اِکبال سِںگھّ رامُۄوالِیئے دی چَۄتھی برسی ’تے اُہدے بارے سِمرتی گْرںتھّ چھپِیا ہَے٬ جِس وِچ شردھاںجلِییاں٬ رچنا سمِیکھِیا تے اُہدِییاں کُجھ رچناواں شامل ہن۔ اُس نیں پہِلا ساہ 22 پھروری 1946 نُۄں رامُۄوالے دے کچّے کۄٹھے وِچ لِیا سی اتے آکھری ساہ 17 جُۄن 2017 نُۄں ٹۄراںٹۄ دے پْرِںسِّذ مارگریٹ کَیںسر ہسپتال دے رُۄم نمبّر 1712 وِچ لِیا۔ جمّݨ ویلے پھگّݨ دی کۄسی رُتّ سی تے چلاݨے والے دِن ہاڑھ دی تپدی دھُپّ۔ اُہدے جنم سمیں اُہدی ماں نُۄں دُدھّ نہِیں سی اُتّر رِہا۔ جنم تۄں لَے کے ڈیڈھ سال تک اُہ گُیاںڈھی مُسلمان سمدُۄ دی بیئۄَلاد اَۄرت گُجری دے دُدھّ ’تے

1960وِیاں وِچ جدۄں مَیں دِلّی تۄں پِںڈّ گیڑا ماردا تاں گھرے ’کلِیاݨ’ تے ’پی بی 18’ دے بِیج دِییاں گلّاں ہُںدِّییاں۔ مَینُۄں کِہا جاںدا٬ “دِلِّیئۄں بی مِلے تاں لِیائیِں۔” کِسے نیں دسّ پا رکھّی سی کِہ دِلّی دے پُۄسا اِںسٹِیچِئۄُٹ تۄں بِیج مِل سکدَے۔ کلِیاݨ دے داݨے مۄٹے تے رںگّ شربتی سی جد کِہ پی بی 18 دے برِیک تے رںگّ دے گھسمَیلے سن۔ جھاڑ دۄہاں ہی بِیجاں دا پہِلِییاں دیسی کݨکاں نالۄں دُگّݨا سی۔ دیسی کݨکاں کِلّے وِچّۄں مساں وِیہ بائی مݨ نِکّلدِییاں سن پر مَیکسِیکن کݨکاں بارے کِہا جاںدا سی کِہ کِلّے وِچّۄں چالی مݨ تۄں اُتّے نِکلدِییاں ہن۔

ڈا. گُربخش سِںگھّ بھںڈّال دی نذم تے نسر سبھ کوِتا ہی ہَے۔ اُسدی کوِتا لرذدے نِیر ورگی ہَے۔ بھںڈّال ندی دی چھلّ دا مۄتی ہَے۔ اُہدے تے سُرجِیت پاتر دے پِںڈّ بِیاس دے چڑھدے بنّے ہن۔ پاش تے مِیشے دے پِںڈّ وی اُنہاں دے نیڑے ہی پَیںدے ہن۔ گُربخش سِںگھّ بھںڈّال بیٹ دا جمّپل ہَے۔ اُس اِلاکے دا پَۄݨ-پاݨی شائِری دی گُڑھتی بکھشد ہَے۔ اَین اُویں٬ جِویں نہِر سرہںدّ دے پاݨی نال رامپُر دے جمّے جائے شائِر بݨدے ہن۔ بھںڈّال کوی وی ہَے تے وارتککار وی۔ اُہ سںوّیدنشِیل اِنسان ہَے۔ درد دا بھر وگدا درِیا۔ اُسدِییاں اکھّاں ’چ ترل مۄتی لِشکدے رہِںدّے ہن

(پھِلماں دے ٹْریلر تاں ویکھدے ہی ہاں۔ ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دی پُستک ’ہِیرے بںدّے‘ دا ٹْریلر وی ویکھ لئۄ۔ اِس وِچ 16 لیکھکاں دے شبد-چِتر ہن۔ مَیں اُنہاں دا ٹْریلر ہی وِکھا رِہاں۔ آلۄچکا دا کمّ ہَے آلۄچنا کرنی تے پاٹھکاں دا پڑھ کے انںدّ مانݨا۔)

ورِیام سںدھُّۄ نُۄں مَیں کہاݨِییاں دا رُستم منّدا ہاں۔ اِنہاں شبد-چِتراں `چ وی اُس نیں نِکِّییاں-نِکِّییاں بھاوپُۄرت کہاݨِییاں پائیِیاں ہن۔ کہاݨِییاں پائُݨ نال اُہدے شبد چِتر ہۄر وی دِلچسپ بݨ گئے ہن۔ ہۄرناں دے شبد-چِتراں تۄں وکھّرے۔ پاٹھک پُستک پڑھ کے ہی جاݨ سکݨگے کِہ کہاݨِییاں دا رُستم کِہۄ

اِکبال دی سوَیجِیونی ’برف وِچ اُگّدِیاں‘ دے سمرپݨ پنّے اُتّے اِہ ستراں اںکِّت ہن:

کدے ناں سۄچِیا تک سی اجائیِں مر-مِٹݨ بارے

پر چھُری دا ہُسن سی کِہ خُدکُشی دا جھلّ وگ تُرِیا!

دیکھِیا مَینُۄں جدۄں سی پہِلی واری برف نیں٬

مُسکْرائی٬ کہِݨ لگّی:

دسّ تیرا تِڑکݨا٬ کِس پاسِئۄں ہۄوے شُرُۄ!

اِکبال نیں پہِلا ساہ رامُۄوالے دے کچّے کۄٹھے وِچ لِیا سی اتے آخری ساہ ٹراںٹۄ دے ہسپتال وِچ لِیا۔ 2000 دا لگّا کَیںسر رۄگ اُس نُۄں 2017 وِچ لَے بَیٹھا۔ کَیںسر وِرُدھّ 17 سال دے سںگھّرش وِچ اُہ کئی وار جِ

’کِہڑا پںجّاب‘ کِتاب مَینُۄں اُسَین بۄلٹ دی سپرِںٹّ ورگی لگّی٬ نواں رِکارڈ سِرجدی۔ پھلائیِںگ سِکھّ مِلکھا سِںگھّ دی دَۄڑ ورگی۔ تیذترار۔ لِشکارے ورگی۔ کِتاب بارے کِتاب دی شَیلی وِچّ ہی گلّ کرنی بݨدی ہَے۔ پاتر نیں اِس پُستک بارے کِہا ہَے: پتّرکاری ورگی ساہِتکاری٬ ساہِتکاری ورگی پتّرکاری۔

میری سمجھ مُتابِک پںجّابی دی اِہ اجِہی کِتاب ہَے جِس نُۄں پتّرکاری دا مسالیدار تڑکا لگّا ہۄئِیا ہَے۔ تے تڑکا وی نِمّ دے گھۄٹݨے نال کُۄںڈے وِچّ رگڑے مسالے ورگا٬ جِس نال سارا اگواڑ مہِک اُٹھّے۔ کِیا باتاں دھنَۄلے والے ’کلپھُۄ‘ دِییاں!

جسّۄوال گائُݨ میلِیاں دا مۄہڑِیگڈّ سی۔ اُس نُۄں پںجّابی سبھِیاچار دا بابا بۄہڑ کِہا جاںدا سی۔ اُہدا پُۄرا ناں اُہدے کدّ کاٹھ جِڈّا ہی سی -جتھیدار جگدیو سِںگھّ جسّۄوال۔ اُس نیں پِںڈّ جسّۄوال دی مشہُۄری اُویں ہی کرائی جِویں گریوالاں دِییاں کھیلہاں نیں کِلا رائِپُر دی کرائی۔ جے اُہ آپݨے ناں نال آپݨا گۄت گریوال جۄڑی رکھّدا تاں پِںڈّ جسّۄوال نُۄں دُۄر دُراڈے دے لۄک ناں جاݨ سکدے۔ جگدیو سِںگھّ دے ناں نال پِںڈّ جسّۄوال دا ناں وی دُۄر-دُۄر تک دھُمِّیاں۔ اُہ وِلکھّݨ شخسِیئت دا مالک سی٬ جِس وِچ انیکاں گُݨ سن۔ اُہدا جِیون رںگّ تماشِیاں دی لِیلہا

ساہِت رتن جسوںتّ سِںگھّ کںوّل 27 جُۄن 2019 نُۄں سَۄ سالاں دا ہۄ گِیا ہَے۔ اُس نیں اسّی سال لِکھݨ تے سَۄ سال جِئۄُںدے رہِݨ دا رِکارڈ رکھّ دِتّا ہَے۔ وِشو بھر دِییاں بھاشاواں وِچّ شائِد ہی کۄئی نامی ساہِتکار ہۄوے جِس نیں اسّی ورہے لگاتار لِکھِیا ہۄوے تے سَۄ سال جِیوِیا ہۄوے۔ وڈئُمرے برنارڈ شاء٬ برٹرںڈّ رسّل تے کھُشوںتّ سِںگھّ جِہے نامور لیکھک سَیںچری ماردے ماردے رہِ گئے۔ آخر اِہ سَیںچری مارنی اِکّ پںجّابی لیکھک دے ہِسّے آئی۔ آلۄچک تے لیکھک٬ سبھ منّدے ہن کِہ کںوّل نیں پںجّابی دے سبھ تۄں ودھ پاٹھک پَیدا کِیتے ہن۔ پںجّابی ساہِت تے بھاشا نُۄں اُس دی بڑی و

“مَینُۄں میری پسںدّ دا مُکھّ مںتّری دِئۄ۔ جے پںجّاں سالاں وِچّ پںجّاب نُۄں مُڑ کھڑھا ناں کِیتا تاں بیشک مَینُۄں چَۄںک وِچّ کھڑھا کے گۄلی مار دِئۄ!” اِہ کہِݨا ہَے ’کھیتی ارتھچارے دے دھرُۄ تارے‘ پدم بھُۄشن ڈا. سردارا سِںگھّ جَۄہل دا۔

اِہنِیں دِنِیں اُہ تے اُہناں دے ساتھی لۄکاں دے سںوِّدھانک ادھِکاراں لئی ’لۄک جمہُۄری لہِر‘ چلا رہے ہن جِسدے تِنّ وڈّے اِکٹھّ ہۄ چُکّے ہن۔ آم لۄکاں اتے بُدھِیجِیوِییاں دا ہُںگّارا اُتشاہ بھرِیا ہَے۔ پہِلا اِکٹھّ پِںڈّ کھۄسا پاںڈۄ٬ دُۄجا جلالاباد تے تِیجا مُلّامپُر ہۄئِیا۔ لۄٹُۄ سرکاراں تۄں ستے ہۄئے ہر ورگ دے لۄک آپ

دربار ساہِب کرتارپُر کیول سِکھّاں دا نہِیں٬ ہِںدُّۄیاں تے مُسلماناں دا وی ساںجھا تِیرتھ ستھان ہَے۔ اُتھّے گُرُۄ نانک دیو جی دی سمادھ اتے مذار نالۄ نال ہن۔ ساکھی ہَے کِہ 22 ستمبّر 1539 نُۄں گُرُۄ نانک دیو جۄتی جۄت سمائے تاں ہِںدُّۄ کہِݨ لگّے اسِیں آپݨے گُرُۄ دی دیہ دا سسکار کراںگے۔ مُسلمان کہِݨ لگّے بابا نانک ساڈا پِیر ہَے٬ اسِیں آپݨے پِیر دی دیہ دپھناواںگے۔ ساکھی انُسار گُراں دی دیہ تۄں چادر چُکّی تاں کیول پھُلّ مِلے۔ آپݨا گُرُۄ پِیر منّدِیاں ہِںدُّۄیاں اتے مُسلماناں نیں پھُلّ ادھّۄ-ادھّ وںڈّ لئے تے چادر وی ادھّۄ-ادھّ کر لئی۔ ہِںدُّۄیاں نیں

شاہکار ناول ’پُۄرنماشی‘ لِکھݨ والا پںجّابِییاں دا بائی جسوںتّ سِںگھّ کںوّل 100 سال 7 مہِینے 4 دِن جِئۄں کے اںتّم پھتِہ بُلا گِیا۔ 27 جُۄن 1919 نُۄں اُس نیں ڈھُڈِّیکے دی آبۄ ہوا وِچّ پہِلا ساہ لِیا سی تے ڈھُڈِّیکے وِچّ ہی 1 پھروری 2020 نُۄں سویرے 7:40 وجے آخری ساہ لِیا۔ اِشنان کرا کے اُس دا سپُتّر سربجِیت سِںگھّ کپّڑے پہِنا رِہا سی کِہ مامُۄلی ہٹکۄرے نال سواس پُۄرے ہۄ گئے۔ اُسے دِن بائد دُپہِر 3:30 وجے اُس دی مْرِتک دیہ نُۄں لیکھکاں تے لۄکاں دے وڈّے اِکٹھّ نیں ’پںجّاب٬ پںجّابی تے پںجّابِیئت دا پہِریدار جسوںتّ سِںگھّ کںوّل امر رہے‘ دے نائرِیاں ن

2007 وِچ پْرکاشت میری پُستک ’کبڈّی کبڈّی کبڈّی‘ وِچ ’کبڈّی نُۄں ڈرگّ دا جپھّا‘ کاںڈ چھپݨ کارن کئی کبڈّی پْرمۄٹر میرے نال ناراذ ہۄئے سن۔ اُنہاں دا اُلامبھا سی کِہ مَیں کبڈّی دا کُمَیںٹیٹر ہۄ کے کبڈّی دا ہی بھاںڈا بھنّ رِہا ہاں۔ پھِر بِلّی تھَیلِئۄں باہر آ گئی اتے انیکاں کھِڈارِییاں دے ڈرگّی ہۄݨ دی گُجھّی گلّ جگّ ذاہِر ہۄ گئی۔ کَینیڈا تے اِںگلَیںڈ دے کبڈّی سِیذن-2008 وِچ کھیڈے ڈھائی سَۄ کھِڈارِییاں وِچّۄں 119 کھِڈاری ڈرگّی نِکلے! 2014 وِچ کِتاب ’کِسّا کبڈّی دا‘ وِچ ’کبڈّی نُۄں ڈرگّ دا کۄہڑ‘ کاںڈ لِکھِیا تاں سارا ہِیج پِیاذ ہی ن

مِلکھا سِںگھّ نُۄں ’پھلائیِںگ سِکھّ‘ کِہا جاںدا ہَے۔ اِہ خِتاب اُس نُۄں لاہَۄر دے سٹیڈِیئم وِچ مِلِیا سی۔ دَۄڑ جِتّݨ پِچھّۄں جدۄں مِلکھا سِںگھّ نیں جیتُۄ گیڑی لائی تاں انائۄُںسر نیں کِہا سی٬ “مِلکھا سِںگھّ دَۄڑِیا نہِیں٬ اُڈِّیا ہَے۔ اسِیں ایہنُۄں ’پھلائیِںگ سِکھّ‘ دا خِتاب دینے آں!”” جدۄں مِلکھا سِںگھّ نُۄں پْرَیذِیڈَیںشل بَۄکس وِچ جنرل ایُۄب کھاں نال مِلائِیا تاں اُس نیں وی کِہا٬ “مِلکھا سِںگھّ٬ تُسِیں واکِیا ای ’پھلائیِںگ سِکھّ‘ ہۄ۔””

اُہ دَۄڑدا کاہدا اُڈّدا سی۔ اُہدی جِیون کہاݨی دَۄڑ دی اجِہی گاتھا ہَے٬ جِہڑی جگّۄں نِیاری ہَے۔ اُہدے بارے انیکاں دںدّ کتھاواں

مائیِکل جَۄہنسن نُۄں ’لِیجَیںڈری سپْرِںٹّر‘ کِہا جاںدَے۔ جدۄں اُہ دَۄڑدا سی تاں اِںج لگّدا سی جِویں ٹْرَیک وِچّ واورۄلا آ گِیا ہۄوے۔ اُس نیں 3 اۄلمپِّک کھیڈاں تے 8 وِشو چَیمپِیئنشِپاں وِچّ بھاگ لِیا۔ اُہ 200 مِیٹر٬ 400 مِیٹر تے 4+400 مِیٹر دَۄڑاں دا اۄلمپِّک تے وِشو چَیمپِیئن بݨدا رِہا۔ گُڈّوِلّ گیمذ وِچّۄں وی اُس نیں 4 گۄلڈ مَیڈل جِتّے۔ اَیٹلاںٹا-1996 دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں اُہدی گُڈّی سِکھر ’تے سی۔ اُس نیں اۄلمپِّک کھیڈاں دے 4 تے وِشو اتھلَیٹِکس چَیمپِیئنشِپاں دے 8 گۄلڈ مَیڈل جِتّے۔ اجِہا کر کے اِکّ وار پھِر جَیسی اۄویںس تے کارل لیوِس ہۄراں

اِک سی بلوںتّ گارگی۔ بٹھِںڈّے دے ریتلے ٹِبِّیاں دا جمّپل۔ لاہَۄر دے اَیپھّ. سی. کالج تۄں دۄ اَیمّ. اے. پاس۔ اُہ بڑا نکھریہتھّا لیکھک سی۔ اُہدِییاں دھُمّاں دیس پْردیس دُۄر-دُۄر تک پئیِیاں رہِییاں۔ اُس دے ریکھا-چِتّر٬ ناٹک٬ ناول٬ کہاݨِییاں٬ سوَیجِیونی٬ سفرناما تے رںگّ مںچّ سبھ چرچِت رہے۔ اُہ کلم دے ذۄر نال جِیوِیا تے انیکاں دیساں وِچ گھُمِّیا۔ اُہدے ناٹک ماسکۄ٬ جرمنی٬ پۄلَیںڈ٬ لںڈّن تے امرِیکا وِچ کھیڈے گئے۔ اُہدا جِیون وی ناٹکی سی تے لِکھتاں وی ناٹکی۔ اُہ بڑا وڈّا ڈرامیباذ سی۔ ساہِت دا سیلذمَین۔ اُہ ہۄرناں نُۄں تاں پلیتھݨ لائُںدا ہی سی٬ آپݨے آپ

گُربچن سِںگھّ بھُلّر کلم دا مَیراتھن دَۄڑاک ہَے۔ دم رکھّ کے لمّی دَۄڑ دَۄڑن والا۔ مَیراتھن دَۄڑ بتالی کِلۄمِیٹر دی ہُںدّی ہَے٬ اُس نُۄں کلم چلائُںدِیاں سٹھّ سال ہۄ گئے ہن۔ چُراسی سالاں دا جُیان ہۄ کے اُہ سگۄں ہۄر تیذ دَۄڑن لگّ پِئَے جِس کر کے کِتاباں لِکھݨ دِییاں ڈھیرِییاں لائی جا رِہَے۔ اُس نیں شائِد ہی کۄئی وِشا٬ وِدھا جاں ساہِتک رُۄپ لِکھݨۄں چھڈِّیا ہۄوے۔ مَۄلِک سِرجݨا٬ سمپّادنا٬ انُواد٬ آلۄچنا٬ مُکھبںدّ٬ بھُۄمِکاواں٬ جِیونِییاں٬ سفرنامے٬ کوِتاواں٬ کہاݨِییاں٬ ناول٬ ہاس وِئںگّ٬ ارتھچارا تے اِتِہاس٬ گلّ کی ہر مَیدان کلم دا گھۄڑا بھجائِیا ہَے۔ شبد چِ

ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا کرنی والا مہامپُرش سی۔ پںجّاب دی مہاناذ ہستی۔ اُہ سچّمُچّ پںجّاب دا چھیواں درِیا سی۔ نویں پںجّاب دا نِرماتا۔ اُس نیں جِس کمّ وی نُۄں ہتھّ پائِیا کامیابی نال سِرے لائِیا۔ اُہ پُۄرن پُرکھاں واںگ جِیوِیا تے کرنی والے مہامپُرشاں واںگ سُرگواس ہۄئِیا۔ اخِیرلے ساہاں تک آہرے لگّا رِہا۔ تُردا پھِردا پرئُپکار دے کارج کردا الۄپ ہۄ گِیا۔ اُہنُۄں کِسے نیں وِہلا بَیٹھا نہِیں سی ویکھِیا۔ اِکۄ جُۄن ’چ اُہ کئی جُۄناں جی گِیا۔ اُہ اِک ہۄ کے وی سوا لکھّ سی!

اُہ چۄٹی دا بنسپتی وِگِیانی سی٬ کلا پْریمی٬ ساہِتکار تے اِتِہ

بلبِیر سِںگھّ کںوّل کھۄجی لیکھک ہَے۔ ’بلّے بلّے‘ اُہدا تکِییا کلام۔ بلّے بلّے کرے بِنا اُہتۄں رہِ نہِیں ہُںدّا۔ اُس نیں پہِلواناں٬ کَۄڈِیالاں٬ راگِییاں٬ ربابِییاں٬ بائیِیاں تے بھارتی سںگِّیت گھراݨِیاں بارے لِکھ کے واکِیا ای بلّے بلّے کرائی ہَے۔ اُہ پںجّابی وِرسے دا المبّردار ہَے اتے وِراست نال مۄہ رکھّدَے۔ اِسے مۄہ سدکا اُس نیں لںڈّن وِچ ’پںجّاب ہَیرِیٹیج مِئۄُذِیئم‘ بݨائِیا ہَے۔ اُس وِچ بھلوانی٬ ساذ سںگِّیت تے پںجّابی وِرسے نال سبںدھِّت وستاں سمبھّال رکھِّییاں ہن۔

اُہ 8 مارچ 1934 نُۄں پِںڈّ جَۄڑا جِلا ہُشِیارپُر وِچ جمِّیا سی اتے 1964 تۄں ولائِت وِچ و

اۄلمپِّک رتن بلبِیر سِںگھّ تِنّ مہِینِیاں تۄں پی جی آئی چںڈِّیگڑھ وِچ ذیرے اِلاج ہَے۔ اِہ کہِ لئۄ کِہ تِنّ مہِینِیاں تۄں اُہدا ذِںدّگی-مَۄت دا مَیچ چلّ رِہا ہَے۔ اُہدی جِیونی دا ناں مَیں ’گۄلڈن گۄل‘ رکھِّیا سی۔ اُسدِییاں اںتّلِییاں ستراں سن: اںتّرراشٹری اۄلمپِّک کمیٹی نیں تاں اُس نُۄں اۄلمپِّک رتن بݨا دِتّا ہَے٬ بھارت سرکار پتا نہِیں کدۄں بھارت رتن بݨاوے؟ بلبِیر سِںگھّ دا کہِݨا ہَے٬ “جِویں مَیچ برابر رہِ جاݨ پِچھّۄں اَیکسٹرا ٹائیِم دِتّا جاںدا ہَے٬ اَیکسٹرا ٹائیِم وِچ مَیچ برابر رہے تاں گۄلڈن گۄل دا سماں ہُںدّا ہَے٬ اُویں مَیں وی ہُݨ گۄلڈن گۄل دی اُڈِیک و

پاش٬ شمشیر دا پگّ-وٹّ نہِیں٬ لںگّۄٹی-وٹّ یار سی پر سی رُسیوِیاں منیوِیاں والا۔ اُنہاں دی آپس وِچّ تِکھّی تکرار ہُںدّی رہِںدّی سی۔ اُہ بہِسدے سن٬ رُسّدے سن تے چھیتی منّ وی جاںدے سن۔ شمشیر لِکھدا ہَے٬ “اسِیں آپس وِچّ لڑ وی پَیںدے سی۔ بڑی وار لڑے۔ کئی وار لڑے۔ وار وار لڑے۔ کِسے کِسے واری تاں اِںج ہُںدّا سی کِہ بسّ اِہ آخری لڑائی ہَے تے مُڑ اِکّ-دُۄجے دے متھّے نہِیں لگّاںگے۔ پر کدے چِٹھِّییاں راہِیں سُلہا-سپھائی ہۄ جاںدی سی٬ کدے آہمۄ-ساہمݨے ہُںدِّیاں اکھّاں مِلݨ ’تے۔ اسِیں کِئۄں لڑدے سی٬ اِہ وی نہِیں سی پتا لگّدا اتے اِنا ارسا بِیتݨ