے تاں پَیݨے ہی سن۔ اُہ سِیاسی تے سبھِیاچارک مںچّاں ’تے ہار پُیائُںدا ہی پرلۄک سِدھارِیا۔ لگّدَے دھرم راج دے چیلے بالکے وی اُس نُۄں ہار لَے کے ہی اُڈِیکدے رہے ہۄݨگے تے ہُݨ تک جسّۄوال نیں نرک سُرگ وِچ وی میلِیاں دی لہِر چلا لئی ہۄویگی۔

اُہ میلِیاں دا مۄہری سی٬ مُدئی سی تے سبھِیاچارک میلِیاں دا شَیدائی سی۔

پْرۄ. مۄہن سِںگھّ نال اُس دی آڑی اُدۄں پئی سی جدۄں اُہ پۄٹھۄہار تۄں ماجھے وِچ٬ پھِر دُیابے وِچ تے اخِیر مالوے دے شہِر لُدھِیاݨے آ ٹِکِیا سی۔ اُنہاں دے گھر نیڑۄ نیڑ سن جِس کرکے اُہ آتھݨ سویر مِلدے رہِںدّے۔ شام دِییاں مہِفلاں کدے مۄہن سِںگھّ ولّ لگّ جاںدِییاں کدے جسّۄوال ولّ۔ جسّۄوال مۄہن سِںگھّ دی شائِری دا کدردان سی۔ اُنہاں دی مِتّْرتا نِشکام سی۔ گھُٹّ پِیݨ پِچھّۄں اِک دُۄجے تۄں نِچھاور ہۄݨ دِییاں گلّاں ہۄݨ لگّدِییاں۔ مۄہن سِںگھّ دا دِہاںت ہۄئِیا تاں جسّۄوال سۄگ وِچ ڈُبّ گِیا۔ سۄگ وِچّۄں نِکلݨ لئی اُس نیں مۄہن سِںگھّ دی یاد وِچ مۄہن سِںگھّ میلا لائُݨ سکِیم بݨائی تے مۄہن سِںگھّ یادگاری پھائۄُںڈیشن کھڑھی کِیتی۔ اُس وِچ پرگٹ سِںگھّ گریوال٬ پْرمِںدّر سِںگھّ٬ گُربھجن گِلّ٬ مہِںدّر سِںگھّ چِیما تے ہۄر بہُت سارِیاں تۄں لَے کے نِرمل جَۄڑے تک اُہدے سہِیۄگی بݨ گئے۔

پہِلا مۄہن سِںگھّ یادگاری میلا اُس دے جنم دِوس اُتّے اکتُۄبر 1978 وِچ لگّا۔ اُس ویلے دے نامی گوئیِّئے میلے دا منۄرںجّن کرن پدھارے۔ اُنہاں وِچ دِیدار سںدھُّۄ تۄں لَے کے کُلدِیپ ماݨک تک سارے ہی کہِںدّے کہائُںدے گائِک شامل سن۔ مَیں اُہ میلا شُرُۄ تۄں ہی ویکھدا آ رِہاں۔ اسِیں ڈھُڈِّیکے تۄں چلّ پَیݨا تے سمشیر سںدھُّۄ ہۄراں نیں چںڈِّیگڑھ تۄں۔ جدۄں میلے وِچ پُجّݨا تاں پںجّابی بھون دا وِہڑا پھنّکاراں٬ کلاکاراں تے لیکھکاں نال بھرِیا دِسݨا۔ مِلدے گِلدے پںجّابی بھون دے کھُلّہے ڈُلّہے آڈِیٹۄرِیئم وِچ داکھل ہۄݨا تاں جسّۄوال اُچّی آواذ وِچ بھاشن دِںدّا دِسݨا۔ اُس نیں کہِںدّے ہۄݨا٬ “اُتّۄں وی دھُپّ پَیںدی آ تے ہیٹھۄں وی دھُپّ۔ دیکھۄ کِویں بںدّے ’تے بںدّا چڑھِیا بَیٹھا۔ لۄکاں نُۄں دھُپّ دی کۄئی پرواہ نی٬ تیہ دی کۄئی پرواہ نی٬ دیکھۄ کِویں ڈھاݨِییاں بنّہ تُرے آئُںدے آ لۄک میلے ’چ۔ لئۄ اَۄہ کھیڈ میلِیاں والا سروݨ وی آ گِیا تے گِیتاں دا وݨجارا شمشیر سںدھُّۄ وی۔ اَۄہ برنالے والا اݨکھی وی تُرِیا آئُںدا تے لمّا جھمّا جسوںتّ سِںگھّ کںوّل وی۔ سںتّ سِںگھّ سیکھۄں وی کھُۄںڈی لئی بَیٹھا باہر بۄہڑ تھلّے۔ آجۄ تھۄڈا ہُݨے ای سنمان کردِیئے پھیر ٹائیِم نی لگّݨا۔ ہَیں جی؟”

مۄہن سِںگھّ میلِیاں دِییاں یاداں تاں بیشُمار ہن جِنہاں وِچّۄں اِک دۄںہ دا ذِکر کرنا ہی واجب ہۄویگا۔ 1980وِیاں دی گلّ ہَے۔ مَیں کالج دِییاں کلاساں لا کے مۄہن سِںگھّ میلے ولّ چالے پائے۔ پںجّابی بھون پُجّا تاں سکُۄلی بچِّیاں دے گائِݨ مُکابلے ہۄ چُکّے سن۔ مۄہن سِںگھّ دی کوِتا بارے سَیمِینار وی ہۄ چُکّا سی۔ اُتھّے ڈا. جَۄہل٬ سیکھۄں٬ پْرمِںدّر سِںگھّ٬ نرُۄلا٬ آتم ہمراہی تے ہۄر کئی لیکھکاں نُۄں مِلݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ جنمیجا جَۄہل پھۄٹۄ کھِچّدا مِلِیا۔ آڈِیٹۄرِیئم وِچ گائِکاں دا اکھاڑا لگّݨا سی۔ اُنہاں نیں کُجھ گِیت مۄہن سِںگھّ دے گائُݨے سن تے پھِر سرۄتِیاں سی پھرمائِش دے۔ دِیدار سںدھُّۄ نیں مۄہن سِںگھّ دی کوِتا٬ گھۄڑی تیری دے گل گھُںگّرُۄ ... گائی۔ کِسے نیں امبّی دے بُۄٹے تھلّے٬ کِسے نیں کھُۄہ دی گادھی اُتّے تے کِسے ہۄر نیں کۄئی ہۄر کوِتا گا کے سُݨائی۔ مۄہن سِںگھّ دِییاں کوِتاواں تے گِیتاں دا کۄئی اںتّ نہِیں سی پر کُجھ سرۄتے چۄںدے چۄںدے گِیت وی سُݨنا چاہُںدّے سن۔ دِیدار سںدھُّۄ کہِݨ لگّا٬ “بسّ آہی گِیت رہِ گِیا مۄہن سِںگھّ دا۔ پھیر کلجُگ دا پٹا چڑھن ای والا ...۔”

مۄہن سِںگھّ میلے وِچ دِن چھِپݨ پِچھّۄں اکسر کلجُگ دے پٹے چڑھ جاںدے سن۔ دِن ویلے دے سٹیج سَیکٹری پرمِںدّر سِںگھّ٬ مہِںدّر سِںگھّ چِیما٬ گُربھجن گِلّ تے درشن بڑی ورگے تھکیواں لاہُݨ چلے جاںدے سن تے کابُۄ آ جاںدے سن ہماتڑ تُماتڑ۔ اُس دِن مَیں کابُۄ آ گِیا ساں۔ جسّۄوال نیں مَینُۄں وڈِیا کے سٹیج ’تے چاڑھ دِتّا سی بئی بھُگتا سارِیاں نُۄں۔ اُدۄں تک میلا ’لہِر‘ ’چ آ گِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں جِویں ڈھُڈِّیکے دے کھیڈ میلے وِچ کبڈِّییاں پُیائُںدا ساں٬ اُویں گائِکاں دِییاں کبڈِّییاں پُیائی گِیا۔ وِچّے تاڑِییاں وجّی گئیِیاں وِچّے ہات ہُۄت ہُںدّی گئی۔ وِچّے سۄپھی سن وِچّے پِیݨ پِیائُݨ والے۔ جسّۄوال تاڑِییاں ماردا میلہ رِہا سی۔ وِچّے میلے دِییاں نِشانِییاں وںڈِّییاں جا رہِییاں سن۔ وِچے جۄگی بِیناں تے سپّ لئی پھِردے سن تے وِچّے نکلِیئے چمۄٹِیاں دے پٹاکے پا رہے سن۔ وِچّے سُکھّے نال ڈکّے نِہںگّ تُرے پھِردے سن تے وِچے ڈھڈّ سارںگِّییاں تے الگۄذِیاں والے۔ نِہںگّاں دے چکّر چمک رہے سن تے سارںگِّییاں دے کۄکے۔ میلا سی جِس کرکے مہَۄل کھُلّہا ڈُلّہا سی۔ کھاݨ پِیݨ وی کھُلّہا ڈُلّہا سی۔

جسّۄوال مَینُۄں گھرۄں کھُیا پِیا کے لِیائِیا سی تاں جۄ ادھّی رات تک سٹیج چلا سکاں۔ مَیں سٹیجاں تاں بتھیرِییاں بھُگتائیِیاں سن پر رات نُۄں میلے دی سٹیج سامبھݨ دا پہِلا مَۄکا سی۔ کئی کھُش ہۄئے کئی ناراذ۔ اُتھّے گُرداس مان وی گا گِیا سی تے ہںسّ راج ہںسّ وی۔ یملے جٹّ نیں رات نُۄں ہاذری لُیائی۔ پھرمائِشاں کرن والِیاں دِییاں پرچِییاں نال کھِیسا بھر گِیا سی۔ اِک کۄئی گھۄنے سِر والا گائِک سی جِہڑا میرے ’چ کبڈّی دے دھاوی واںگ وجّا۔ اُہ گائُںدا گھٹّ پر گیڑے ودھّ کڈھّدا سی۔ کبڈّی دے کھِڈارِییاں واںگ ہی تھاپِییاں ماردا تے ڈںڈّ بَیٹھکاں کڈھّدا سی۔ اُہدے ساتھِییاں نیں رات نُۄں جۄ کبڈِّییاں پائیِیاں اُہ وی کمال دِییاں سن۔

ادھّی رات ہۄ گئی سی جدۄں میلا وِچھڑِیا۔ سٹیج دا کمّ بھُگتا کے اسِیں جسّۄوال دے گھر چلے گئے۔ اُتھّے پِیݨ کھاݨ والِیاں دا رَۄݨک میلا سی۔ اَیکسائیِذ مہِکمے دا اِک افسر میلے دا پھِیتا کٹّݨ آئِیا سی تے اِوذ وِچ دارُۄ سِکّے دے ڈبّے گھر پُچا گِیا سی۔ کۄئی پیںڈُۄ مِتّر پںجّابی سبھِیاچار دا پرشاد جسّۄوال دے ڈیرے چڑھا گِیا سی۔ سیوادار جگّ بھری پںجّابی سبھِیاچار-پںجّابی سبھِیاچار کہِںدّے پرشاد وںڈّ رہے سن۔ جسّۄوال دے گھر وِچ وِیاہ ورگا ماہَۄل سی۔ جِنہاں نُۄں گائُݨ دا سماں نہِیں سی مِل سکِیا کھاݨ پِیݨ دِییاں ڈںجھّاں لاہ کے ہِساب برابر کر رہے سن۔ جسّۄوال دے ڈیرے کِسے شَیء دی تۄٹ نہِیں سی۔ جسّۄوال خُد بۄتلاں کڈھّ کے کھُلّہی ڈُلّہی ورتا رِہا سی۔ سۄپھی بںدِّیاں دا اُتھّے کۄئی کمّ نہِیں سی جِس کرکے گُربھجن گِلّ ورگے کدۄں دے جا چُکّے سن۔

مَینُۄں جسّۄوال نیں ڈھُڈِّیکے نہِیں سی مُڑن دِتّا۔ کِہا سی کِہ میلے تۄں وِہلے ہۄ کے کمّ دِییاں گلّاں کراںگے۔ اُہ باہاں اُتّے پںجّ چھے بۄتلاں ٹِکائُںدا تے وںڈّݨ دا کمّ کر کے دُۄجے گیڑے تُر پَیںدا۔ تڑکے دا تارا چڑھ گِیا سی جدۄں دارُۄ دا دَۄر مُکّا۔ جسّۄوال دے ڈیرے ’تے ہر پاسے رَۄلا گَۄلا سی۔ گُیاںڈھی پریشان سن۔ نال لگّدے ہاتے وِچ گائِکاں دے ساذی باجی نچّ گا رہے سن۔ جسّۄوال تے مَیں سَۄݨ لئی اِک کمرے وِچ آ گئے ساں۔ جسّۄوال نیں اُتلے کپڑے اُتارے تاں ہیٹھۄں بُنَیݨ وی پاٹی نِکلی تے کچھہِرا وی پاٹِیا۔ اُہ کھُش سی کِہ میلا بِناں کِسے رَۄلے گَۄلے دے سمپُّۄرن ہۄ گِیا سی۔ گائِکاں دا رَۄلا گَۄلا سُݨدی جسّۄوال دی گھر والی واکھرُۄ واکھرُۄ کری جاںدی سی۔ نال بُڑ بُڑ کردی کہی جاںدی سی٬ کۄئی چکّ لئے اِہناں کھسماں کھاݨِیاں نُۄں جِہڑے تڑکے تک وی سَۄݨ نی دِںدّے۔

مَیں وی رَۄلے گَۄلے تۄں پریشان ساں۔ سۄچ رِہا ساں کِتھّے پھس گِیا مۄہن سِںگھّ میلے ’چ آ کے؟ جسّۄوال گھُراڑے مارن لگّا تاں ہاتے وِچ وادھُۄ کھاݨ پِیݨ والِیاں ’چ کھڑک پئی۔ جسّۄوال اُبھّڑواہے اُٹھِّیا۔ سردارنی رَۄلا پائُݨ لگّی٬ “ہٹائۄ مر جاݨِیاں نُۄں۔ ہۄر ناں کِسے دا کھُۄن سِر پَیجے۔ واکھرُۄ٬ واکھرُۄ٬ بکھش لَے ربّا! مَیں تاں پہِلاں ای کہِںدّی سی٬ ناں ’کٹھّی کر اِہ کُتِیڑھ۔ تُۄں ربّ دِیا بںدِّیا ناں ٹلِیا میلے لائُݨۄں۔ مَیں آکھ رہی ... مَیں ویکھ رہی ...۔” اُہدی آکھی ویکھی تائہنے مِہݨِیاں والی سی۔ بسّ وَیݨ پائُݨے ہی باکی سن۔ پھِلم واںگ میلا کلائیِمَیکس ’تے پہُںچّ گِیا سی۔

جسّۄوال اُٹھِّیا جِس کرکے مَینُۄں وی اُٹھّݨا پِیا۔ اُہ پاٹی بُنَیݨ تے پاٹے کچھہِرے نال باہر نِکلِیا تے اسِیں ہاتے ولّ ودھے۔ اسِیں بلباں دے چانݨ وِچ ویکھِیا ساذی باجی تے گائِک اِک دُۄجے نال بھِڑ رہے سن۔ دھکّے دِںدّے گالہاں کڈھّ رہے سن تے اِک دُۄجے دے جُںڈّے پُٹّ رہے سن۔ دۄ جݨے بُری ترہاں اُلجھے پئے سن جِویں جاپھی نیں دھاوی نُۄں جکڑبںدّ لائِیا ہۄوے۔ جسّۄوال نیں للکارا مارِیا٬ تھۄڈی اۄئے بھَیݨ دی ... تے سبھ نُۄں چُپّ کرن لئی کِہا۔ اُہ چُپّ تاں کر گئے پر گھسُنّ مُکّی پھِر وی جاری رکھّی۔ اخِیر جسّۄوال نُۄں مَۄکے دی سُجھّی۔ میلے لئی جِہڑا بالݨ پڑوا کے رکھِّیا سی٬ اُہدے وِچّۄں اُہنے اِک کھلپاڑ چُکّ لئی۔ دُۄجی مَینُۄں چُکّݨ لئی کِہا۔ مَیں پہِلی وار کھلپاڑ دا ہتھِیار چُکّ رِہا ساں۔ ہاکی بتھیری کھیڈی سی پر کھلپاڑ پہِلی وار پھڑ رِہا ساں۔ اُہ ہاکی نالۄں دُگّݨی لمّی سی۔

جسّۄوال نیں اِک دۄںہ دے پۄلی جِہی کھلپاڑ ورہائی۔ اینے نال کُجھ ٹِکاء جِہا ہۄئِیا پر جِہڑے دۄ جݨے آپس وِچ اُلجھے ہۄئے سن اُہ اڈّۄ-اڈّ ناں ہۄئے۔ اُنہاں نُۄں اڈّۄ-اڈّ کرن لئی جسّۄوال نیں مَینُۄں جُگت دسّی٬ “اِہناں دے وِچالے کھلپاڑ اڑا دے۔ اڑا دے کھلپاڑ٬ پھیر ہۄݨگے اِہ اڈّۄ-اڈّ۔ کھلپاڑ اڑائے بِناں اِہناں نیں اڈّ نی ہۄݨا۔ اڑا٬ اڑا دے کھلپاڑ ...۔” رݨتتّے دا مَۄکا سی۔ اُتّۄں میلِیاں دے جرنَیل دا ہُکم سی۔ دۄہاں جݨِیاں نُۄں اڈّۄ-اڈّ کرن لئی مَیں بھُںجّے مار کے کھلپاڑ کھڑکائی تے پھیر اُہناں دے وِچالے جا اڑائی۔ اُتّۄں جسّۄوال نیں اِک دۄ جڑ دِتِّییاں۔ اُہ ’مر گئے باپُۄ‘ کہِںدّے جسّۄوال دے پَیرِیں پَیݨ لگّے۔ تد تک کُکّڑ وی باگاں دیݨ لگّ پئے۔ امّْرِت ویلا ہۄ گِیا سی۔ جسّۄوال پھِر گھُراڑے مارن لگّ پِیا سی پر مَینُۄں نِیںد نہِیں سی آ رہی۔ مَیں پںجّابی سبھِیاچار دے پرشاد بارے ہی سۄچی جاںدا ساں۔ جِنہاں نُۄں پرشاد مِلِیا سی اُہ پتا نہِیں کی سۄچدے ہۄݨگے؟

سویرا ہۄئِیا٬ دھُپّاں چڑھِییاں تے چُلّہِیاں وِچّۄں دھُۄںیاں اُٹھّݨ لگّا۔ پںچھّی آکاش وِچ اُڈݨ لگّے۔ جسّۄوال نیں کیسی اِشنان کِیتا تے مُۄہڑے ’تے بہِ کے کیس سُکائُݨ لگّا۔ مَیں ڈھُڈِّیکے جاݨ نُۄں تِیار ہۄ گِیا۔ جسّۄوال بچدا پرشاد میرے بَیگ وِچ پائُݨ لگّا تاں مَیں آکھِیا٬ “مَیں تاں جِہڑا لَیݨا سی٬ راتِیں ہی لَے لِیا تے سُیاد وی چکھّ لِیا۔ اِہ دِیپک جَیتۄئی نُۄں دیݨا٬ جِہڑا جاگݨ ای والا۔” جَیتۄئی مُۄہرلے کمرے وِچ پِیا سی پر اُس نُۄں کۄئی پتا نہِیں سی کِہ راتِیں کھلپاڑاں وی چلِّییاں سن۔

مَیں اجے بُۄہِئۄں باہر نِکلݨا سی کِہ میلے دِییاں ودھائیِیاں دیݨ والے بُۄہِئۄں اںدّر آئُݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔ تُۄمبِییاں والے وی آ گئے٬ الگۄذِیاں والے وی تے بِیناں والے وی۔ مگرے ٹلِّییاں وجائُݨ والے تُرے آئُݨ۔ جسّۄوال بھَۄمپُۄ وجائُݨ لگّا۔ پَۄںء ... پَۄںء ...۔ نَۄکر بھجّا آئِیا۔ جسّۄوال بۄلِیا٬ “گِݨ لَے بںدّے٬ دۄ دۄ پْرَۄںٹھے٬ دہِیں دِییاں باٹِییاں٬ لسّی٬ اچار٬ گںڈھّا تے گُڑ ...۔” ویکھدے ویکھدے بِیناں وجّݨ لگِّییاں تے سپّ میلہݨ لگّے۔ جسّۄوال کِہڑا گھٹّ سی٬ اُہ وی میلہݨ لگّ پِیا۔ مستی وِچ کِسے نُۄں پتا ہی ناں لگّا کِہ مَیں کدۄں اُتھّۄں کھِسکِیا؟

اِہ وی 1980وِیاں دی گلّ ہَے۔ پںجّاب وِچ دہِشتی دَۄر جاری سی۔ مَیں اِک ساتھی نال پںجّابی ساہِت اکاڈمی دی چۄݨ لئی وۄٹ پائُݨ پںجّابی بھون گِیا۔ لائیِن وِچ لگّا تاں جسّۄوال وی مگرے آ کھڑھا ہۄئِیا۔ کھڑھے-کھڑھے اُس نیں پُچھِّیا٬ “وۄٹ پائُݨ پِچھّۄں کی کرنَے؟” مَیں آکھِیا٬ “واپس ڈھُڈِّیکے جاݨَے۔ سکُۄٹر اسِیں اجِیتوال دے اڈّے ’تے کھڑھا کر کے آئے آں۔”

اُس نیں پھِیلا سُٹِّیا٬ “چلّۄ ٹُۄرنامَیںٹ دیکھݨ چلِّیئے۔ جگتپُر اےَ ٹُۄرنامَیںٹ۔ میرا یار سی مُکھتار ...۔ کھیڈ پْرِیشد دا سَیکٹری۔ اُہدی یاد وِچ اُہدے پرِوار ولّۄں کرائِیا جا رِہَے اِہ ٹُۄرنامَیںٹ۔ اُہناں نیں ای مَینُۄں کِہا کھیڈاں والے سروݨ نُۄں وی لَے کے آئیِں۔ آتھݨے مُڑ جِئۄ ڈھُڈِّیکے۔ چلّۄ چلِّیئے جگتپُر۔”

گلّ پتا نہِیں اُہنے کھڑھے کھڑۄتے جۄڑی سی٬ پتا نہِیں سچّی سی۔ مَیں ناںہ ناں کر سکِیا۔ جِویں گائُݨ میلِیاں لئی اُہ تِیار ہُںدّا ہَے٬ اُویں کھیڈ میلِیاں لئی مَیں وی تِیار برتِیار ہُنّاں۔ وۄٹ پا کے پںجّ جݨے جسّۄوال دی گڈّی وِچ جگتپُر نُۄں چلّ پئے۔ جسّۄوال نال اُہدا گنّمَین تے ڈرائیِور سی۔ میرے نال ڈھُڈِّیکے کالج دا لائِبْریرِیئن پْرِیتم سِںگھّ سی۔

پھِلَۄرۄں نگر تے اپّرے وِچ دی اسِیں جگتپُر سٹیڈِیئم وِچ اپّڑے۔ اُتھّے جھںڈّے جھُۄل رہے تے لائۄُڈ سپِیکر گُۄںج رہے سن۔ اِک پاسے کبڈِّییاں پَے رہِییاں سن٬ دُۄجے پاسے کُتِّیاں دِییاں دَۄڑاں تے تِیجے پاسے ہلٹ دَۄڑاں لگّ رہِییاں سن۔ پرہاں پہی اُتّے بَیل گڈِّییاں دَۄڑائیِیاں جا رہِییاں سن۔ کݨکاں تے کمادِییاں دے ہرے بھرے کھیتاں وِچ کھیڈ میلے دا رںگّ بجھّا ہۄئِیا سی۔ مَیں اِک مَیچ دی کُمَیںٹری کر کے آپݨی ہاذری لُیا دِتّی۔ سانُۄں واپس مُڑن دی کاہل سی پر جسّۄوال نُۄں کۄئی کاہلی نہِیں سی۔ میلے وِچّۄں نِکلݨ نُۄں اُہدا دِل نہِیں سی کر رِہا۔ اسِیں اُہنُۄں کھِچّ کے باہر لِیاںدا۔ شام ہۄ گئی سی۔ سُۄرج دی لالی نیں دُساںجھاں ولّ دا دِسہدّا سںدھُّۄری کر دِتّا سی۔ پںچھّی آلہݨِیاں نُۄں مُڑن لگّ پئے سن۔

جسّۄوال پہِلاں سانُۄں مُکھتار سِںگھّ دے گھر لَے گِیا تے پھِر کِسے دے کھُۄہ اُتّے۔ کھُۄہ اُتّے سبھ کُچھ سی۔ اُتھّے دُدھّ سی٬ بھُجّے داݨے سن٬ گنّے سن تے گھر دی کڈھّی دارُۄ سی۔ جسّۄوال سبھ کُچھ چھکی چھکائی گِیا۔ سانُۄں واپس مُڑن تے اجِیتوال اڈّے ’تے کھڑھے سکُۄٹر نُۄں چُکّݨ دا پھِکر سی۔ کھُۄہ تۄں وی جسّۄوال نُۄں کھِچّ کے گڈّی وِچ بِٹھائُݨا پِیا۔ اُہ لۄر وِچ سی۔ دِن چھِپ گِیا٬ دِیوے جگ پئے۔ تدے کِسے گھُلاڑی تۄں کڑھدے گُڑ دی مِٹھّی مہِک آ گئی۔ گڈّی گھُلاڑی ولّ مۄڑ لئی گئی۔ دہِشت دا تاں جسّۄوال نُۄں چِتّ چیتا ہی ناں رِہا۔ گھُلاڑی والے اُڈ کے مِلے جِویں جسّۄوال دے پہِلاں ہی جاݨُۄں ہۄݨ۔ اُہدا پرتاپ ہی اینا سی کِہ ہر تھاں اُس دا سواگت سی۔ اُتھّے گرم گرم گُڑ کھادھا تے مسالے پا کے کڈھّی دُیابے دی دارُۄ دے ہاڑے لائے۔ اسِیں وی رںگّ وِچ آ گئے تے سکُۄٹر دا پھِکر بھُلا بَیٹھے۔

ڈُۄںگھے ہنہیرے اسِیں لُدھِیاݨے نُۄں چالے پائے۔ لِںکّ سڑکاں اُتّے سُنّ سراں سی۔ ناں کِتے بتّی جگدی دِسدی سی تے ناں کۄئی کُتّا بھَۄںکدا سُݨدا سی۔ کِتے وی کۄئی مار دھاڑ والا ٹکّر سکدا سی۔ جسّۄوال نیں آپݨی کالی پگّ اُتاری تے بدھّی بدھائی گنّمَین دے سِر اُتّے رکھّ دِتّی۔ متلب ساپھ سی کِہ جے کِسے نیں گۄلی مارنی ہۄئی تاں جسّۄوال دے بھُلیکھے گنّمَین نُۄں ای وجُّۄ۔ گڈّی پِںڈّاں دِییاں سڑکاں دے مۄڑ کٹّدی پھِلَۄر کۄل جرنَیلی سڑک اُتّے آ چڑھی۔ جرنَیلی سڑک اُتّے گۄلی وجّݨ دا خترا گھٹ گِیا سی۔ نِشچِںتّ ہۄئے جسّۄوال نیں نشے دی لۄر وِچ کھبّا ہتھّ کنّ ’تے رکھِّیا تے سجّی باںہ باری وِچّۄں باہر کڈھّ کے کلی لائی جۄ ہنہیرے وِچ دُۄر تک گُۄںجدی گئی۔ کدے اُہ گِدھّا پائُںدا٬ کدے بکّرا بُلائُںدا۔ اُہدے اُۄل جلُۄل دی سمجھ نہِیں سی لگّ رہی۔

ستلُج دا پُل آئِیا تاں اُس نیں گڈّی رُکوا لئی۔ باہر نِکل کے نچّدا میلہدا کُۄکاں مارن لگّا۔ اُہدِییاں کُۄکاں پُل دے جںگّلِیاں وِچ دی لںگھّدِییاں ستلُج دے کںڈھِّیاں اُتّے اُگّے ککھّ کان وِچ جا گُیاچِییاں۔ وجد وِچ آئِیا بُلّہے شاہ بݨِیا جسّۄوال بۄلِیا٬ “میرا جِیء کردا بئی مَیں اِئۄں ای نچّدا گائُںدا مراں۔ مَینُۄں مںجّے ’تے پَے کے ہڈّ گۄڈے ناں رگڑائُݨے پَیݨ۔ بںدّا مرے تاں نچّدا گائُںدا ای مرے۔ ہَیں کِہ ناں؟”

مَیں آکھِیا٬ “جسّۄوال ساہِب٬ اِہ تاں کمّ ای بہُت سَۄکھَے۔ آپاں ستلُج دے پُل ’تے کھڑھے آں تے نچّ گا رہے آں۔ تُسِیں ربّ دا ناں لئۄ تے پُل دی بنّی ’تے کھڑھ کے ستلُج وِچ چھال مارۄ۔ سِدھّے سُرگاں نُۄں جائۄںگے تے اُہ وی نچّدے گائُںدے۔ جاں پھیر لِکھ کے دے دِئۄ٬ دھکّا دیݨ دی سیوا اسِیں کر دِنّے آں۔”

جسّۄوال بۄلِیا٬ “اۄئے مَیں چھال تاں مار دِیاں پر ستلُج وِچ ڈُبّݨ جۄگا پاݨی تاں ہۄوے! اِہ تاں اُۄئیِں سُکّا پِیا۔ چھال مار کے رڑے ای ڈِگُّۄں تے چُۄکݨا وادھُۄ دا تُڑائۄُں۔ پھیر تاں ہڈّ گۄڈے ہۄر وی رگڑائُݨے پَیݨگے۔ نالے تھۄڈے سِر دھکّا دیݨ دا پاپ کِئۄں چڑھاواں؟ ہَیں جی؟”

“ہاں جی” کہِ کے اسِیں مُڑ گڈّی وِچ بَیٹھے تے سُکھِّیں ساںدِیں گھر اپّڑے۔

اِہ گلّ اُدۄں دی ہَے جدۄں مَیں امردِیپ سِںگھّ شیرگِلّ مَیمۄرِیئل کالج مُکںدّپُر دا پْرِںسِّیپل ساں۔ سال ہۄویگا 1998-99 دا۔ کالج وِچ چھُٹّی سی۔ جگدیو سِںگھّ جسّۄوال٬ اںگّریذ الی٬ نرِںدّر ماوی٬ اِک بَۄݨے جِہے کدّ دا سٹیج سںچّالک تے تِنّ چار ہۄر چھلارُۄیاں نُۄں نال لَے کے میرے کۄل آ گِیا۔ مَیں چاہ پاݨی پِیائِیا تاں کہِݨ لگّا٬ “واہگے بارڈر اُتّے ہِںدّ-پاکِہ مِتّرتا دا سبھِیاچارک میلا لگّݨا۔ ٹائیِم ہَیگا تاں چلّۄ ساڈے نال۔ راہ وِچ دۄ کُ میلے ہۄر وی دِکھاواںگے۔ رات ترن تارن جاں بارڈر دے کِسے پِںڈّ وِچ رُکاںگے تے سویرے مِتّرتا میلے دی ہاذری بھر کے تھۄنُۄں مُکںدّپُر لِیا اُتاراںگے۔”

میری وی جسّۄوال والی گلّ سی - نائی بدّۄوال دا٬ ایہۄ کُجھ بھالدا۔ مَیں تِیار ہۄ گِیا کِہ اِس بہانے دۄ دِن جسّۄوال نال گُذاراںگا تے ’جسّۄوال دے نال نال‘ دا اخباری آرٹِیکل لِکھاںگا۔

تُرن لگّے تاں جسّۄوال نیں اکھّاں دے ڈیلے گھُمائُںدِیاں پُچھِّیا٬ “ہَیگی کۄئی شِیشی شُۄشی؟” سببّ نال ہَیگی سی جِس نال اُہ گھرۄں ہی وارم اپّ ہۄ گِیا۔ راہ وِچ باگھِییاں پائُںدا گِیا۔ کدے اںگّریذ الی نُۄں گائُݨ لا لَیںدا٬ کدے نرِںدّر ماوی نُۄں۔ کدے بَۄݨے نُۄں کہِںدّا٬ ہسا بئی ہسا٬ ہسا سارِیاں نُۄں۔ ہسّدے ہسائُںدے بںگّے پھگواڑے وِچ دی جلںدھّر پہُںچّے تاں اُہ اِک وِیاہ وِچ لَے گِیا۔ اُتھّے کلاکاراں تۄں دۄ چار گِیت گُیائے تے وَین دا کھرچا لَے کے اگاںہ چلّ پئے۔ رئیِئے جںڈِّیالے کۄل کِسے دا سںسّکار سی۔ جاںدے جاںدے نڑۄئے وِچ شامل ہۄئے تے گھردِیاں نال اپھسۄس کِیتا۔ جدۄں ترن تارن پُجّے تاں شام پَے چُکّی سی۔ جسّۄوال دے کہِݨ انُسار ’وگّاں ویلا‘ ہۄ گِیا سی۔

ترن تارن دے مۄڑ گھۄڑ مُڑ کے میلے والی تھاں لبھّی۔ جِدھّرۄں گائُݨ وجائُݨ دی آواذ آئُںدی سی٬ اۄدھر نُۄں وَین مۄڑ لئی۔ اگاںہ میلا لائُݨ والے مجھَیل ہار لئی کھڑھے سن۔ ہار کاپھی سن اِس لئی ساڈے گلِیں وی پُیا دِتّے۔ اُہ پْردھانگی دی کُرسی ’تے سج گِیا تے گائِکاں دے گاݨِیاں اُتّے تاڑِییاں مارن لگّا۔ بَیٹھے بَیٹھے اُس نُۄں لُۄہری اُٹھّی تے اُٹھّ کے مائیِک جا پھڑِیا۔ کنّ ’تے ہتھّ رکھّ کے کلی لائی تے پْردھانگی بھاشن دِںدّا گڑھکݨ لگّا۔ وَین وِچ لِیاںدے آپݨے چیلے بالکے سٹیج ’تے چڑھائے تے مجھَیلاں نُۄں وڈِیا کے اُنہاں نُۄں اِنام دُیائے۔ اُتھّۄں میلے والے کھاݨ پِیݨ دی سیوا لئی لَے گئے۔

سیوا دا پْربںدھّ اِک کھُلّہے ہاتے وِچ سی جِتھّے تںدُّۄری رۄٹِییاں لہِ رہِییاں سن تے مہاں پرشاد دا ولٹۄہا چڑھِیا ہۄئِیا سی۔ دیسی دارُۄ دِییاں لپٹاں نال مہاں پرشاد دے مسالِیاں دی کراری مہِک نیں سارا مہلّا مہِکا چھڈِّیا سی۔ مجھَیل بھائۄُ مِیٹ چھکدے آپݨے سپھَید کُڑتے تمبِّیاں نُۄں تری نال رںگّ رہے سن۔ کۄئی کھڑھا کھڑۄتا چھک رِہا سی تے کۄئی پبّاں بھار بہِ کے۔ اِہ پںجّابی سبھِیاچار دا وکھّرا نذارا سی۔

سٹیج تے ہاتے دے نذارے لَے کے اسِیں رَیݨ بسیرا ٹۄہلݨ لگّے۔ دِن ہۄوے تاں رَیݨ بسیرا لبھّے۔ رات ڈُۄںگھی ہۄ گئی سی۔ جسّۄوال نیں پںجّاب دے ہذار تۄں ودھّ پِںڈّ ویکھے سن جِتھّے اُہ جنّ چڑھِیا سی جاں سِوِیاں وِچ سںسّکار کرائُݨ گِیا سی۔ اِس لئی ٹِکاݨے تھائۄں تھاں سن۔ کھائۄ پِیئے اُس نیں اِک در دا بُۄہا کھڑکائِیا جِس نال اُس دا بھرواں سواگت ہۄئِیا۔ ماوی نُۄں اَۄرتاں ولّ پائِیا٬ گائِکاں نُۄں ہاتے وِچ تے اسِیں دۄویں بَیٹھک وِچ آ سُتّے۔ جسّۄوال نیں کُڑتا لاہِیا تاں اُدّݨ بُنَیݨ پاٹی نہِیں سی۔ پجاما اُتارِیا تاں کچھہِرا وی سابتا سی۔ اِس دا متلب سی کِہ جسّۄوال کھُشہال ہۄ گِیا سی۔ ناں اُس رات گائِک لڑے تے ناں سانُۄں کھلپاڑاں چُکّݨِییاں پئیِیاں۔ متلب ساپھ سی کِہ گائُݨ میلِیاں نال امن امان کائِم ہۄ گِیا سی۔ دہِشتی دَۄر ختم سی تے گائُݨ وجائُݨ دا جُگّ شُرُۄ سی۔

ترن تارن تۄں اسِیں بابا بُڈھّا بِیڑ ساہِب گئے جِتھّے کھِیر کڑاہ دا لںگّر چھکِیا۔ جسّۄوال نیں کِہا٬ “گُردوارے دی گۄلک نُۄں متھّا ٹیکݨ دی تھاں لںگّر نُۄں متھّا ٹیکۄ۔ اُہ گۄلک سِیاستداناں دی اےَ٬ آہ گۄلک سیواداراں دی۔” مَینُۄں آپݨے پِںڈّ دا واکِیا یاد آ گِیا۔ 1967 دے دِن سن۔ سںتّ پھتِہ سِںگھّ ساڈے پِںڈّ پدھارے۔ دِیوان سجِیا تاں گُرمُکھ پِیارے بݨدی سردی مائِیا نال گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب نُۄں متھّا ٹیک کے سںتّاں نُۄں وی متھّا ٹیکدے گئے۔ اِک کامریڈ آئِیا تاں اُس نیں بِناں مائِیا تۄں مہاراج نُۄں متھّا ٹیک کے سںتّ پھتِہ سِںگھّ نُۄں دساں دے نۄٹ نال متھّا ٹیک دِتّا۔ سںتّاں نیں پُچھِّیا٬ “بھائی گُرمُکھا اِہ کی؟” کامریڈ کہِݨ لگّا٬ “سںتّ جی٬ اۄدھرۄں پہِلاں امبّرسر جائۄُ٬ پھیر تھۄڈے کۄل آئۄُ۔ راہ وِچ ٹَیم لگُّۄ۔ مَیں تاں بسّ شارٹ کٹّ ای مارِئَے!”

اسِیں وی شارٹ کٹّ مار کے پِںڈّاں وِچ دی واہگے بارڈر اُتّے پُجّے۔ راہ وِچ آئُںدے پِںڈّاں دا جسّۄوال اِتِہاس دسّدا گِیا۔ پھسلاں دی جاݨکاری دِںدّا گِیا٬ پشُۄیاں تے پںچھِّییاں بارے دسّدا اگم نِگم دِییاں گلّاں کردا گِیا۔ اُس دے کلاکاراں نیں ہِںدّ-پاکِہ مِتّرتا میلے وِچ جا رںگّ بھرِیا۔ مَیں بارڈر دا اگّا پِچھّا ویکھدا رِہا۔ ساںجھی دھرتی سی٬ اِکّۄ جِہی بۄل چال سی پر وِچالے تار سی۔ بںدّے لںگھّ نہِیں سن سکدے پر پںچھِّییاں نُۄں کۄئی رۄک نہِیں سی۔

میلے وِچّۄں وِہلے ہۄئے تاں واپسی لئی چالے پائے۔ گُرُۄ کی نگری دے درشن کِیتے۔ مَینُۄں ڈر سی کِہ راہ وِچ کۄئی میلا لگّا ناں مِل جاوے٬ کِسے دا وِیاہ جاں سںسّکار ناں ہُںدّا ہۄوے۔ جسّۄوال دا کی سی٬ اُہنے اُتھّے ہی گڈّی رُکوا لَیݨی سی۔ اِک وار اِںج ہی کِسے پِںڈّ وِچّۄں لںگھّ رِہا سی۔ مرگ دا بھۄگ پَے رِہا سی۔ کہِݨ لگّا٬ چلۄ شردھاںجلی دِںدّے چلدے ہاں۔ کِسے دی پتنی مر گئی سی۔ نَۄجُیان سٹیج سکتّر مرہُۄم پتنی نُۄں ماتا جی کہِ کے سمبّۄدھن کر رِہا سی۔ اُس نیں شردھاںجلی دیݨ لئی مائیِک جسّۄوال نُۄں پھڑا دِتّا۔

جسّۄوال گھر والے دی ماتا دے گُݨ گائُݨ لگّا۔ کۄلۄں ای جۄڑ کے کہِݨ لگّا٬ “اِک وار اسِیں اِس پِںڈّ وِچّۄں لںگھّ رہے سی۔ ماتا نیں سانُۄں پْرَۄںٹھے کھُیائے سی٬ لسّی پِیائی سی٬ گُڑ دی بھیلی لڑ بنّہ دِتّی سی۔ اِہۄ جی ماتا ہریک دی ہۄوے۔ سُرگاں وِچ واسا ہۄوے ماتا دا ...۔” نِرمل جَۄڑے نیں پجامے دا پَۄںچا کھِچّدِیاں کِہا٬ ماتا نہِیں پتنی کہۄ پتنی۔ جسّۄوال نیں کاںٹا بدلِیا٬ “جدۄں گھر والی مردی اےَ ناں٬ اۄدۄں ای اسلی ماں مردی اےَ۔ اِہ جِہڑی بھائی ساہِب دی پتنی سی٬ اسلی ماں سی۔ آپ گِلّے تھاں سَۄںدی سی٬ بچِّیاں نُۄں سُکّے تھاں سُیائُںدی سی۔ نہِیں لبھّݨی اۄئے اِہۄ جی پتنی تے نہِیں مِلݨی اِہۄ جی ماں۔” نال ہی جسّۄوال نیں بھُبّ مار کے ماہَۄل سۄگی بݨا دِتّا۔

اٹاری تۄں مُکںدّپُر تِنّ کُ گھںٹّے دا رستا ہَے پر جسّۄوال دی سںگّت وِچ چھے گھںٹِّیاں وِچ پُۄرا ہۄئِیا۔ اُس ٹُۄر وِچ اُس نُۄں کھاںدِیاں پِیںدِیاں٬ نچّدِیاں گائُںدِیاں٬ بھاشن دِںدِّیاں٬ اپھسۄس کردِیاں تے خُشی منائُںدِیاں سبھناں رںگّاں وِچ ویکھِیا۔ اُہ اںدّرۄں باہرۄں اِکّ سی۔ کۄئی پردا نہِیں٬ کۄئی گُںجھّل نہِیں۔ جِنّے کُ مان سنمان گائِکاں نُۄں دُیائے٬ اُنہاں وِچّۄں کھادھا پِیتا وی٬ متھّا وی ٹیکِیا تے نچّݨ والِیاں دے سِراں تۄں وی وارے۔ گڈّی وِچ تاں تیل پُیائُݨا ہی سی٬ تلبگاراں وِچ وی تیل پُیائِیا۔ بچدے پَیسے کلاکاراں وِچ وںڈّ دِتّے۔ آپ اُہ ساری اُمر ملںگّ دا ملںگّ رِہا۔

جسّۄوال ساڈی ماتا دے بھۄگ ’تے آئِیا٬ پِتا دے بھۄگ ’تے آئِیا٬ میرے مُںڈّے دی جنّ چڑھِیا تے گائُݨ والے گِلّ ہردِیپ تۄں مائیِک لَے کے کلِییاں لائُںدا رِہا۔ ڈا. جَۄہل٬ کںوّل٬ شمشیر سںدھُّۄ تے ڈا. ناہر سِںگھّ ہۄراں نال گیڑا وی دِتّا۔ اُس نیں کدے بِیت گئے دا جھۄرا نہِیں جھُرِیا تے ناں آئُݨ والے دِناں بارے پریشان ہۄئِیا۔ اُہ اجِہا بںدّا سی جِس نیں ورتمان نُۄں رجّ کے ماݨِیا۔ اُہ خُش رِہا تے خُشِییاں وںڈّدا رِہا۔

اِہ گلّ نہِیں کِہ اُس نُۄں کدے کۄئی تکلِیف نہِیں ہۄئی۔ تکلِیفاں آئُںدِییاں رہِییاں پر اُہ تںگِّییاں تکلِیفاں وِچ وی ہسّدا کھیلہدا رِہا۔ اُہدے ہںجھُّۄ کئی وار وہِںدّے ویکھے پر پتا اُدۄں ہی لگّدا جدۄں ہںجھُّۄیاں وِچّۄں ہاسے چھلک پَیںدے۔ اُہ کچھّاں وجائُݨ لگّدا۔ نالے بھَۄمپُۄ وجائُںدا ...پَۄں ...پَۄں ...۔

جسّۄوال نیں بچپن وِچ بکّلِییاں کھادھِییاں٬ دُدھّ دِییاں باٹِییاں پِیتِییاں٬ جُیانی وِچ منمرذِییاں کِیتِییاں تے کھُلّہا ڈُلّہا کھادھا پِیتا۔ بُڈھاپے وِچ سِہت وِگڑ گئی جِس دا کھِیال ناں رکھِّیا۔ اُہدا جُسّا سَیںچری مارن والا سی جۄ اُس نیں اسّی سالاں وِچ ہںڈھّا دِتّا۔ اُہدے گھر دے کڑِییاں بالے٬ اُہدی گڈّی٬ اُہدے ہڈّ گۄڈے گلّ کی اُہدا سبھ کُجھ ہی کھڑکِیا رہِںدّا سی۔ اُہدی سکارپِیئۄ گڈّی تے جسّۄوال بارے نِرمل جَۄڑا لِکھدَے کِہ جسّۄوال نُۄں ہسپتال داکھل کرائُݨا پِیا تے گڈّی نُۄں ورکشاپ لائُݨا پِیا۔

جسّۄوال نُۄں ہسپتال وِچ ہۄش آئی تاں ڈرائیِور دا پھۄن آئِیا٬ “گڈّی دا اِںجݨ کھُلّہ گِیا جی٬ مِستری کہِںدّا اِہ تاں ساری ای کھڑکی پئی آ۔ کلچّ پلیٹاں اُڈ گئیِیاں٬ سَیںسر وی کمّ نی کردا۔ ڈِیذل والا سِسٹم وی گلِیا پِیا تے اے سی والی پائیِپ وی پھٹی پئی آ۔ مُگلَیل جادے چکّدی آ٬ ساری کِٹّ بدلݨی پَیݨی آں۔ ہَیڈّ وی نواں پئۄُ ہُݨ, الٹرنیٹر وی کمّ نی کردا تاں ہی تاں بَیٹری سَۄں جاںدی آ۔ ریڈِیئیٹر دِییاں پائیِپاں وی لِیک کردِییاں٬ ساری وَیرِںگّ دُبارا ہۄݨ والی آ۔ اجَیںسی آلے آکھدے آ بئی اݨجاݨ مکَینکاں نیں چںگّی بھلی گڈّی دا ستِّیاناش مارتا۔ مُۄہرلے رِمّاں دِییاں گۄلِییاں ٹُٹِّییاں پئیِیاں۔ نالے اجَیںسی دا پھۄرمَین کہِںدّا بئی ٹَیراں دا سَیٹّ وی نواں پا لۄ٬ اَیویں دھۄکھا کھائۄگے۔ ڈَیںٹِںگّ تے پیںٹِںگّ سمیت دس کُ دِن لگّ سکدے آ ... کہۄں تاں لا دِیئے اۄوریال رِپیئر ’تے؟”

اینا کُجھ سُݨ کے جسّۄوال نُۄں پھِر دَۄرا پَے جاݨا سی پر اُہ سمبھّلِیا رِہا۔ پھۄن دی وارتالاپ مُکّی تاں ہسپتال دا ڈاکٹر ٹَیسّٹ رِپۄرٹاں لَے کے آ گِیا۔ دسّݨ لگّا٬ “سردار ساہِب٬ تُہانُۄں کئی پْرابلمذ نیں۔ لِور وِچ سۄذ آ٬ شُۄگر کںٹّرۄل نہِیں ہۄ رہی٬ یُۄرِک اَیسِڈ کاپھی ودھِیا ہۄئِئَے۔ بلڈّ پْرَیشر کرکے نروس سِسٹم وِیک ہۄ رِہَے٬ پھیپھڑِیاں وِچ اِنپھَیکشن آ تے کِڈنی وِچ وی اِنپھَیکشن دے سِمپّٹمذ ہَین۔ اِس کرکے کِڈنِیذ دے وی ٹَیسّٹ کرائُݨے پَیݨگے۔ اَیگجارشن ذِیادا رہی جِس کرکے رَیسّٹ دی وی لۄڑ اےَ۔ ہارٹ بِیٹ اِرَیگُۄلر ہۄݨ کرکے اَیںجِیئۄگراپھی تے اَیمّ آر آئی تۄں اِلاوا کُجھ سپَیشل ٹَیسّٹ کرائُݨے پَیݨے آ۔ اسل وِچ انرَیکمَیںڈِڈ مَیڈِیسن نیں تھۄنُۄں ہارم کِیتا۔ مَیں تھۄنُۄں سمجھائُناں کِہ ...۔

ڈاکٹر نُۄں وِچّے ٹۄک کے جسّۄوال ساہِب نیں کِہا٬ “ڈاکٹر ساہِب! سمجھا تاں مَینُۄں میرے ڈرائیِور نیں پھۄن ’تے ای دِتّا۔ گڈّی تاں اۄوریال رِپیئر ’تے لائُݨی ای اَیں۔ ہُݨ تُسِیں مَینُۄں وی اۄوریال رِپیئر ’تے ای لا دِئۄ۔”

جسّۄوال بارے سُرجِیت پاتر نیں لِکھِیا سی٬ “جسّۄوال اِک اجِہا گھݨچھاواں درکھت ہَے٬ جۄ کوِییاں کوِیشراں٬ گوئیِّیاں تے نچاراں اتے آلماں-پھنکاراں نُۄں آپݨی چھاویں بَیٹھݨ لئی باہاں چُکّ چُکّ پُکاردا رہِںدّا ہَے۔ اُس دی چھاویں مہِفلاں جُڑِییاں رہِںدِّییاں نیں تے ٹاہݨاں ’تے پِیںگھاں پئیِیاں ہی رہِںدِّییاں نیں۔ میلے دی سٹیج ’تے کھڑھا جسّۄوال اینا اُچّا لگّدا ہَے کِہ اُس دے پَیر دھرتی اُتّے ہُںدّے ہن تے پگّ تارِیاں نُۄں چھُۄہ رہی ہُںدّی ہَے۔ اُس ویلے اُہی سارے امِیراں وذِیراں تۄں اُچّے رُتبے والا شہِنشاہ ہُںدّا ہَے۔ ہذاراں درشکاں نُۄں خُشِییاں وںڈّ رِہا شہِنشاہ۔ انیکاں گائِکاں نُۄں آئُݨ والے سمِیاں دے یُوراج سجا رِہا شہِنشاہ۔ ہر اِک دے دُکھ سُکھ وِچ شامل ہُںدِّیاں اُس نیں بیئںتّ دھرتی گاہی ہَے۔ لۄکاں دِییاں مںگّݨِییاں٬ مکاݨاں٬ میلِیاں-گیلِیاں تے غمِییاں-شادِییاں وِچ وںڈّے اُس دے دِن دِییاں جدۄں ترکالاں پَیدِییاں ہن تاں اِس شہِنشاہ دا من کِسے پہُںچّے ہۄئے فکِیر دی بگلی جِہا ہۄ چُکّا ہُںدّا ہَے جِس وِچ کئی گھراں دے ہاسے تے ہںجھُّۄ رل چُکّے ہُںدّے ہن۔”

“اُس نُۄں مِلݨ والے اُس کۄلۄں نویں اُتشاہ دا٬ کِسے سِیاݨپ بھرے کتھن دا٬ کِسے ہاسے دا٬ کِسے نویں میلے دے سدّے دا٬ اُس دے رںگّ-برںگّے جِیون دے کِسے دِلچسپ کِسّے دا٬ کِسے ٹۄٹکے دا٬ کِسے لۄک گِیت دا پرشاد لَے کے جاںدے ہن۔”

“جسّۄوال اجے وی ہسّدا ہَے٬ اجے وی پہِلاں واںگ ہاذر جواب ہَے۔ اجے وی گائِکاں٬ ساذِںدِّیاں٬ ہُنرمںدّاں٬ کوِییاں نُۄں مِل کے کھِڑ جاںدا ہَے۔ اجے وی میلے اُس نُۄں اواذاں ماردے ہن پر اُس دی سِہت اُس دے پبّ نہِیں اُٹھّݨ دِںدّی۔ اُہ بُلّہے شاہ واںگ نچّݨا چاہُںدّا ہَے پر اُس نُۄں آپݨی سِہت بارے سۄچ کے٬ آپݨے وِچھڑے یاراں بارے سۄچ کے٬ بدل رہے آلے-دُیالے بارے سۄچ کے بابا پھرِید دے بۄل یاد آ جاںدے ہن تے اُہ اُداس ہۄ جاںدا ہَے:

پھرِیدا اِنی نِکّی جںگھِّیئَے تھل ڈُۄگر بھوِئۄم

اجُ پھرِیدَے کُۄجڑا سَے کۄہاں تھِیئۄم۔”

نِںدّر گھُگِیاݨوی دسّدَے کِہ 28 جُۄن 1999 نُۄں جسّۄوال دا دُۄجا جنم ہۄئِیا سی۔ کِسے دا چکِّیا چُکائِیا دَیںت ورگا اِک نیپالی جسّۄوال نُۄں مارن آ پِیا سی۔ کُدرتی نِںدّر اُس کۄل آئِیا ہۄݨ کرکے جسّۄوال دا بچاء ہۄ گِیا۔ پُلِس دے پُجّݨ تک جسّۄوال بُری ترہاں ذخمی ہۄ چُکّا سی٬ باںہ وِچّۄں ماس دا لۄتھڑا نِکّل چُکّا سی جِتھّۄں لہُۄ وہِ رِہا سی۔ جے نِںدّر نیپالی دے پتالُۄیاں نُۄں وٹّ ناں چاڑھدا تاں اُس نیں جسّۄوال نُۄں نہِیں سی چھڈّݨا۔ اِہ جُگت نیپالی دے کابُۄ آئے جسّۄوال نیں ہی نِںدّر نُۄں دسّی سی۔ اِںج جسّۄوال دا بچاء ہۄ گِیا سی۔ مِجاذ پُرشی لئی آئے سجّݨ مِتّر شام نُۄں اِکٹھّے ہۄئے تاں جسّۄوال پھِر پہِلے رںگّ وِچ سی۔

نِںدّر گھُگِیاݨوی لِکھدَے٬ “جسّۄوال نیں کِہا٬ یار تُسِیں سارے ہسّۄ۔ خُشی منائۄ٬ میرا دُۄجا جنم ہۄئِیا ... پتںدّرۄ اِئۄں کِئۄں بہِگے سۄگ جِہا پا کے؟” اُس نیں شراب دی پیٹی مںگّائی تے کہِݨ لگّا٬ “یارۄ خُش ہۄوۄ۔ میرا دُۄجا جنم ہۄئِیا۔ جان بچگی بھَیݨ دیݨی ... مَینُۄں کُچھ نی ہۄئِیا ... مَیں نَۄں بر نَۄں آں۔ آہ میرا پُتّ گھُگِیاݨوی جُگ جُگ جِیوے ... جے اِہ ناں ہُںدّا مَیں مر جاںدا ... مَینُۄں کِتاب لِکھ کے تاں جِئُںدا کِیتا ہی کِیتا ... پر آہ جۄ ایہنے اجّ کِیتا ... مَیں ... مَے ...۔

جسّۄوال اکھّاں بھر آئِیا سی۔ پھِر کچّ دے گلاس ٹُݨکݨ لگّے تے جسّۄوال دِییاں کِلکارِییاں گُۄںجݨ لگِّییاں۔ سجّݨاں مِتّراں دے مُرجھائے چِہرے وی کھِڑ گئے۔ جسّۄوال نُۄں گلّاں پھُرن لگِّییاں۔ اُہدے نَیݨاں وِچ مستی اُتّر آئی تے اُہ وار وار کہی جاوے - بئی اجّ میرا پُنر جنم ہۄئِیا ... اجّ مَیں دُۄجی ویر جمِّیاں٬ میرا دُۄجا جنم ہۄئِیا اجّ ... مار گِیا سی بھَیݨ دیݨا نیپالی۔

جسّۄوال دا کُتّا وی اُہدے آسے پاسے پُۄچھ ماردا٬ اُہدِییاں لتّاں نال کھہِسردا لاڈ-باڈ جِہے کر رِہا سی۔ جسّۄوال نیں اُہدے سِر اُ ّتے ہتھّ پھیرِیا تے کِہا٬ واہ اۄئے میرِیا شیرا... پُتّ جے مَیں اجّ گڈّی چڑھ جاںدا تاں ... تَینُۄں رۄٹی کَۄݨ پائُںدا٬ دُدھّ-پاݨی کَۄݨ پِیائُںدا؟ پھیر تُۄں کِیہدے مںجّے ’تے چڑھ کے بہِںدّا پُتّ ... جے مَیں اجّ گڈّی چڑھ جاںدا؟

کُتّے دے سِر اُتّے ہتھّ پھیردے جسّۄوال دِییاں اکھّاں وِچّۄں مۄٹے-مۄٹے ہںجھُّۄ ٹپکے تے کمرے وِچ وِچھے ہۄئے پھِکّے گُلابی رںگّ دے کارپَیٹّ وِچ سما گئے ...۔”

جسّۄوال نیں سِیاست دے میلے وی خُۄب ویکھے۔ اُس نیں وِدھان سبھا تے پارلِیمَیںٹ دِییاں چۄݨاں لڑِییاں۔ جِتِّیا گھٹّ٬ ہارِیا ودھّ۔ رائیکۄٹ تۄں وِدھان سبھا دی چۄݨ جِتّی تے لُدھِیاݨے تۄں لۄک سبھا دی چۄݨ وِچ ذمانت ذبت کروائی۔ اُس نُۄں چُکّ چُکا کے پںجّابی ساہِت اکَیڈمی دی مِیت پْردھانگی دی چۄݨ لڑا دِتّی گئی۔ مَیں وۄٹ پا کے اُہدے گھر چلا گِیا۔ پہِلاں اُس نیں پاݨی پِیائِیا٬ پھِر چاہ پِیائی۔ ٹَیلِیپھۄن ’تے وۄٹاں دی گِݨتی دا پتا لگّدا گِیا۔ جدۄں اُہ چۄݨ ہار گِیا تاں اُس نیں ڈبل ہاڑا پائِیا تے ہارن دی خُشی وِچ بکّرا بُلائِیا۔ مَیں ہَیران ساں کِہ کِہۄ جِہا اِنسان ہَے٬ جِس لئی ہار وی جِتّ سمان ہَے!

اِک سماں سی کِہ اُہ اُنّی سبھا سُسائِٹِییاں تے کارپۄریشناں دا اہُدیدار سی۔ ہَۄلی ہَۄلی سارِییاں چھڈّدا گِیا جاں چھُڈا دِتِّییاں گئیِیاں۔ اِک وار تاں مُکھّ مںتّری دی کُرسی وی نیڑے دِسݨ لگّ پئی پر اُہ دُۄر تۄں دُۄر ہُںدّی گئی۔ جِس پٹِیالے دے مہاراجے بارے کہِںدّا سی کِہ اُہ تاں دُدھّ رجّ کے پِیںدا ہۄئۄُ اُسے مہاراجے دی کُرسی ’تے اُہ جا بَیٹھا۔ پہِلاں گُرُۄ گبِںدّ سِںگھّ پھائۄُںڈیشن دا پْردھان مہاراجا پٹِیالا سی٬ پھِر پْردھان جگدیو سِںگھّ جسّۄوال بݨِیا۔

جسّۄوال نیں سِیاست وِچ سال تاں بہُت لائے پر نِکلِیا کُچھ ناں۔ بائد وِچ کہِݨ لگّ پِیا بئی سِیاست نُۄں مَیں پَیر دی جُتّی سمجھداں جد کِہ سبھِیاچار میرے سِر دا تاج ہَے۔ جسّۄوال دی ماں امر کَۄر اِک دِن اُس نُۄں کہِݨ لگّی٬ “جُگِیا٬ تَینُۄں کَیرۄں نیں کُچھ نی بݨائِیا ... اُہدے کۄل تاں کاں جاںدے اےَ تے ہںسّ بݨ-بݨ آئُںدے اےَ۔ تُۄں تاں کاں دا کاں ای تُرِیا پھِردَیں ...۔”

جسّۄوال بۄلِیا٬ “بیبے٬ اُہنے میرے ناں ’تے بہُت وڈّا کمّ کرتا۔”

بیبے نیں پُچھِّیا٬ “کی کرتا وے؟”

جسّۄوال نیں مُسکڑِیئیں ہسّدِیاں کِہا “اُہ جِہڑی جسّۄوال ڈرین بݨائی آ ناں٬ اُہ میرے نائۄں ’تے ای آ!”

بیبے بۄلی٬ “وے جاہ وے جاہ٬ جا ڈُبّ کے مر جا اُہدے ’چ۔”

اِک وار جسّۄوال بذار وِچ گائُںدے پھِردے جںگّماں نُۄں گھر آئُݨ دا سدّا دے آئِیا۔ آ کے گھر والی نُۄں کِہا٬ “آپݨے گھر مہاراجے پٹِیالے نیں آئُݨا۔ کھاݨے تِیار کروا لَے۔” پٹِیالے والے دے ناں اُتّے کھُش ہۄئی بِیبی نیں رِیجھ نال کھاݨے تِیار کروائے۔ بِیبی گھڑی-مُڑی جسّۄوال نُۄں پُچھّے٬ “کدۄں کُ آئۄُگا مہاراجا؟”

جسّۄوال کہِںدّا٬ “بسّ آئُںدا ای ہۄئۄُ۔ پر تُۄں پھِکر ناں کر۔ جے ناں آئِیا تاں کۄئی ہۄر کھا لئۄُ۔”

بِیبی بُڑبُڑ کرن لگّی٬ “مَینُۄں تاں ساری اُمر تیرا بھیت ناں آئِیا ربّ دِیا بںدِّیا۔”

جسّۄوال کہِںدّا٬ “بِیبی٬ مَیں دیکھداں٬ مہاراجا کِتھّے کُ آ؟”

اُہ باہر نِکلِیا تے جںگّماں دی ٹۄلی دے اگّے-اگّے تُرن لگِّیا۔ ٹلِّییاں کھڑکݨ لگِّییاں۔ بِیبی جںگّماں نُۄں لئی آئُںدا ویکھ کے پِٹّݨ لگّی٬ “لَے ہَے؟ مَینُۄں پہِلاں ای پتا سی ایہدی کرتُۄت دا ... مَیں سمیرے دی اُٹھّی مرگی کھپگی رسۄئی ’چ ... تے اِہ لَے آئِیا کتِیڑھ ’کٹھّی کر کے۔ مَینُۄں تاں پہِلاں ای پتا سی ... نی تیرے کِتھّے آئُںدا مہاراجا؟ ہائے ہائے ... بُۄ بُۄ ...۔”

بِمار ہۄئے جسّۄوال نُۄں ڈاکٹر نیں سلاہ دِتّی کِہ بکّری دا دُدھّ پِییا کرۄ۔ چہُں کُ دِناں پِچھّۄں جسّۄوال دے وِہڑے وِچ بکّری مِیاںکݨ لگّی ... مِیاں ... مِیاں۔ اُہ اِجّڑ وِچّۄں آئُݨ کرکے اۄدری ہۄئی سی۔ جدۄں بکّری مِیاںکے تاں بِیبی بۄلے٬ “نی بھَیݨے چُپّ کرجا٬ میرے نال بتھیری ہۄئی آ ایس گھرے ... مَے تاں ساری اُمر ’سی‘ ناں کِیتی کُڑے٬ تے تُۄں آئُݨ سار ای مِیاں-مِیاں کرن لگّپی دفا ہۄݨِیئیں۔”

بکّری نیں میمݨا دِتّا تاں تھۄڑھے دِناں مگرۄں لۄہڑی آ گئی۔ لۄہڑی مںگّݨ والا اِک ڈھۄلی جسّۄوال دے بُۄہے مُۄہرے ڈھۄل وجائُݨ لگّا۔ اُس نیں ڈھۄلی نُۄں اںدّر سدّ لِیا تے سَۄ رُپِیا دے کے کِہا٬ “دبّ کے وجا ڈھۄل ... اجّ ساڈے میمݨے دی لۄہڑی آ۔ اۄئے رجِںدّر ... آجۄ نچّ لۄ ... اۄئے رامُۄں نُۄں وی سدّ لَے ... آںڈھِییاں گُیاںڈھِییاں نُۄں وی سدّ لۄ ... سدّ لۄ سارِیاں نُۄں ... وجا ڈھۄل ... نچّۄ بئی نچّۄ ... گائۄ بئی گائۄ ...۔”

جسّۄوال نیں کھڑھے کھڑۄتے میمݨے دے ناں اُتّے نچّݨ گائُݨ دا میلا لا لِیا!

جسّۄوال دے آلہݨے دا گیٹ بہُت اُچّا ہَے۔ اُہدے ہیٹھۄں ہاتھی وی لںگھّ سکدے سن تے اُۄٹھ وی۔ پںچھِّییاں نُۄں تاں کۄئی رۄک ہی نہِیں سی۔ وِہڑے وِچ تکھتپۄش ڈٹھّا ہُںدّا سی جِہڑا کئی کمّ آئُںدا۔ اُہدے اُتّے چَۄکڑا مار کے اُہ مجلِس لائُںدا۔ سچّ وی بۄلدا تے کُفر وی تۄلدا۔ اُہدے اُتّے بَیٹھ کے ہی مالش کردا تے خالس کھادھ کھُراک کھاںدا۔ پںجّابی سبھِیاچار دا پرشاد آپ وی چھکدا تے آئے گِیاں نُۄں وی چھکائُںدا۔ اُہدے اُتّے دھُپّ وی پَیںدی تے برسات وی ہُںدّی۔ تکھتپۄش دے پِچھّے کںدھّ اُتے شِلپکار بںتّا سِںگھّ دی بݨائی مۄر دی تسوِیر سی۔ بگلے نیں ڈڈّ پھڑی ہۄئی سی۔ سپّ کھُڈّ ولّ ودھ رِہا سی۔ ہیٹھاں کَیپشن لِکھی سی:

مۄر پَیل پاوے سپّ جاوے کھڈّ نُۄں٬ بگلا بھگت چُکّ لِیاوے ڈڈّ نُۄں٬

کسّی اُتّے بَیٹھ کے کبِتّ جۄڑدا٬ ربّ دِییاں لِکھِییاں نُۄں کَۄݨ مۄڑدا؟

وِیاکھِیا کردا اُہ کہِںدّا ہُںدّا سی٬ “یارۄ اِہ دھرتی سبھ دی ساںجھی ہَے۔ کۄئی مۄر واںگ پَیلاں پاوے٬ کۄئی بگلے واںگ اُڈارِییاں لاوے٬ کۄئی ڈڈّ واںگ پاݨِییاں وِچ ٹپُۄسِییاں مارے تے کۄئی سپّ واںگ کھُڈّاں نُۄں رںگّ بھاگ لاوے۔ سارے رل مِل کے جِئۄُݨ, میلے لائُݨ, مُساہبے منائُݨ۔ دُنِییا مۄہ مُہبّت نال بھری رہے۔ کی پِیا لڑائیِیاں جھگڑِیاں ’چ۔ بںدّا یارۄ مۄہ مُہبّت نال بھرِیا رہے۔”

جسّۄوال سچّمُچّ مُہبّتی بںدّا سی۔ کہِںدّا سی٬ “جمّدا کۄئی سی٬ نچّدا مَیں ساں۔ مردا کۄئی سی٬ پِٹّدا مَیں ساں۔” اِہ گلّ وکھّری ہَے کِہ بائد وِچ نِراش ہۄئِیا اُہ کہِݨ لگّ پِیا سی٬ “ہُݨ مَیں نِرلیپ ہۄ جاݨا چاہُنا۔ کۄئی مرے کۄئی جِیوے٬ سُتھرا گھۄل پتاسے پِیوے۔”

وجد وِچ آئِیا اُہ ہیکاں وی لائُݨ لگّ پَیںدا سی:

اِک دِن وجّݨۄں ہٹ جاݨے نیں گلِییاں ’چۄں للکارے نی

گھرۄ-گھرِیں سبھ بہِ جاݨگے مِتّر یار پِیارے نی ...۔

کہِںدّا ہُںدّا سی٬ “ہَے آئُݨ جاݨ بݨِیاں٬ دُنِییاں چہُں کُ دِناں دا میلا۔”

جدۄں کوِیشر کرنَیل سِںگھّ پارس نمِتّ شردھاںجلی سماگم ہۄئِیا تاں رامُۄوالے دے کھیتاں وِچ سجے پںڈّال وِچ اُس نیں شردھاںجلی دِںدِّیاں کِہا سی٬ “جد تک سُۄرج چںدّ رہیگا٬ پارسا تیرا چھںدّ رہیگا ...۔”

اُہ بِماراں ٹھماراں دی مِجاذ پُرش لئی جاںدا سی تاں ڈھِلِّییاں گلّاں نہِیں سی کردا۔ بِمار نُۄں ہَۄںسلا دِںدّا سی تے چڑھدی کلا وِچ کردا سی۔ مُمبّئی وِچ مرن کِنارے پئے گُرنام سِںگھّ تِیر نُۄں اُہ مݨ پکّے دُدھّ دی ڈھۄلی لَے کے مِلݨ گِیا سی۔ تِیر تۄں کِتھّے پِیتا جاݨا سی اینا دُدھّ! ہسپتال وِچ دُدھّ دا لںگّر لگّ گِیا۔ تِیر دی سِہتیابی لئی دُیاواں ہۄݨ لگِّییاں۔ جدۄں اُہ آپ مرن کِنارے سی تاں ہربھجن مان تۄں کلی سُݨ کے سۄگی گائِک نُۄں مُڑ کھیڑے وِچ لِیاںدا۔ سِیاسی نیتا بِیردوِںدّر سِںگھّ خبر لَیݨ گِیا تاں اُس نُۄں شردھاںجلی دیݨ دی سائی دے کے کھُش کِیتا۔ اُہ اخِیر تک خُشِییاں وںڈّدا رِہا۔

اُس نیں جاںدی اُمرے بڑِییاں گمبھِّیر گلّاں کِیتِییاں٬ “اسِیں پچھّمی سبھِیاچار دی مار ہیٹھ مر رہے ہاں۔ سمبھّلۄ! نہِیں تاں پںجّابِییاں دی ہۄںد ہی مِٹ جاویگی۔ میلے لۄکاں نُۄں جۄڑدے آ٬ سِیاست لۄکاں نُۄں لِیرۄ لِیر کردی اےَ۔ میلے مُہبّت وںڈّدے نیں٬ منۄرںجّن کردے نیں تے پِیار ودھائُںدے نیں۔ اۄ میرے دیش دے لۄکۄ٬ جِہڑی مرذی پارٹی وِچ رہۄ پر سال وِچ اِک دِن سارے ’کٹھّے ہۄ کے میلا ذرُۄر منا لِیا کرۄ تاں جۄ مر کے تاں ’کٹھّے رہِ سکِیئے ...۔”

اُہ کِہا کردا سی٬ “مَیں منُکھّتا نُۄں پِیار کِیتا ناں کِہ پَیسے نُۄں۔ پَیسے جۄڑ کے کی کرنے سن؟ پِیار ستِکار تے آدر ماݨ جۄڑِیا جۄ اݨمُلّا ہَے ... لالساواں تۄں اُپّر اُٹھّ کے خُش تے سںتُّشٹ رہِݨ دی کۄشِش کِیتی ہَے ... لۄک گائِک لۄکاں دے نیڑے رہِݨ ... گائِکی نُۄں کمرّشل ناں بݨائُݨ ... لۄک ساذ٬ لۄک سُراں تے لۄک گِیتاں دی اُمر سدِیوی ہُںدّی ہَے۔ سںگِّیت رُۄہ دی کھُراک ہَے۔ جے سںگِّیت ناں ہُںدّا تاں منُکھّ کدۄں دا مر مُکّ جاںدا٬ گۄلی مارن دی لۄڑ نہِیں سی۔ جِویں چںدّ سُۄرج تے ہوا ساںجھی ہَے٬ کلاکار وی سبھ دے ساںجھے ہُںدّے ہن۔ گِیتکار جاں گائِک گِیت رِکارڈ کرائُݨ تۄں پہِلاں آپݨی ماں٬ بھَیݨ تے دھی نُۄں ذرُۄر سُݨاوے۔ آپݨِییاں دھِییاں بھَیݨاں تۄں وڈّا کۄئی سَیںسر بۄرڈ نی ہُںدّا۔ جدۄں کۄئی گائِک لُچّا گِیت گاوے تاں سرۄتے اُسے ویلے رۄکݨ۔ آپݨا امِیر سبھِیاچار کلاکاراں نُۄں بھُلّݨا نی چاہِیدا۔”

جسّۄوال نُۄں پںجّابی سبھِیاچار دا تھمّہ اَیویں نہِیں سی کِہا جاںدا۔

مۄہن سِںگھّ میلے وِچ ساہِتکار٬ گِیتکار٬ گائِک٬ کوّال٬ راگی٬ ڈھاڈی٬ پتّرکار٬ چِتّرکار٬ بھںڈّ٬ نکلِیئے٬ راسدھارِیئے٬ کوی٬ کوِیشر٬ سپیرے٬ گتکے والے٬ گِدھّے تے بھںگّڑے والے٬ جِںدّا ڈانس تے ناٹک مںڈّلِییاں٬ گلّ کی٬ ہر ترہاں دے کلاکار رل گئے۔ جسّۄوال دے کہِݨ ’تے اِک وار مَیں کبڈّی دے کھِڈاری وی لَے گِیا جِنہاں نیں میلے وِچ کبڈّی دا نُمائِشی مَیچ وِکھائِیا۔ میلے وِچ نُمائِشاں لگّݨ لگِّییاں تے پُستکاں دے سٹال سجݨ لگّے۔ مۄہن سِںگھّ میلے نُۄں بہُتے لۄک جسّۄوال دا میلا کہِݨ لگّ پئے۔ اُس میلے نُۄں ویکھ کے پںجّاب وِچ سبھِیاچارک میلِیاں دی لہِر تُر پئی جۄ دیش تۄں باہر بدیشاں وِچ وی چلی گئی۔ پںجّابی سبھِیاچار وِچ رںگِّیا وَینکُۄور-سری دا گدری بابِیاں دا میلا اینا مشہُۄر ہۄئِیا کِہ کَینیڈا دے پْردھان مںتّری نیں کاماگاٹا مارُۄ کاںڈ دی مُیافی اُس میلے وِچ آ کے مںگّی۔

جسّۄوال دے میلِیاں راہِیں انیکاں گائِک٬ گائِکی دے امبّر وِچ چھائے تے تارِیاں واںگ جگمگائُݨ لگّے۔ ہربھجن مان٬ پرمِںدّر سںدھُّۄ٬ منمۄہن وارس٬ سُرجِیت بِںدّرکھِییا٬ جَیذی بَیںس٬ دِلشاد اختر٬ کملجِیت نِیرُۄ٬ بھُپِںدّر کَۄر مُہالی٬ نرِںدّر ماوی٬ پمّی بائی٬ سُکھّی براڑ٬ چنّی اِںگلَیںڈِییا٬ کملجِیت نِیلۄں تے روِںدّر گریوال سمیت درجناں دی گِݨتی وِچ سںگِّیت سِتارے گِݨائے جا سکدے ہن۔ بِیبی سُرِںدّر کَۄر٬ آسا سِںگھّ مستانا٬ یملا جٹّ٬ گُرداس مان٬ ہںسّ راج ہںسّ٬ دِیدار سںدھُّۄ تے کُلدِیپ ماݨک جِہے گائِک مۄہن سِںگھّ میلے دِییاں سٹیجاں دا شِںگّار بݨدے رہے۔ آشا شرما٬ درشن بڑی٬ ہروِںدّر رِیاڑ٬ نِرمل جَۄڑا تے دلجِیت جسّل ورگے سٹیج سںچّالک مۄہن سِںگھّ میلے دِییاں سٹیجاں تۄں اُپّر اُٹھّدے گئے۔ جسوِںدّر بھلّا تے بال مُکںدّ شرما بھںڈّ سن جِنہاں نُۄں جسّۄوال نیں کِتے تۄں کِتے پُچائِیا۔ ڈھاڈِییاں وِچ رچھپال سِںگھّ پمال٬ چرن سِںگھّ آلمگِیر٬ ہردیو کںوّل٬ کوِیشراں وِچ پںڈّت سۄم ناتھ رۄڈِیاں والے٬ راگِییاں وِچ بھائی دِلباگ سِںگھّ-گُلباگ سِںگھّ٬ سُۄپھی گائِکاں وِچ پُۄرن شاہکۄٹی٬ برکت سِدھُّۄ٬ اِیدُۄ شرِیف٬ پِیارے لال - پُۄرن چںدّ گُرُۄ کی وڈالی تے ہۄر انیکاں کلاکار ہن۔ کلاکاری دے کھیتر وِچ جسّۄوال دی دیݨ بیمِسال ہَے۔

پںجّابی ساہِت دا بابا بۄہڑ سںتّ سِںگھّ سیکھۄں باراں ورہے مۄہن سِںگھّ میلا ویکھݨ آئُںدا رِہا تے اُہ وی کھُۄںڈی پھڑ کے۔ اینی کھِچّ رہی ہَے جسّۄوال دے میلے وِچ۔

جِویں جِویں جسّۄوال بُڈھّا ہۄ رِہا سی اُہ اُداس رہِݨ لگّ پِیا سی۔ گھر وِچ اِکلّا رہِ جاںدا تاں کہِںدّا٬ “نِیاݨا میلے وِچ گُیاچدَے تے بُڑھا بںدّا گھر ’چ۔”

کدے کہِںدّا٬ “اۄئے کاہدے میلے نیں ... بسّ مُۄںہ مُلاہذا رکھّݨا پَیںدے۔ بڑے میلے دیکھ لئے ... بڑے لا لئے ...تھ ّک گِیاں ہُݨ ...’رام کرنا چاہُنا ہُݨ مَیں۔” پر اُہ آرام ناں کر سکِیا۔ میلے لائُںدا اُہ ہمبھّ گِیا سی۔ پھِلاسپھراں واںگ گلّاں کرن لگّ پِیا سی٬ “ہُݨ شبداں دے مائنے بدل گئے سمیں نال۔ لۄک تِل-تِل کر کے مر رہے آ۔ سِیاست بُری ترہاں نِگھّرگی۔ لِیڈر چۄر بݨگے۔ سِیاست پَیسے والے دی رہِگی ... چڑھاوا لئۄ تے اگاںہ چڑھائۄ۔ بِیت گئے نیتا کِتھّۄں لبھّݨ? راج بھاگ دی سُݨۄ کہاݨی٬ تںدّ نہِیں ہُݨ اُلجھی تاݨی٬ لۄکاں دی پرواہ ناں کردے٬ کُرسی دا سبھ بھردے پاݨی٬ پُتلِیگر پئے ناچ نچائُںدے٬ پردے پِچھّۄں ڈۄراں نال٬ کِتھّے جا کے رۄئیِئے ربّا٬ کُتّی رل گئی چۄراں نال۔”

کہِںدّا سی٬ “گِیتاں ’چۄں سُر گُیاچ گئی٬ وںجھّل دی تان ٹُٹّ گئی٬ سرںگّی دا گج وِںگّا ہۄ گِیا٬ الگۄذِیاں دِییاں مۄرِییاں بںدّ ہۄگِییاں٬ یملے دی تُۄمبی تِڑک گئی٬ اِیدُۄ شرِیپھ نُۄں لکوا مار گِیا٬ رام سرُۄپ راجستھانی نُۄں کَیںسر٬ پںچھّی نُۄں کَیںسر٬ پرمِںدّر سںدھُّۄ نُۄں کَیںسر٬ ہائے نی کَیںسر دِیئے کلہِݨِیئیں بِجلِیئے٬ تَینُۄں ڈِگّݨ نُۄں پںجّاب دے پھنّکار ای لبھّے سی ...?”

“پںجّاب دے وِہڑے سُنّے! جوانی پردیساں نُۄں تُر گئی٬ وہِیراں گھتّ گئی۔ اُتھّے مذدُۄرِییاں کردے نیں پںجّاب دے لاڈلے۔ پردیساں دی کھاک چھاݨدے نیں۔ جگِّیا٬ تُر پردیس گِئۄں بُۄہا وجِّیا۔ بُۄہے وجّݨگے نی تاں ہۄر کی ہۄویگا؟ پںجّاب اُجّڑ رِہَے۔ رہِںدّے کھُۄںہدے ٹِیکے٬ گۄلِییاں تے سمَیکاں نیں نِگل لئے٬ سپرییاں پی پی مری جاںدے نیں٬ اۄئے کَۄݨ سمبھّالُۄ پںجّاب نُۄں؟ میرے ہاݨی-پْراݨی سبھ تُر گئے جِنہاں نال دِلاں دی ساںجھ سی۔ کِیہدے نال دِل-لگی کراں ہُݨ? دُنِییاں ہتھّاں ’تے ہتھّ ماردی پھِردی اےَ ...چ ّک لۄ چکّ لۄ کری جاںدی اےَ ... کِیہدے ’تے وِشواس کراں؟”

“میرا کُتّا بڑا وفادار سی ... بھۄرا وِساہ نی سی کھاںدا میرا۔ اِک وار مَیں کنیڈا چلِّیا۔ کُتّے دِییاں اکھّاں وِچ ہںجھُّۄ٬ میری گۄدی وِچّۄں ناں اُتّرے۔ میری گھر والی نیں بۄچ کے لاہِیا ... کۄئی ناں میرا پُتّ٬ رۄ ناں٬ چھیتی آجُۄگا تیرا باپُۄ۔ جدۄں مَیں گڈّی وِچ بہِ کے چلِّیا تاں کُتّا وی مگرے دَۄڑ پِیا۔ مساں پھڑِیا سیوادار نیں ...۔ بھائی کُتّے دی رِیس بںدّا کی کر-لُۄ؟”

“ساک-سکِیرِییاں سُکّگِییاں تِیلے واںگ۔ کِسے کۄل وکت نی رِہا مِلݨ ورتݨ دا۔ پہِلاں پْراہُݨے آئُݨے تاں چاء چڑھ جاݨا٬ ہُݨ متھّے تِئۄُڑِییاں چڑھ جاںدِیئَں۔ کِتے کاں نی بۄلدا٬ چِڑی نی چُۄکدی۔ کِسے ویلے پںجّاب پںچھِّییاں دا دیش ہُںدّا سی٬ پںچھّی گائُںدے - سُبھان تیری کُدرت۔ ہالی وی ہیکاں لائُںدے۔ کِہۄ جِہی ترکّی ہۄئی اۄئے پںجّاب دے لۄکۄ! منُکھّی کدراں-کِیمتاں٬ سادگی٬ سںجِّیدگی٬ سُہپّݨ, شاںتی٬ سیوا٬ سُہج-سُیاد تے سںجّم لبھّے نہِیں لبھّدے۔ بںدّے دی وُکّت نہِیں رہی٬ بسّ وِکھاوے٬ وِرۄدھ تے وِشواسگھات دا دَۄر دَۄرا ہَے اجّ-کلّہ۔ مَیں اُداس ناں ہۄواں تاں ہۄر کی ہۄواں؟”

جدۄں اُہ ڈھِلّا مٹھّا ہُںدّا تے کِسے میلے ’تے جا ناں سکدا تاں آکھدا:

تۄرِیئے نُۄں پَے گِیا تیلا

میلا میلا رہِگی کردی

وِچّے رہِ گِیا تتّی دا میلا ...

جسّۄوال ودھیرے بِمار ہۄئِیا تاں لُدھِیاݨے دے ڈی اَیمّ سی ہسپتال وِچ داکھل کرا دِتّا گِیا۔ پرِوار دے جِییاں نیں راتاں جاگ کے دِن رات سیوا کِیتی۔ اُہدا پۄتا امرِںدّر ہر ویلے ہاذر رہِںدّا۔ شُبھچِںتّک ہال چال پُچھّݨ آئُںدے رہِںدّے۔ مِیڈِیئے وِچ خبراں لگّدِییاں رہِںدِّییاں۔ سُرت سِر ہُںدّا تاں چڑھدی کلا وِچ کہِںدّا تے پۄچ پۄچ کے پگّ بنّہدا۔ بیہۄش ہُںدّا تاں کُجھ بۄل ناں سکدا۔ اُس نیں تِنّ کُ ہفتے ہسپتال دِییاں دوائیِیاں تے مشِیناں دے سِر ’تے کٹّے۔ آخر سال دے سبھ تۄں چھۄٹے دِن 22 دسمبّر 2014 نُۄں اُہ وڈّے کدّ دا اِنسان اِس پھانی سںسّار تۄں چلاݨا کر گِیا۔

جِس جسّۄوال دا ناں اُس نیں پُۄری دُنِییاں وِچ دھُمائِیا٬ اُہدی دیہ دا اںتّم سںسّکار جسّۄوال دے سِوِیاں وِچ نہِیں٬ لُدھِیاݨے شہِر دی شمشان بھُۄمی وِچ کِیتا گِیا اتے بھۄگ وی لُدھِیاݨے ہی پائِیا گِیا۔ جسّۄوال دے سِوے دھاہاں ناں ماردے تاں ہۄر کی کردے؟ جِس پیںڈُۄ سبھِیاچار دا اُہ المبّردار سی اُتھّے اُس نُۄں آخری ڈھۄئی ناں مِلی۔

اُہدے سںسّکار تے بھۄگ والے دِن لۄک وڈّی گِݨتی وِچ جُڑے۔ اِلَیکٹْرَۄنِک تے پْرِںٹّ مِیڈِیئے نیں اُس دے چلاݨے نُۄں وڈِّییاں خبراں نال نشر کِیتا۔ اںتّم ارداس سمیں ماڈل ٹائۄُن دے وڈّے گُردوارے وِچ اینا اِکٹھّ سی کِہ جِنّے لۄک ہال وِچ سما سکدے سن اُس تۄں ودھّ باہر کھڑھے سن۔ یُۄنِیورسِٹِییاں دے وائیِس چاںسلر٬ راجسی پارٹِییاں دے نیتا٬ سرکاری افسر٬ گائِک٬ گِیتکار٬ کلاکار تے ساہِتکار شردھاںجلِییاں دے رہے سن۔ اُنہاں دے بۄل ہںجھُّۄ وہائُݨ والے سن۔ سبھناں دی سُر سی کِہ پںجّابی سبھِیاچار دا بُرج ڈھہِ گِئَے٬ تھمّہ ڈِگّ پِئَے تے پںجّاب نُۄں کدے پُۄرا ناں ہۄݨ والا گھاٹا پَے گِئَے۔ ’بدرںگّ ہۄ رِہا پںجّابی سبھِیاچار‘ پُستک لِکھݨ والے سابکا کمِشنر کُلبِیر سِںگھّ سِدھُّۄ نیں اخِیر وِچ اِہ کہِ کے گلّ مُکائی کِہ گھاٹا پَیݨ دی گلّ تاں سارے کری جاںدے نیں۔ ہَے کۄئی مائی دا لال جِہڑا جسّۄوال ولّۄں جگائے دِیوے وِچ تیل پاوے تے پںجّابی سبھِیاچار دا دِیوا جگائی رکھّے؟ ہَے کۄئی جسّۄوال دی تھاں پُۄرن والا؟

پںجّابی سبھِیاچار دے بھوِکھّ دا سوال ہُݨ سارے پںجّابِییاں دے سنمُکھّ ہَے۔