مِلکھا سِںگھّ نُۄں ’پھلائیِںگ سِکھّ‘ کِہا جاںدا ہَے۔ اِہ خِتاب اُس نُۄں لاہَۄر دے سٹیڈِیئم وِچ مِلِیا سی۔ دَۄڑ جِتّݨ پِچھّۄں جدۄں مِلکھا سِںگھّ نیں جیتُۄ گیڑی لائی تاں انائۄُںسر نیں کِہا سی٬ “مِلکھا سِںگھّ دَۄڑِیا نہِیں٬ اُڈِّیا ہَے۔ اسِیں ایہنُۄں ’پھلائیِںگ سِکھّ‘ دا خِتاب دینے آں!” جدۄں مِلکھا سِںگھّ نُۄں پْرَیذِیڈَیںشل بَۄکس وِچ جنرل ایُۄب کھاں نال مِلائِیا تاں اُس نیں وی کِہا٬ “مِلکھا سِںگھّ٬ تُسِیں واکِیا ای ’پھلائیِںگ سِکھّ‘ ہۄ۔”
اُہ دَۄڑدا کاہدا اُڈّدا سی۔ اُہدی جِیون کہاݨی دَۄڑ دی اجِہی گاتھا ہَے٬ جِہڑی جگّۄں نِیاری ہَے۔ اُہدے بارے انیکاں دںدّ کتھاواں چلِّییاں تے لتِیفے بݨے۔ گلّ ہاسے مذاک تۄں شُرُۄ کردے ہاں۔ اِک رات اُہناں دے گھر چۄر آ گئے۔ پتنی نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں جگائِیا٬ “اُٹھۄ سردار جی٬ گھر وِچّ چۄر آئے لگّدے نیں۔”
سردار جی نیں کِہا٬ “سَۄݨ دِئۄ مَیڈم۔ چۄر کِتے نہِیں دَۄڑ چلّے!”
چۄر چۄری کر کے دَۄڑے تاں پتنی نیں پھِر جگائِیا٬ “چۄر تاں دَۄڑ وی گئے۔”
چۄراں دا دَۄڑنا سُݨ کے مِلکھا سِںگھّ مںجّے تۄں اُٹھِّیا۔ رنِںگّ شُۄء پائے تے چۄراں مگر دَۄڑ پِیا۔ چۄر اگّے تے مِلکھا سِںگھّ پِچھّے۔ چںڈِّیگڑھ دِییاں کھُلّہِییاں سڑکاں۔ مِلکھا سِںگھّ سِرپٹّ دَۄڑدا گِیا۔ سُکھنا لیک کۄل اِک سِیاݨُۄں بںدّا مِلِیا جِس نیں 'پھلائیِںگ سِکھّ' نُۄں پُچھِّیا٬ “مِلکھا سِںگھّ جی٬ اجّ ادھّی راتے کِدھّر؟”
مِلکھا سِںگھّ نیں جواب دِتّا٬ “چۄراں مگر دَۄڑِیا سی۔ اُنہاں نُۄں پِچھلے چَۄںک وِچّ ای پِچھاںہ چھڈّ آئِیاں!”
دَۄڑ مِلکھا سِںگھّ دی ذِںدّگی ہَے۔ اُہ سکُۄلے جاںدا تاں سکُۄلۄں دَۄڑ جاںدا۔ تپدے ریتلے راہاں ’تے نںگّے پَیر بھُجّدے تاں دَۄڑ کے کِسے رُکھّ دی چھاویں ٹھںڈھّے کردا۔ اِک رُکھّ دی چھاں تۄں دُۄجے رُکھّ دی چھاں ولّ دَۄڑدا۔ 1947 وِچ اُہ پاکِستان وِچّۄں جان بچا کے دَۄڑِیا۔ پہِلاں مُلتان٬ پھِر پھِرۄذپُر تے پھِر دِلّی پُجّا۔ دِلّی اُہ ریل گڈِّییاں نال دَۄڑِیا تے چۄرِییاں چکارِییاں کِیتِییاں۔ اِٹّاں رۄڑے تے چاکُۄ چلائے۔ پُلِس پھڑن لگّی تاں دَۄڑ کے بچِیا۔ بِنٹِکٹا سفر کردا دَۄڑن لگّا تاں پھڑِیا گِیا٬ جِس کرکے جیلہ جا پُجّا۔ بھَیݨ نیں والِییاں گہِݨے رکھّ کے جیلۄں چھُڈائِیا۔ پھِر اُس نُۄں بھَیݨ دے سہُرِیاں نیں دَۄڑاء دِتّا۔
چڑھدی جُیانی وِچّ اُہ اِک غرِیب کُڑی دے کُیارے اِشک پِچھّے دَۄڑِیا پر اُہ اُہدے ہتھّ ناں آئی۔ اِک امِیر کُڑی اُہدے مگر دَۄڑی٬ جِس نُۄں مِلکھا سِںگھّ نیں ڈاہی ناں دِتّی۔ پھَۄج وِچّ بھرتی ہۄئِیا تاں دَۄڑ کے ہی سپَیشل دُدھّ دا گلاس لُیائِیا۔ دَۄڑ دَۄڑ کے ترکِّییاں پائیِیاں تے سِپاہی تۄں جُۄنِیئر کمِشںڈّ افسر بݨِیا۔ دیساں پردیساں وِچ دَۄڑ کے اُہ مَیڈل تے کپّ جِتّدا گِیا تے امرِیکا دی ہَیلمذ ٹراپھی نُۄں جا ہتھّ پائِیا۔ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ دَۄڑ کے پہِلا اۄلمپِّک رِکارڈ تۄڑِیا تاں کُلّ دُنِییا وِچّ مِلکھا مِلکھا ہۄ گئی۔ پاکِستان دے شہِر لاہَۄر وِچ دَۄڑِیا تاں 'پھلائیِںگ سِکھّ' دا خِتاب مِلِیا۔ مُسِیبتاں اُس نُۄں وار وار گھیردِییاں رہِییاں پر اُہ اُنہاں دا ساہمݨا کردا اگّے ہی اگّے دَۄڑدا گِیا۔ اُہدے بارے پھِلم بݨائُݨ والِیاں نُۄں وی اِہۄ ناں سُجھّا٬ 'بھاگ مِلکھا بھاگ'۔ اِہ اُہدے گھائِل باپ دے آخری بۄل سن٬ “دَۄڑ جا پُتّرا! دَۄڑ جا ...۔”
جان بچا کے اُہ اجِہا دَۄڑِیا کِہ دَۄڑدا ہی آ رِہَے۔ جِنہاں راہاں٬ کھیتاں٬ ڈںڈِّییاں٬ پگڈںڈِّییاں٬ پٹڑِییاں٬ پارکاں٬ ٹرَیکاں تے گَۄلف گرائۄُںڈاں وِچ اُہ دَۄڑِیا٬ اجّ وی اُتھۄں اُہدے مُڑھکے دی مہِک آ رہی ہَے!
1966 وِچ مِلکھا سِںگھّ نال کِیتی پہِلی مُلاکات مگرۄں مَیں اِک لیکھ 'دَۄڑ دا بادشاہ' لِکھِیا سی٬ جِس دِییاں کُجھ ٹُۄکاں ہاذر ہن٬ “گرائۄُںڈ اُہدے لئی تِیرتھ ستھان بݨ گِیا تے دَۄڑنا نِتنیم۔ دَۄڑدِیاں وِتۄں باہرا ذۄر لائُݨ نال اُہ وار وار بیہۄش ہُںدّا رِہا تے کئی وار لہُۄ دِییاں اُلٹِییاں کِیتِییاں۔ دَۄڑ اُہدا اِشٹ بݨ گئی سی۔ سِکںدّراباد اُہدا سَیںٹر سی۔ پھَۄجی بَیرک تے ٹرَیک اُہدی دُنِییا سی۔ جِتھّے اِک پاسے کرڑی تپسِّیا اُہدا لہُۄ پِیںدی٬ چِہرا ذرد کردی٬ سرِیر دا مُڑھکا کڈھّدی٬ نِڈھال کردی٬ راتاں نُۄں دَۄڑ لُیائُںدی٬ انِیںدرے ماردی٬ اُتھّے دُۄجے پاسے جِتّاں جِتّݨ دِییاں سُنہِری گھڑِییاں دی تاںگھ وِچ اِہۄ تپسِّیا اُہنُۄں گگناں دے پری-مںڈّلاں وِچ سںوّا دِںدّی!
ٹۄکِیئۄ-58 دِییاں ایشِیائی کھیڈاں سمیں پاکِستان دا پْرسِدھّ دَۄڑاک ابدُلّ خالِک کِسے نُۄں نِگہا ہیٹھ نہِیں سی لِیائُںدا۔ 200 مِیٹر دی دَۄڑ تۄں پہِلاں مِلکھا سِںگھّ نُۄں مِلائِیا تاں اُہنے پھُکرِیاں واںگ پھڑھ ماری٬ ویکھ لاںگا وڈّے رُستمے ہِںدّ نُۄں! پاکِستانِییاں کۄل پاڈی ماری٬ ایس سِکھڑے نیں میرا دھکّا کِتھّۄں سہِݨا؟
ابدُلّ خالِک 100 مِیٹر دی دَۄڑ جِتّ چُکّا سی تے مِلکھا سِںگھّ 400 مِیٹر دی۔ جِہڑا 200 مِیٹر دی دَۄڑ جِتّدا اُہ ایشِییا دا بَیسّٹ اتھلِیٹ بݨنا سی۔ دَۄڑ شُرُۄ ہۄئی تے اخِیر تک دۄویں برابر دَۄڑدے گئے۔ جۄش وِچ سارا سٹیڈِیئم پبّاں بھار کھڑھا ہۄ گِیا۔ دۄویں دَۄڑاک پھِیتے نُۄں اِکّۄ سمیں چھۄہے۔ دَۄڑ پُۄری ہۄݨ ’تے مِلکھا سِںگھّ لڑکھڑا کے ڈِگّ پِیا۔ کُجھ سماں اُڈِیکݨ تے دَۄڑ سماپتی دی پھۄٹۄ گھۄکھݨ اُپرںتّ اَیلان ہۄئِیا - مِلکھا سِںگھّ پھسٹ! ٹائیِم ...۔ ٹائیِم تاڑِییاں دی گُںجّار وِچ کِسے ناں سُݨِیا۔
مِلکھا سِںگھّ دے کھُشی وِچ ہںجھُّۄ وہِ تُرے۔ تسوِیراں کھِچّݨ لئی کَیمرِیاں دِییاں اکھّاں جگݨ بُجھݨ لگِّییاں۔ ساتھِییاں دِییاں جپھِّییاں نیں اُہنُۄں مدھۄل لِیا۔ ڈَۄر-بھَۄر اُہ آپݨے کمرے وِچّ پُجّا۔ اُہ شِیشے ساہمݨے کھڑھا ہۄئِیا۔ اُس نیں آپݨے آپ نُۄں گہُ نال ویکھِیا ... بھُجّدے پَیراں نال ریتلے راہاں ’تے رُکھّاں دِییاں چھاواں ولّ دَۄڑدا٬ لہُۄ لِبّڑی گڈّی وِچّ لُک کے سفر کردا٬ شرنارتھی کَیمپاں وِچّ رُلدا٬ پھَۄجِییاں دے بُۄٹ پالش کردا٬ لُکا کے رکھّی بیہی رۄٹی نِگلدا ...۔ اُس نیں اکھّاں مُںدّ لئیِیاں۔ سِر باہاں وِچ گھُٹّ لِیا تے مںجّے ’تے لیٹ گِیا۔ جۄ کُجھ خُیاب وِچ وی نہِیں سی٬ اُہ ہکِیکت بݨ گِیا سی۔ جپان دا شہِنشاہ اُہنُۄں شاباشے دے رِہا سی۔ تِرںگّا لہِرا رِہا سی تے 'جن گن من' گُۄںج رِہا سی۔ دُنِییا وِچ 'مِلکھا سِںگھّ - مِلکھا سِںگھّ' ہۄ رہی سی!
دَۄڑ دے بادشاہ لیکھ دا اںتّ مَیں اِس ترہاں کِیتا سی٬ “اخِیر ٹۄکِیئۄ دی اۄلمپِّک دَۄڑ دَۄڑن پِچھّۄں دَۄڑ نُۄں الوِدا کہِ کے اُہنے کِلّاں والے بُۄٹ کِلّی اُتّے ٹںگّ دِتّے جۄ وںگّار رہے ہن - آوے کۄئی نِتّرے!”
مِلکھا سِںگھّ جِئۄُںدے جِیء مِتھّ بݨ چُکّا ہَے۔ لۄک مانسِکتا وِچ اُس نُۄں 'ہِیرۄ' دا مُکام ہاسل ہَے۔ ادبھُتّ منُکھّ ہۄݨ دا۔ اُہدے بارے انیکاں کتھا-کہاݨِییاں چلّ پئیِیاں ہن۔ کُجھ سچِّییاں ہن٬ کُجھ اردھ-سچِّییاں۔ کئی نِرۄل کالپنِک ہن۔ کُجھ دںدّ کتھاواں وِچّ مِلکھا سِںگھّ نیں خُد وی وادھا گھاٹا کِیتا ہَے۔ اُس نیں اِک اِںٹروِئۄُ وِچ کِہا سی٬ “جدۄں مَیں وڈھّ-ٹُکّ پِچھّۄں اُجّڑ پُجّڑ کے دِلّی پُجّا تاں میرے گل پائی اِکّۄ اِکّ کمِیذ اُتّے میرے ماپِیاں دے کتل ہۄݨ ویلے لگِّیا لہُۄ سی!”
اِہ اتِکتھنی سی۔ دںدّ کتھاواں اِںج ہی چلّدِییاں ہن۔ دِلّی اُہ دُۄجے تِیجے دِن نہِیں ماپِیاں دے کتل تۄں کئی ہفتے بائد پُجّا سی۔ کُجھ دِن مُلتان رِہا سی تے کُجھ دِن پھِرۄذپُر۔ پھِرۄذپُر وِچّۄں اُہ ہڑھاں دَۄران نِکلِیا سی۔ پاݨی نیں کمِیذ ’تے لگّا لہُۄ کدۄں دا دھۄ دِتّا سی۔
جدۄں اُہ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ دَۄڑ لائُݨ پِچھّۄں دم لَے رِہا سی تاں کِسے نیں پُچھّ لِیا٬ “آر یُۄ رِلَیکسِںگّ؟
پھلائیِںگ سِکھّ بۄلِیا٬ “نۄ آئی اَیمّ مِلکھا سِںگھّ۔”
اِہ وی مِلکھا سِںگھّ دے گھر چۄر پَیݨ واںگ لۄکاں دی منۄ جۄڑی گلّ ہَے۔ مِلکھا سِںگھّ دے اںگّریذی بۄلݨ بارے لتِیفے اُںج ہی نیں جِویں راشٹرپتی گِیانی ذَیل سِںگھّ دے اںگّریذی بۄلݨ تے دارا سِںگھّ دے ہِںدّی بۄلݨ بارے ہن۔
رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں تک تاں اُہ ادھّی دُنِییا گاہ چُکّا سی۔ رِلَیکسِںگّ دی اںگّریذی اُہنُۄں کدۄں دی آئُںدی سی۔ اُہ 70 مُلکاں وِچ 82 وار دَۄڑ چُکّا سی تے 79 وار جِتّ چُکّا سی۔ اُںج اِہ وی دںدّ کتھا ہی سی جۄ مَیں آپݨی پہِلی کھیڈ پُستک 'پںجّاب دے اُگھّے کھِڈاری' وِچ مِلکھا سِںگھّ بارے لِکھے لیکھ دے پہِلے ہی پھِکرے وِچ لِکھی سی۔ پر اِہ پُۄرا سچّ نہِیں سی۔ لِکھت وِچ آئُݨ پِچھّۄں اِہ اںکّڑا سچّمُچّ ہی سچّ بݨ گِیا! مِلکھا سِںگھّ نُۄں پُچھّۄ تاں اُہ وی اِہۄ کہِںدّا ہَے۔ پہِل پلیٹھی دی میری اُہ پُستک نویُگ پبلِشرذ دِلّی دے بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نیں 1978 وِچ پْرکاشت کِیتی سی۔ میرے پاٹھکاں دی پہِلی پسںدّ ہۄݨ کرکے اِہ سںگّم پبلِیکیشنذ سماݨا نیں 2013 وِچ پھِر چھاپی ہَے۔
جدۄں کۄئی جُیان کِتے دَۄڑن دی شیخی مار رِہا ہۄوے تاں سُݨن والے آکھدے ہن:
“تُۄں کِہڑا مِلکھا سِںگھّ اَیں!”
“کِتھّۄں آئِئَے وڈّا مِلکھا سِںگھّ!”
“تاں منِّیئیں جے مِلکھا سِںگھّ دا رِکارڈ تۄڑیں!”
اُہدے بارے 'بھاگ مِلکھا بھاگ' پھِلم بݨی تاں جِتھّے اُہدی مشہُۄری نُۄں چار چنّ لگّے اُتھّے اُہدے بارے دںدّ کتھاواں وِچ ہۄر وی وادھا ہۄئِیا۔ پھِلم وِچ مِلکھا سِںگھّ نُۄں اِکّے ڈِیک دۄ کِلۄ گھِئۄ دا ڈبّا پِیںدا وِکھائِیا گِیا۔ کُجھ ڈںڈّ کڈھّ کے اُس نیں گھِئۄ دا دُۄجا ڈبّا وی کھالی کر دِتّا۔ اُہ دُدھّ نہِیں٬ دیسی گھِئۄ سی! بلّے بلّے کرا دِتّی مِلکھا سِںگھّ نیں۔ ویکھݨ والے بھںگّڑے پائی گئے۔ اِہ وی ودھا چڑھا کے وِکھائِیا دْرِش ہَے۔ کۄئی وی اتھلِیٹ چار کِلۄ گھِئۄ نہِیں پی سکدا۔ پی لوے تاں ہذم نہِیں کر سکدا۔ مَیلبَۄرن دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں گۄری کُڑی نال اِشک مُشک وی پھِلمی اِشک ہَے٬ جد کِہ اُس دا اسلی پْریم نِرمل سَیݨی نال ہۄئِیا جۄ وِیاہ کرا کے نیپرے چڑھِیا۔
دںدّ کتھاواں تے پھِلمی پھارمُۄلِیاں نُۄں لامبھے کر کے ویکھِیئے تاں وی مِلکھا سِںگھّ٬ مِلکھا سِںگھّ ہی ہَے٬ جِس دی کۄئی رِیس نہِیں۔ اُہ کمال دا دَۄڑاک ہَے۔ اُس دی وڈِیائی اِس گلّ وِچ نہِیں کِہ اُس نیں پہِلا اۄلمپِّک رِکارڈ تۄڑِیا جاں بھارت لئی کامنوَیلتھ تے ایشِیائی کھیڈاں دے پںجّ گۄلڈ مَیڈل جِتّے۔ اِس وِچ وی نہِیں کِہ اُس دا رِکارڈ بھارت دے کِسے دَۄڑاک تۄں چُتالی سال ناں ٹُٹّا۔ اُس دی وڈِیائی اِس گلّ وِچ ہَے کِہ دیش وںڈّ دی وڈھّ-ٹُکّ وِچ یتِیم ہۄئے اِک بالک نیں بِپتا مارے ہالات وِچّۄں گُذردِیاں بِناں کِسے کھیڈ سہُۄلت دے ایشِییا دا بَیسّٹ اتھلِیٹ بݨ وِکھائِیا تے بھارت دا 'نائِک' بݨِیا۔ اُہ پھِینَیکس واںگ آپݨی راکھ وِچّۄں اُگِّیا۔ اُس نیں تن من دی اںدّرلی اگّ نُۄں آپے سِیکھ لائی۔ دھُکھِیا٬ تپِیا٬ بلِیا تے چانݨ مُنارا بݨِیا! اُس دی جِیونی ’تے بݨی پھِلم وی اِہۄ سںدّیش دِںدّی ہَے کِہ جُیانۄ اُٹھّۄ٬ آپݨے اںدّرلے نُۄں جگائۄ٬ سخت مِہنت کرۄ تے کُجھ کر کے وِکھائۄ۔ جۄ کُجھ ماڑِییاں ہالتاں وِچ ماڑچُۄ جِہے سرِیر دے مِلکھا سِںگھّ نیں کِیتا٬ تُسِیں چںگّیرِییاں ہالتاں وِچّ جمّ پل کے کِئۄں نہِیں کر سکدے؟ کر سکدے ہۄ جے نِشچے کر آپݨی جِیت کرۄں تاں دْرِڑھ اِرادا دھار لوۄ۔ مِلکھا سِںگھّ نوِییاں پِیڑھِییاں لئی پْریرنا دا سۄما ہَے۔ بھُلّے بھٹکِیاں لئی راہدسیرا۔ کھِڈارِییاں لئی رۄل ماڈل۔
مِلکھا سِںگھّ دے شبداں وِچ بھارت وِچّ ٹیلَیںٹ دی گھاٹ نہِیں۔ گھاٹ ہَے تاں دْرِڑھ اِرادے دی ہَے٬ انُساشن دی تے سخت مِہنت دی ہَے۔ گھاٹ کتھنی دی نہِیں٬ کرنی دی ہَے۔ گلِّیں باتِیں ساڈے نیتا مہان ہن پر نِبیڑے تاں املاں ’تے ہی ہۄݨے ہُںدّے ہن! پِڑ بھاویں کھیڈاں دا ہۄوے٬ سِیاست دا ہۄوے٬ سروِس دا ہۄوے جاں کِسے وی کارۄبار دا ہۄوے۔ نِتارا املاں نیں کرنَیں۔ بھارت دی بدبکھتی ہَے کِہ ایتھے گالڑی مُۄہرے لگّے ہۄئے نیں تے کمّ کرن والے پِچھّے لائے ہۄئے نیں۔ غرِیباں نُۄں دۄ منِّییاں دا فِکر ہَے جد کِہ امِیراں تۄں دَۄلت سامبھ نہِیں ہُںدّی۔ غرِیب ہۄر غرِیب ہۄئی جاںدے نیں تے امِیر ہۄر امِیر! پھِر وی بھارت لئی جِنّے مَیڈل غرِیب گھراں دِیاں بچِّیاں نیں جِتّے ہن٬ امِیر گھراں دے لاڈلِیاں نیں اُہدا دسواں ہِسّا وی نہِیں جِتّے۔
مِلکھا سِںگھّ نُۄں مَیں پہِلی وار 1958 وِچّ پھِلمی پردے ’تے دَۄڑدا ویکھِیا سی۔ اُدۄں اُس نیں کارڈِف دِییاں کامنوَیلّتھ کھیڈاں وِچّۄں گۄلڈ مَیڈل جِتِّیا سی۔ پھِلم شُرُۄ ہۄݨ تۄں پہِلاں اُہدی دَۄڑ دا ٹْریلر وِکھائِیا گِیا سی جۄ اسِیں جگرائۄں دے رِیگل سِنما گھر وِچّ ویکھِیا۔ سمبھّو ہَے میرے کھیڈ لیکھک بݨن وِچ اُس دَۄڑ دا وی کُجھ اسر ہۄوے۔ پھِر مَیں 1962 وِچ اُس نُۄں دِلّی دے نَیشنل سٹیڈِیئم وِچّ دَۄڑدے ویکھِیا۔ ناں سِرف ویکھِیا بلکِہ اُسے ٹرَیک اُتّے اسِیں دِلّی یُۄنِیورسِٹی دے اتھلِیٹ وی پْرَیکٹِس کردے ساں۔ اُہ چھک-چھک کردا دَۄڑدا سی تے اُہدا چِٹّا کچھّا ہوا وِچّ شُۄکدا سی۔ کۄچ چَۄہان اُس دِییاں سپرِںٹّاں لُیائی جاںدا تے سٹاپ واچ نال ٹائیِم نۄٹ کری جاںدا سی۔ اُس تۄں پہِلاں مَیں اُس دِییاں تسوِیراں ہی ویکھِییاں سن جاں جِتّاں جِتّݨ دِییاں خبراں پڑھِییاں سن۔
پْرَیکٹِس کرن پِچھّۄں جدۄں اُہ پَۄڑِییاں ’تے آئِیا تاں مَیں وی اُہدے نال ہتھّ مِلائِیا۔ اُہدے ہتھّ کُڑِییاں واںگ پتلے٬ اُںگلاں پتلِییاں تے کلائیِیاں وی پتلِییاں سن۔ چھاگواں سُۄتواں چِہرا تکڑے اتھلِیٹاں ورگا نہِیں٬ ماڑے پاڑھِیاں ورگا سی۔ دںدّ وڈّے تے بُلّہ مۄٹے سن۔ گلّہاں جابھاں وِچّ وڑِییاں پئیِیاں سن۔ اُہ کھِڈاری دی تھاں پھِلاسپھر لگّدا سی۔ سِر ’تے وڈّا سارا جُۄڑا سی جۄ چِٹّے رُمال نال بدھّا سی۔ اُدۄں میرا آپݨا وذن ستّر کُ کِلّۄ سی جد کِہ مِلکھا سِںگھّ دا وذن مَینُۄں سٹھّ کُ کِلّۄ لگّا۔ رںگّ کݨکونّا سی جۄ بھکھِیا ہۄئِیا تامبے واںگ دگ رِہا سی۔ اُہدے نال ہی پہِلواناں ورگے تھرۄئر پْردُمݨ سِںگھّ تے بلکار سِںگھّ ہۄرِیں سن۔ مکھّݨ سِںگھّ سی٬ گُربچن رںدھّاوا سی اتے ترلۄک سِںگھّ تے مہِںدّر سِںگھّ ہۄرِیں سن جِہڑے جکارتا دِییاں ایشِیائی کھیڈاں لئی تِیاری کر رہے سن۔ نَیشنل سٹیڈِیئم وِچ ساڈا دۄ وار میل ہۄئِیا پر اُدۄں کھُلّہِییاں گلّاں ناں ہۄ سکِییاں۔
مِلکھا سِںگھّ تۄں پِچھّۄں 400 مِیٹر دَۄڑ وِچ اجمیر سِںگھّ چمکِیا٬ جۄ ایشِییا دا چَیمپِیئن بݨِیا۔ اُہ میرا مِتّر سی۔ میرے کہِݨ ’تے 1966 وِچ اُہ مَینُۄں چںڈِّیگڑھ مِلکھا سِںگھّ دے گھر لَے گِیا۔ گھر وِچ مِلکھا سِںگھّ تے مَیڈم نِرمل نِمّی ہی سن۔ مَیڈم کھاݨا بݨائُݨ دے آہر لگّے رہے تے اسِیں گلّاں کردے رہے۔ گھریلُۄ مہَۄل وِچ کھُلّہ کے گلّاں ہۄئیِیاں۔ اِںٹروِئۄُ کرن دا سُیاد آ گِیا۔ مِلکھا سِںگھّ نیں آپݨا پِچھۄکڑ تے دَۄڑاں دَۄڑن دا سںگھّرش کھُلّہ کے بِیان کِیتا۔
اُس نیں دسِّیا کِہ اُہ سِیال دی ککرِیلی رات نُۄں جمِّیا سی۔ کِہڑا دِن سی٬ کِہڑی تارِیکھ تے کِہڑا سال اِہ کِسے نُۄں وی نہِیں پتا۔ اُنہاں دے پِںڈّ بچِّیاں دے جنم دِن یاد رکھّݨ دا اُدۄں رِواذ نہِیں سی۔ جے کۄئی بچّا سکُۄل پڑھنے پائِیا جاںدا تاں اٹے سٹے ہی اُہدی جنم تارِیخ لِکھا دِتّی جاںدی جاں اُستاد آپے لِکھ لَیںدا۔ اٹے سٹے نال اُس دی جنم تارِیخ 20 نومبّر 1932 ہَے جۄ اُس دے پاسپۄرٹ اُتّے درج ہَے۔ اُںج کۄئی اُس نُۄں 1929 سنّ دا جمِّیا کہِںدّا ہَے تے کۄئی 1935 سنّ دا۔ پر لگّدا اِہۄ ہَے کِہ اُہ 1931 تۄں 33 دے درمِیان ہی جمِّیا ہۄویگا۔
اُس دا جنم پِںڈّ گۄبِںدّپُرا٬ تہِسِیل کۄٹ ادُّۄ٬ ذِلہا مُذپھّرگڑھ٬ پچھّمی پںجّاب وِچ س. سمپُّۄرن سِںگھّ دے گھر ماتا ودھاوی بائی دی کُکھّۄں ہۄئِیا۔ ودھاوی بائی دا پیکڑا ناں چاولی بائی سی۔ گۄبِںدّپُرا مُلتان تۄں سَۄ کُ کِلۄمِیٹر دکھّݨ پچھّم ولّ سی۔ اُس پِںڈّ وِچ ودھیرے گھر راجپُۄت راٹھَۄڑ سِکھّاں دے سن۔ مُسلمان اُس پِںڈّ وِچ ناں ہۄݨ برابر سن۔ مِلکھا سِںگھّ دے وڈیرے خُد راٹھَۄر سِکھّ سن٬ جِنہاں دا پِچھۄکڑ راجپُۄتاں نال جۄڑِیا جاںدا ہَے۔ رائے سِکھّ وی آپݨا پِچھۄکڑ راجپُۄتاں نال جۄڑدے ہن۔ مَیں جدۄں پھاذِلکا پڑھدا ساں تاں اکسر راٹھَۄراں دے مہلّے وِچّۄں لںگھّدا ساں تے بھُۄیا/پھُپھّڑ دے پِںڈّ کۄٹھے رائے سِکھّاں وِچ رہِںدّا ساں۔ اُنہاں دِییاں اَۄرتاں دے ناواں پِچھّے راجپُۄتاں واںگ بائی لائِیا جاںدا سی۔ بائی ناں اجے وی پْرچلّت ہَے۔
جِس اِلاکے وِچ مِلکھا سِںگھّ جمِّیا اُہ پدھّرا مَیدانی ہَے تے دَۄڑاں دَۄڑن دے انُکُۄل ہَے۔ پُۄرب ولّ درِیا جھناں وگدا ہَے تے پچھّم ولّ سِںدھّ۔ اُہ پھل میوے٬ کھجُۄراں٬ کݨک٬ کپاہ تے کماد آدِ دِییاں بھرپُۄر پھسلاں دیݨ والی دھرتی ہَے۔ ہُݨ بِجلی نیں ہۄر وی رںگّ بھاگ لا دِتّے ہن۔ مُذپھّرگڑھ٬ مُلتان تۄں ڈیرا گاذِیکھان نُۄں جاںدی جرنَیلی سڑک اُتّے آباد ہَے۔ ہُݨ اُتھّے پاکِستان دا تھرمل پاور سٹیشن ہَے۔ جدۄں مِلکھا سِںگھّ جمِّیا اُدۄں اُنہاں دا پرِوار تھۄڑھی جِہی ذمِین اُتّے کھیتِیباڑی کردا سی۔ اُنہاں دے دۄ کچّے کۄٹھے سن۔ اِک وِچ پرِوار دے جِیء رہِںدّے٬ دُۄجے وِچ تُۄڑی-پٹھّے پئے ہُںدّے تے سِیال وِچ ڈںگّر بجھّدے۔ گھر دی کݨک٬ گھر دا دُدھّ گھِئۄ٬ گھر دا چارا تے گھر دی سبذی بھاجی کھاݨ پِیݨ لئی ہُںدّی۔ اُہ دساں نہُںیاّں دی کِرت کردے تے ربّ دا شُکر منائُںدے۔
مِلکھا سِںگھّ ہۄرِیں اٹھّ بھَیݨ بھائی سن۔ پںجّ بھرا تے تِنّ بھَیݨاں۔ وڈّا امِیر سِںگھّ٬ پھِر دَۄلت سِںگھّ٬ مکھّݨ سِںگھّ٬ مِلکھا سِںگھّ تے سبھ تۄں چھۄٹا گۄبِںدّ سِںگھّ سی۔ بھَیݨاں اِیشر٬ ہربںسّ تے مکھݨی سن۔ ماں سوکھتے اُٹھّدی٬ چکّی جھۄںدی٬ دھاراں کڈھّدی٬ مدھاݨی پائُںدی تے ٹبّر دا کھاݨا تِیار کردی۔ دال رِجھّدی٬ تںدُّۄر تپدا تے رۄٹِییاں دے پُۄر لہِںدّے۔ ماں گھر دے جِییاں نُۄں رِیجھ نال کھاݨا کھُیائُںدی۔ دال سبذی وِچ دیسی گھِئۄ ترۄ تر ہُںدّا۔ اُنہاں دِناں وِچّ دھِییاں پُتّراں دے چھۄٹے ہُںدِّیاں دے ہی وِیاہ کر دِتّے جاںدے سن۔ امِیر٬ دَۄلت٬ مکھّݨ, ہربںسّ تے اِیشر پاکِستان بݨن تۄں پہِلاں ہی وِیاہ دِتّے گئے سن تے اُنہاں دے بال بچّے وی سن۔ وںڈّ ویلے مکھّݨ سِںگھّ پھَۄج وِچ سی تے مِلکھا سِںگھّ سکُۄلے پڑھ رِہا سی۔
پِتا چاہُںدّا سی کِہ اُہدے بچّے پڑھ جاݨ پر گۄبِںدّپُر وِچ پڑھائی دا کۄئی پْربںدھّ نہِیں سی۔ اِک دِن مکھّݨ سِںگھّ گھردِیاں نُۄں دسّے بِناں پھَۄج وِچ بھرتی ہۄ گِیا۔ ماں اُہدے وِجۄگ وِچ رۄݨ کُرلائُݨ لگّی۔ اُنہِیں دِنی دُۄجی وِشو جںگّ دے بدّل چھائے ہۄئے سن۔ ماں آپݨے پتی نُۄں وار وار کہِںدّی کِہ مکھّݨ نُۄں لبھّۄ تے مۄڑ کے گھر لِیائۄ٬ نہِیں تاں مَیں نہِیں بچدی۔ پِتا مکھّݨ نُۄں لبھّدا مدراس گِیا تے دۄ ہفتِیاں دی بھال پِچھّۄں پُتّر نُۄں مِلِیا۔ مکھّݨ سِںگھّ نیں کِہا کِہ مَیں پھَۄج وِچ ٹھِیک ٹھاک ہاں تے چھے مہِینِیاں بائد چھُٹّی مِلݨ ’تے پِںڈّ اواںگا۔
پِتا نیں پِںڈّ پرت کے مکھّݨ دی راذی خُشی دسّی۔ ماں سمبھّل گئی۔ وڈّے تِنّے پُتّر پڑھ نہِیں سی سکے۔ پِتا سمجھدا سی کِہ کۄئی پڑھ لویگا تاں اُہدی جُۄن سںوّر جاویگی۔ مِلکھا سِںگھّ دا بچپن کھیڈݨ ملّہݨ والے نِیاݨِیاں واںگ بِیت رِہا سی۔ اُس نُۄں اُہدی رُچی دے اُلٹ لاگلے پِںڈّ پڑھنے پا دِتّا گِیا۔ اُہ بۄری بستا لَے کے مدرسّے جاںدا٬ جِتھّے مَۄلوی غُلام مُہمّد اُس نُۄں اُردُۄ دے اکھّر سِکھائُںدا تے ہِساب دے سُیال سمجھائُںدا۔ مدرسّے تۄں چھُٹّی مِلدی تاں اُہ ٹٹِیہری بݨِیا گھر نُۄں دَۄڑدا۔ پْرائِمری پاس کرن پِچھّۄں اُس نُۄں کۄٹ ادُّۄ دے سکُۄل وِچ پڑھنے پائِیا گِیا۔ اُُہدے نال اُہدے پِںڈّ دا ساہِب سِںگھّ وی سی۔
کۄٹ ادُّۄ گۄبِںدّپُرے تۄں ستّ مِیل سی جِتھّے پہُںچّݨ نُۄں دۄ گھںٹّے لگّدے۔ سویرے مُلتان والی گڈّی لںگھّدی تاں اُہ گھرۄں تُر پَیںدے۔ گڈّی سکُۄل لگّݨ تۄں دۄ گھںٹّے پہِلاں لںگھّدی سی جِس نال پتا لگّ جاںدا سی کِہ سکُۄل جاݨ دا وکت ہۄ گِیا۔ اُس اِلاکے وِچ گرمی اینی پَیںدی کِہ پارا 50 ڈِگری تۄں وی اُپّر چلا جاںدا۔ پڑھن اُہ نںگّے پَیرِیں جاںدے۔ ریتلے راہ اُتّے مِلکھا سِںگھّ دے پَیر تپدے تاں اُہ دَۄڑ کے کِسے کِکّری دی چھاویں کھڑھ کے ٹھںڈھّے کردا۔ پھِر چھاں تۄں چھاں تک دَۄڑدا٬ کھڑھدا٬ دَۄڑدا اُہ ستّ مِیل دا پَیںڈا مُکائُںدا گھر پہُںچّدا۔ تتّی ریت اُتّے لائیِیاں دَۄڑاں اُہدے جِیون دِییاں مُڈھّلِییاں دَۄڑاں سن جۄ بائد وِچ اۄلمپِّک کھیڈاں تک جا پُجِّییاں۔ سِیال وِچ ٹھاری ہُںدّی تاں اُہ دَۄڑ دَۄڑ کے پَیر نِگھّے کردا۔ اِںج اُہدِییاں لتّاں وِچ تاکت بھردی گئی پر سرِیر اِکہِرا ہی رِہا۔
پھِر 1947 دا سال آئِیا۔ پںجّابِییاں لئی وڈھّ-ٹُکّ دا سال۔ راولپِںڈّی تے ڈیرا غاذِیخان ولّۄں ماردھاڑ دِییاں خبراں مُلتان/مُذپھّرگڑھ ولّ وی پُجّݨ لگِّییاں۔ پچھّمی پںجّاب وِچّۄں ہِںدُّۄ سِکھّ کڈھّے جاݨ لگّے تے پُۄربی پںجّاب وِچّۄں مُسلمان۔ ہۄرناں پِںڈّاں دے جنُۄنِییاں ولّۄں گۄبِںدّپُر وی دھمکِییاں پُجّݨ لگِّییاں کِہ جاں تاں مُسلمان بݨ جائۄ٬ نہِیں پھِر لُٹّے-پُٹّے تے مارے جاݨ لئی تِیار رہۄ۔ پِںڈّ دے ہِںدُّۄ سِکھّاں نیں گُردوارے وِچ اِکٹھّے ہۄ کے پھَیسلا کِیتا کِہ ناں اُہ دھرم چھڈّݨگے تے ناں پِںڈّ چھڈّݨگے۔ آلے دُیالے دے پِںڈّاں وِچ ہِںدُّۄ سِکھّاں دے گھر لُٹّے پُٹّے تے ساڑے جا رہے سن۔ بںدّے مارے جا رہے سن تے دھِییاں بھَیݨاں دی اسمت رۄلی جا رہی سی۔ چُپھیرے سہِم دا ماہَۄل سی۔ کئی ماپے آپݨِییاں جُیان دھِییاں نُۄں آپݨے ہتھِّیں مار رہے سن تاں کِہ اُہ بلاتکاراں تۄں بچ جاݨ!
اُدۄں مکھّݨ سِںگھّ دی رجمَیںٹ مُلتان وِچ سی۔ اُس نُۄں پتا لگّا کِہ اُس دا پِںڈّ خترے وِچ ہَے۔ اُس نیں آپݨے کماںڈر نُۄں اِس بارے دسِّیا۔ کماںڈر نیں مکھّݨ سِںگھّ نال کُجھ سِپاہی بھیج دِتّے۔ جدۄں اُہ کۄٹ ادُّۄ پُجّے تاں شہِر وِچ ہِںدُّۄ سِکھّاں دے گھر جلھ رہے سن۔ جنُۄنی لُٹیرے مارۄ مار کردے پھِر رہے سن۔ شہِر دی پُلِس دںگّاکارِییاں نال رلی ہۄئی سی۔ تھاݨیدار نیں مکھّݨ سِںگھّ ہۄراں نُۄں کِہا کِہ اُہ پُلِس سٹیشن چلے چلّݨ۔ تھاݨے تۄں اُہ اُنہاں نال پُلِس دے سِپاہی بھیج دیݨگے تاں جۄ اُنہاں دے پِںڈّ واسِییاں نُۄں سُرکھِّئت بھارت پُچائِیا جا سکے۔ مکھّݨ سِںگھّ ہۄرِیں پُلِس دی چال وِچ آ گئے۔
جِئۄں ہی مکھّݨ سِںگھّ ہۄرِیں تھاݨے پہُںچّے اُنہاں دے ہتھِیار لَے لئے گئے کِہ اِہ سُرکھِّئت رہِݨگے۔ مِلٹری انُساشن دے پکّے پھَۄجی سمجھدے سن کِہ دںگّے رۄکݨ دی ذِمّیواری پُلِس دی ہَے۔ پر پُلِس اُنہاں نال داء کھیڈ گئی تے نِہتھّے کِیتے پھَۄجِییاں نُۄں ہوالات وِچّ ڈکّ دِتّا۔ پِںڈّ واسِییاں نُۄں پتا لگّا تاں سمپُّۄرن سِںگھّ تھاݨے وِچ مکھّݨ سِںگھّ دا پتا لَیݨ گِیا۔ مکھّݨ سِںگھّ نیں آپݨے پِتا نُۄں دسّ دِتّا کِہ ہُݨ پِںڈّ واسِییاں دی جان خترے وِچ ہَے اِس لئی تُسِیں تُرت نِکل جائۄ۔ پِتا پِںڈّ مُڑِیا تاں لۄکاں نیں اِکٹھّ کر کے پھَیسلا کِیتا کِہ پِںڈّ کِسے ہالت وِچ وی نہِیں چھڈّݨا۔ مرنا منذُۄر پر دھرم نہِیں بدلݨا۔ اَۄرتاں نُۄں گُردوارے اںدّر بھیج کے بںدِّیاں نیں پِںڈّ دُیالے پہِرے لا لئے۔
اُدھّر پُلِس نیں جنُۄنِییاں نُۄں ہتھِیار دے کے گۄبِںدّپُرے وِچّ کتلام کرن دی کھُلّہ دے دِتّی۔ اُہ ناہرے ماردے تے بلدِییاں مِشالاں لَے کے تڑکے چار وجے پِںڈّ دی جُۄہ اُتّے پُجّ گئے۔ پِںڈّ دا نمبّردار ہَۄںسلے نال گھۄڑے ’تے سوار ہۄ کے اُنہاں کۄل پہُںچّا تے پِںڈّ دا پھَیسلا دسِّیا کِہ ناں تاں اُہ پِںڈّ چھڈّݨگے تے ناں ہی دھرم بدلݨگے۔ نمبّردار نُۄں اُمِید سی کِہ لُٹیرے واپس پرت جاݨگے۔ پر اُہ تاں گۄلی سِکّے نال لَیس سن۔ نمبّردار مُڑن لگّا تاں کِسے نیں پِچھّۄں گۄلی مار کے اُس نُۄں ڈھیر کر دِتّا۔ پھِر ہملاور مارۄمار کردے پِںڈّ اُتّے آ چڑھے۔ پِںڈّ واسِییاں کۄل ڈاگاں٬ تلواراں تے کُہاڑِییاں ہی سن۔ اُہ جِنّا کُ لڑ سکدے سن لڑے پر گۄلی سِکّے نال ہتھِیاربںدّ ہملاوراں اگّے اُنہاں دی کۄئی واہ ناں چلّی۔
مِلکھا سِںگھّ لُک کے جان بچا رِہا سی۔ پِںڈّ وِچ کۄہرام مچِّیا پِیا سی۔ اُس نیں ویکھِیا٬ اُس دِییاں اکھّاں ساہمݨے اُس دے گھر دے جِییاں نُۄں مارِیا جا رِہا سی۔ لہُۄ لُہاݨ ہۄئے پِتا نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں ویکھِیا تاں اُس نیں مرن تۄں پہِلاں آخری بۄل بۄلے٬ “دَۄڑ جا پُتّرا٬ دَۄڑ جاہ ...۔”
مِلکھا سِںگھّ جان بچائُںدا گۄبِںدّپُرے تۄں دَۄڑ پِیا۔ پَیرۄں نںگّا٬ ہملاوراں تۄ تْرہِںدّا٬ ڈںڈِّییاں پگڈںڈِّییاں تے کھیتاں وِچ دی دَۄڑدا اُہ کۄٹ ادُّۄ دے ریلوے سٹیشن ’تے پُجّا تے ساہمݨے کھڑھی گڈّی دے پہِلے ہی ڈبّے وِچ چڑھ کے بَیںچ ہیٹھ لُک گِیا۔ گڈّی لہُۄ نال لِبڑی ہۄئی سی جِویں اُہدے وِچ وی وڈھّ-ٹُکّ کِیتی گئی ہۄوے۔ جِس ڈبّے وِچ مِلکھا سِںگھّ لُکِیا اُہ ذنانا ڈبّا سی۔ بُرکے والِییاں کُجھ ذنانِییاں اُس ڈبّے وِچ چڑھِییاں تاں بَیںچ ہیٹھ لُکِیا جُۄڑے والا مُںڈّا اُنہاں دی نذرے پَے گِیا۔ اُہ جیبکترا سمجھ کے رَۄلا پائُݨ لگِّییاں تاں مِلکھا سِںگھّ نیں مِنّت کردِیاں اُنہاں دے پَیر پکڑ لئے۔ اُہنے ترلا کِیتا کِہ اُہدے ماپے مارے گئے ہن تے اُہ جان بچا کے دَۄڑِیا ہَے۔ جے اُنہاں نیں رَۄلا پائِیا تاں اُہنُۄں وی مارِیا جاویگا۔”
ذنانِییاں وِچ کُدرتۄں دئِیا ودھّ ہُںدّی ہَے۔ اُہ مسُۄم مِلکھا سِںگھّ ’تے ترس کردِییاں چُپّ کر گئیِیاں تے اُس نُۄں لُکِیا رہِݨ دِتّا۔ گڈّی چلّ پئی۔ ذنانا ڈبّا ہۄݨ کرکے اُہ کِسے دی نذر ناں پَے سکِیا ورنا راہ وِچ ہی گڈّی وِچّۄں اُتار لِیا جاںدا تے مار دِتّا جاںدا۔ ڈرِیا سہِمِیا اُہ مُلتان پُجّ گِیا جِتھّے اُہ پہِلاں وی آپݨے وڈّے بھرا مکھّݨ سِںگھّ کۄل جا آئِیا سی۔ ریلوے سٹیشن تۄں اُہ سِدھّا پھَۄج دِییاں بَیرکاں وِچ مکھّݨ سِںگھّ دے کُیاٹر پُجّا۔ اُتھّے اُس دی بھرجائی جِیت آپݨے پتی دی اُڈِیک وِچ سی جۄ اجے مُڑِیا نہِیں سی۔ مکھّݨ سِںگھّ تِنّ چار دِناں بائد مُڑِیا تاں دۄویں بھرا پھُٹّ پھُٹّ کے رۄئے تے جِیت اُنہاں نُۄں ورائُںدی رہی۔
مکھّݨ سِںگھّ نیں دسِّیا کِہ سانُۄں کۄٹ ادُّۄ دی پُلِس نیں بںدّی بݨا لِیا سی۔ جدۄں اسِیں واپس ناں مُڑ سکے تاں ساڈے کماںڈِںگّ اپھسر نیں پُلِس نُۄں ٹَیلِیپھۄن کِیتا پر اُس نُۄں کۄئی جواب ناں مِلِیا۔ پھِر اُہ آپ سِپاہِییاں دے دۄ ٹرکّ لَے کے کۄٹ ادُّۄ آئِیا تے سانُۄں پُلِس دی کَید وِچّۄں چھُڈائِیا۔ اُتھّۄ اسِیں گۄبِںدّپُرے گئے تاں پِںڈّ وِچ گِرجھاں تے کُتّے لاشاں دا ماس چُۄںڈ رہے سن۔ چار چیپھیرے لہُۄ ڈُلّہِیا ہۄئِیا سی۔ جِئۄُںدا اِک بںدّا وی پِںڈّ وِچّۄں ناں لبھّا۔ گلِییاں سڑِییاں لاشاں بۄء مار رہِییاں سن۔ وڈھِّییاں ٹُکِّییاں اُہ اینِییاں بیپچھاݨ ہۄ چُکِّییاں سن کِہ گھر دے جِییاں نُۄں پچھانݨا وی مُشکل سی۔
سِپاہِییاں نیں سارِییاں لاشاں دا اِک تھاں ڈھیر لائِیا۔ کُجھ لکّڑاں اِکٹھِّییاں کِیتِییاں تے مِٹّی دا تیل پا کے لاشاں دا سسکار کر دِتّا۔ اِہ تاں بائد وِچ پتا لگّا کِہ مِلکھا سِںگھّ دے ماں باپ٬ وڈّے بھرا امِیر تے دَۄلت دے پرِوار٬ بھَیݨ مکھݨی تے چھۄٹے بھرا گۄبِںدّے سمیت سارے مار دِتّے گئے سن۔ پِچھّۄں خبر مِلی کِہ امِیر تے دَۄلت نیں مرن تۄں پہِلاں آپݨِییاں پتنِییاں تے دھِییاں آپݨے ہتھِّیں مار دِتِّییاں سن کِہ ہملاوراں دی ہوس دا شِکار ناں ہۄݨ۔ گُردوارے نُۄں اگّ لائی گئی تاں مِلکھا سِںگھّ دی بھَیݨ ہربںسّ کُجھ سمیں لئی باہر گئی ہۄئی سی۔ جدۄں اُس نیں آپݨی دھی دِییاں چِیکاں سُݨِییاں تاں اُہ مُڑ گُردوارے وِچ گئی تے اگّ دِییاں لاٹاں وِچّۄں دھی نُۄں کڈھّ لِیائی۔ اجِہی سی ماں دی ممتا!
مُلتان دِییاں پھَۄجی بَیرکاں وِچ ہِںدُّۄ سِکھّاں دے پرِواراں نُۄں خترا ویکھدِیاں آرمی ولّۄں سرکُۄلر کڈھِّیا گِیا کِہ پرِواراں نُۄں بھارت بھیج دِتّا جاوے۔ ہۄرناں پرِواراں نال مِلکھا سِںگھّ تے اُس دی بھرجائی جِیت پھَۄجی ٹرکّ وِچ چڑھ گئے تے ہُسَینِیوالے دے پُل اُتّۄں دی پھِرۄذپُر پُجّے۔ اٹھّ گھںٹِّیاں دا اُہ سفر بڑا خَۄفناک سی۔ تھاں پر تھاں گۄلِییاں چلّدِییاں تے ٹرکّ وِچّۄں لاشاں دے ڈھیر دِسدے۔ پاݨی وِچ لہُۄ تردا دِسدا۔ گِرجھاں مُردِیاں اُتّے مںڈّرائُںدِییاں پھِردِییاں۔ اُجّڑے پُجّڑے لۄکاں دے کاپھلھے ایدھر اۄدھر جاںدے دِسدے۔ پھِرۄذپُر سٹیشن اُتّے وی کرماں مارے لۄکاں دی کُربل کُربل ہۄ رہی سی۔ آپݨے پِیارِیاں دِییاں مَۄتاں دے دُکھّ نال شرنارتھِییاں نُۄں پیٹ دی بھُکھّ وی ستا رہی سی۔ اُنہاں نُۄں پتا نہِیں سی لگّ رِہا کِہ اُنہاں دے پرِوار وِچّۄں کَۄݨ جِئۄُںدا بچِیا ہَے تے کَۄݨ مر گِیا ہَے!
کُجھ سماں سٹیشن اُتّے کٹّݨ پِچھّۄں مِلکھا سِںگھّ نُۄں اِک کمرے دا اُجّڑِیا گھر مِل گِیا تے اُہ دۄویں جِیء اُتھّے چلے گئے۔ بھُکھّ مِٹائُݨ لئی مِلکھا سِںگھّ پھَۄجِییاں دی چھائُݨی گِیا۔ پھَۄجِییاں دے بُۄٹ پالش کِیتے٬ ساف سپھائی دا کمّ کِیتا تے دۄ جݨِیاں جۄگی رۄٹی لَے سکِیا جۄ اُنہاں نیں گںڈھّے نال کھادھی۔ مکھّݨ سِںگھّ دا اتا پتا نہِیں سی مِل رِہا۔ مِلکھا سِںگھّ کۄئی اَیسا رُذگار چاہُںدّا سی جِس نال دۄہاں جݨِیاں دا گُذارا ہۄ سکے۔ پر پھِرۄذپُر وِچ اَیسا کۄئی رُذگار نہِیں سی۔ اُتّۄں ہڑھ آ گِیا جِس نال اُنہاں دا رَیݨبسَیرا پاݨی وِچ ڈُبّ گِیا۔ اُنہاں نیں چھتّ اُتّے چڑھ کے جاناں بچائیِیاں۔
ہڑھ کُجھ لتھّا تاں اُنہاں نیں لکّ لکّ پاݨی وِچ اِک دُۄجے دا ہتھّ پھڑ کے ریلوے سٹیشن دا راہ پھڑِیا۔ اُنہاں نُۄں لگّدا سی جے اُہ دِلّی پُجّ جاݨ تاں شائِد اُتھّے کۄئی رُذگار مِل سکے۔ سٹیشن اُتّے بیئںتّ بھِیڑ سی تے دِلّی جاݨ والی گڈّی تُۄسی پئی سی۔ جِویں کِویں جِیت نُۄں اِک ذنانے ڈبّے وِچّ پھسݨ دی تھاں مِل گئی۔ مِلکھا سِںگھّ ڈبّے دی چھتّ ’تے چڑھ گِیا۔ جۄ کُجھ اُنہاں نُۄں مُلتان تۄں ٹرکّ وِچ پھِرۄذپُر آئُںدِیاں دِسِیا سی اُہی کُجھ پھِرۄذپُر تۄں گڈّی اُتّے دِلّی نُۄں جاںدِیاں دِسدا گِیا۔ تھاںئۄں تھاں لہُۄ ڈُلّہِیا٬ گِرجھاں لاشاں چُۄںڈدِییاں٬ بِپتا مارے لۄکاں دے آئُںدے جاںدے کافلے تے لہُۄ بھرے چھپّڑ تے ندِییاں نالے۔ دِلّی سٹیشن اُتّے وی پھِرۄذپُر سٹیشن ورگا دْرِش سی۔ بھُکھّ سی٬ گںدّگی سی تے کھۄہا کھِںجھّی سی۔ کۄئی دانی سجّݨ بھُکھِّیاں لئی رۄٹِییاں لِیائُںدا تاں لۄک ہابڑ کے پَیںدے تے اِک دُۄجے دے ہتھّۄں رۄٹِییاں کھۄہݨ تک جاںدے۔
بھوِکھّ دا٬ بھارت٬ ایشِییا تے کامنوَیلتھ دیشاں دا چَیمپِیئن بݨن والا تے پہِلا اۄلمپِّک رِکارڈ تۄڑن والا مِلکھا سِںگھّ جُۄن گُذارے لئی مارا مارِیا پھِردا سی۔ آخر اُس نُۄں اجمیری گیٹ دے اِک دُکاندار نیں ساف سفائی دا کمّ دِتّا۔ اُہدے بدلے اُس نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں مہِینے دے سِرف دس رُپئے دیݨے کِیتے۔ اُہ لُۄݨ مِرچاں نال بیہِییاں رۄٹِیئں کھا کے گُذر بسر کردے۔ جِتھّے لائۄُڈ سپِیکر تۄں شرنارتھِییاں دے ناں بۄلے سن کِہ کۄئی رِشتیدار سُݨدا ہۄوے تاں آ کے مِلے٬ اُتھّے مِلکھا سِںگھّ نیں وی ناں درج کرائِیا سی۔ اِک دِن اُس دے ناں دی اواذ پئی تاں اُہ کی ویکھدَے کِہ اُس دی بھَیݨ اِیشر کَۄر اُس نُۄں مِل پئی۔ اُنہاں نیں رۄ دھۄ کے پرِوار دے جِییاں دے مرن دا دُکھّ ساںجھا کِیتا۔
اِیشر دے سہُرے ہَیدراباد سِںدھّ وِچ رہِںدّے سن۔ اُہ جاناں بچا کے دِلّی شاہدرے پہُںچّ چُکّے سن۔ اِیشر دے پتی دا پرِوار کافی وڈّا سی۔ جِیت اُس دے پتی دی ہی بھَیݨ سی۔ اجِہے وِیاہ نُۄں وٹّے دا وِیاہ کِہا جاںدا سی جۄ راٹھَۄڑ سِکھّاں وِچ پْرچلِت سی۔ اِیشر اُنہاں نُۄں شاہدرے لَے گئی۔ اُتھّے جِیت تاں گھر دی دھی ہۄݨ کرکے سوِیکاری گئی جد کِہ مِلکھا سِںگھّ نُۄں دُرکاراں مِلدِییاں رہِییاں۔ بھَیݨ اِیشر لکۄئی چھپۄئی بیہی رۄٹی وی بھرا نُۄں لُکا چھِپا کے دِںدّی جِس نُۄں اُہ گںڈھّے تے پاݨی نال نِگلدا۔ اُدۄں اُس نُۄں ماں دے کھُیائے پرَۄںٹھے یاد آئُںدے تے اُہدا رۄݨ نِکل جاںدا۔ اُس نُۄں آپݨی بھَیݨ اُتّے وی ترس آئُںدا جۄ نَۄکراݨی واںگ وڈّے ٹبّر دی دِن رات سیوا کردی۔ پھِر وی اُس نُۄں کُٹِّیا مارِیا جاںدا۔
اِسے دَۄران پتا لگّا کِہ مکھّݨ سِںگھّ بھارت پُجّ گِیا ہَے پر اجے دِلّی نہِیں سی اپّڑِیا۔ مِلکھا سِںگھّ بھرا دی اُڈِیک کرن لگّا کِہ ہۄ سکدَے اُہدے آئُݨ نال اُہدی تے اُہدی بھَیݨ دی ہالت کُجھ سُدھر سکے۔ اُدۄں تک اُہدے مُچھّ پھُٹّ چُکّی سی۔ مُہلّے والے مِئۄُںسپل کمیٹی دے اِک نلکے تۄں پاݨی بھردے سن جِتھّے لمِّییاں لائیِناں لگّ جاںدِییاں۔ اُنہاں وِچ اِک لڑکی کھڑھی ہُںدّی جۄ مِلکھا سِںگھّ دے من نُۄں بھائُںدی۔ اُہ اُس دی بالٹی آپݨی تھاویں بھرائُںدا تے کئی وار بھری ہۄئی بالٹی اُہدے نال چُکّی جاںدا۔ اِک وار اُہ سارا دِن گھُمّدے رہے۔ کُڑی گھر گئی تاں ماپِیاں نیں کُٹّ دھری تے جِہۄ جِہا وی مُںڈّا مِلِیا٬ اُہدا تُرت وِیاہ کر دِتّا۔ مِلکھا سِںگھّ دا دِل ٹُٹّ گِیا۔ اُس دے ہالات ہۄر بدتر ہۄ گئے۔ تںگّ ہۄئِیا اُہ لپھںڈّراں دی ڈھاݨی نال رل گِیا تے چۄرِییاں چکارِییاں کرن لگّا۔
اُہ مال گڈِّییاں وِچّۄں کݨک٬ چَۄل جاں کھںڈّ دِییاں بۄرِییاں چُرائُںدے تے بذار وِچ سستِییاں ویچ دِںدّے۔ جُۄیا کھیڈدے تے پتںگّ چڑھائُںدے۔ لڑدے جھگڑدے چاکُۄ وی چلا دِںدّے۔ اِک وار اُہ دِلّی وِچّ ریل دا بِنٹِکٹا سفر کردا پھڑِیا گِیا۔ مَیجِسٹْریٹ دے پیش کِیتا تاں پںدّراں رُپئے جُرمانا جاں تِنّ مہِینے جیلہ دی سذا ہۄئی۔ اُس پاس پَیسا اِک وی نہِیں سی جِس کرکے جیلہ جاݨا پِیا۔ بھَیݨ نُۄں پتا لگّا تاں اُس نیں کنّاں دِییاں والِییاں ویچ کے جُرمانا بھرِیا تے بھرا نُۄں جیلہۄں کڈھائِیا۔ مِلکھا سِںگھّ دی اُہدے سہُرے گھر ہۄر بھںڈّی ہۄئی تے اُس نُۄں چۄر اُچکّا تے نِکھٹُّۄ ہۄݨ دے تاہنے مِہݨے مِلݨ لگّے۔
اُدھّر مکھّݨ سِںگھّ دی یُۄنِٹ دِلّی دے لال کِلے وِچ آ گئی جِتھّۄں آگِیا لَے کے اُہ شاہدرے پرِوار نُۄں مِلݨ آئِیا۔ مِلکھا سِںگھّ آپݨے وڈّے بھرا نُۄں دھاء کے مِلِیا کِئُںکِہ اُہی ہُݨ اُس دے ماپِیاں دی تھاں سی۔ وڈّے بھرا نیں دِلاسا دِتّا تے اُس نُۄں سکُۄلے پڑھنے پائِیا۔ پر مِلکھا سِںگھّ دی ہُݨ پڑھائی وِچ رُچی نہِیں سی رہی۔ اُس نیں بھَیݨ اِیشر دی ہۄ رہی دُرگت بارے مکھّݨ سِںگھّ نُۄں دسِّیا جِس دا مکھّݨ سِںگھّ وی کۄئی اِلاج ناں کر سکِیا۔ اِک دِن سہُرِیاں نیں بِناں کارن اُہدی بھَیݨ نُۄں پھِر کُٹِّیا تاں مِلکھا سِںگھّ تۄں برداشت ناں ہۄئِیا۔ مکھّݨ سِںگھّ آپݨی ڈِئۄُٹی ’تے گِیا ہۄئِیا سی پر بںدُّۄک گھر ہی چھڈّ گِیا سی۔ مِلکھا سِںگھّ نیں بںدُّۄک چُکّی تے بھَیݨ نُۄں کُٹّݨ والِیاں ولّ سِدھّی کر کے دہاڑِیا٬ “خبردار٬ جے کِسے نیں پھِر میری بھَیݨ ’تے ہتھّ چُکِّیا تاں سارے ٹبّر نُۄں بھُنّ دُۄں!”
اُس پِچھّۄں اِیشر دی جان کُجھ سَۄکھی ہۄئی۔ مِلکھا سِںگھّ نیں 1950-51 وِچ دۄ تِنّ وار پھَۄج وِچّ بھرتی ہۄݨ دی کۄشِش کِیتی پر ماڑچُۄ سرِیر تے چھاتی گھٹّ ہۄݨ کارن ردّ کر دِتّا جاںدا رِہا۔ اُدۄں کِسے نُۄں کی پتا سی کِہ اِہ ماڑُۄیا جِہا مُںڈّا مَۄکا مِلݨ ’تے دیش دا ناں چمکائیگا! مکھّݨ سِںگھّ دی بدلی دِلّی تۄں کشمِیر دی ہۄ گئی۔ اُہ دِلّی تۄں جاݨ لگّا تاں مِلکھا سِںگھّ نیں وڈّے بھرا نُۄں کِہا٬ “مَینُۄں پھَۄج وِچّ بھرتی کروا دِئۄ٬ نہِیں تاں مَیتھۄں کۄئی ماڑا کمّ ہۄ-جُۄ۔ پھِر ناں کہِݨا٬ پرِوار دے ناں نُۄں کلںکّ لا دِتّا۔”
مکھّݨ سِںگھّ دی سِفارش نال اُہ کشمِیر دے اِک بھرتی سَیںٹر وِچ نومبّر 1952 وِچّ سِپاہی بھرتی ہۄ گِیا۔ اُس دِن اُہ کئی سالاں بائد پہِلی وار خُش ہۄئِیا۔ بھرتی کِیتے رںگّرُۄٹاں نُۄں پہِلاں سْرِینگر لِجائِیا گِیا٬ پھِر پٹھانکۄٹ تے اگّے اُہ سِکںدّراباد سَیںٹر پہُںچّے جِتھّے اِلَیکٹْرِیکل اِںجنِیئرِںگّ کۄر دا ٹْرینِںگّ سَیںٹر سی۔ اُہی سَیںٹر پھِر اُس دی دَۄڑ دا مکّا بݨِیا۔
اُتھّے اُہ سویرے پںجّ وجے اُٹھّدا٬ ہاذری لگّدی٬ ڈرِلّ کرائی جاںدی٬ کسرتاں ہُںدِّییاں تے چاںدماری دے نِشانے لگّدے۔ کھاکی وردی وِچ پریڈ کرائی جاںدی تے پھَۄجی سبک دِتّے جاںدے۔ اُتھّے سخت انُساشن لاگُۄ سی۔ جے کۄئی غلتی کردا تاں مۄرچے پُٹّݨ تے ساف سفائی کرن دی سذا مِلدی۔ ہُکم ادُۄلی کرن والِیاں نُۄں کُیاٹر گارد جاں جیلہ بھیجِیا جاںدا۔ رںگّرُۄٹی نیں وِگڑے ہۄئے مِلکھا سِںگھّ نُۄں تِیر واںگ سِدھّا کر دِتّا۔ اُس دی تنکھاہ 39 رُپئے مہِینا سی جِس نُۄں اُہ غنِیمت سمجھدا۔ رات دی رۄٹی کھا کے پھَۄجی گپّ شپّ ماردے اتے مِلکھا سِںگھّ گۄبِںدّپُرے تۄں سِکھّے ڈھۄلے ماہِیئے گائُںدا تے بھںگّڑا پائُںدا۔
جنوری 1953 وِچّ سویر دی رۄل کال پِچھّۄں اُستاد گُردیو سِںگھّ نیں دسِّیا کِہ بھلکے اَیتوار نُۄں چھے مِیل دی کراس کںٹّری دَۄڑ لگّیگی۔ جِہڑے دس جُیان سبھ تۄں مُۄہرے آئُݨگے اُنہاں نُۄں اِک اِک گلاس دُدھّ دی سپَیشل ڈائیِٹ لائی جاویگی۔ مِلکھا سِںگھّ اُدۄں 21ویں سال وِچ سی جدۄں مُکابلے دی پہِلی دَۄڑ دَۄڑِیا۔ اِس اُمر وِچّ اتھلِیٹ اۄلمپِّک کھیڈاں دے چَیمپِیئن بݨ جاںدے ہن۔ کراس کںٹّری وِچ اُہ چھیویں ستھان ’تے رِہا جد کِہ اُنہاں دا اُستاد پہِلے نمبّر ’تے آئِیا۔ اُس نیں تِنّ سَۄ جُیاناں دی ہاذری وِچ مِلکھا سِںگھّ نُۄں 'شاباشے' دِتّی۔ دُدھّ دے گلاس نال اُس نُۄں دَۄڑن دی ہۄر پْرَیکٹِس کروائی جاݨ لگّی۔
چھے ہفتِیاں بائد سَیںٹر دی اتھلَیٹِک مِیٹ آ گئی۔ اُہدے وِچ ہَیدراباد تے سِکںدّراباد دِییاں سبھ یُۄنِٹاں دے اتھلِیٹاں نیں بھاگ لَیݨا سی۔ گُردیو سِںگھّ نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں پُچھِّیا٬ “400 مِیٹر دَۄڑ لئیںگا؟”
مِلکھا سِںگھّ نیں پُچھِّیا٬ “کِنّی ہُںدّی اےَ 400 مِیٹر؟”
اُتّر مِلِیا٬ “ٹرَیک دا اِک چکّر۔”
مِلکھا سِںگھّ نیں کِہا٬ “اِک چکّر کی٬ مَیں تاں وِیہ چکّر لا سکداں۔”
اُستاد نیں سمجھائِیا کِہ اِکّۄ چکّر وِچ وِیہ چکّراں جِنّا ذۄر لائُݨا ہَے۔”
نوِیں پِیڑھی اِہ جاݨ کے ہَیران ہۄویگی کِہ جِس دَۄڑاک نُۄں وِیہ اِکّی سال دی اُمر تک 400 مِیٹر دَۄڑ دا پتا ہی نہِیں سی اُہی دَۄڑاک اُس دَۄڑ وِچ اۄلمپِّک کھیڈاں دا رِکارڈ تۄڑ گِیا! تدے تاں کہِںدّے ہن کِہ بںدّے اںدّر سُتِّییاں پئیِیاں سمبھّاوناواں دا کی پتا کدۄں جاگ پَیݨ? ہر جُیان اںدّر مِلکھا سِںگھّ مَۄجُۄد ہَے۔ سِرف جگائُݨ دی لۄڑ ہَے۔
مِلکھا سِںگھّ 400 مِیٹر دَۄڑ دی پْرَیکٹِس کرن لگّا۔ پہِلے دِن 63 سَیکںڈّ وِچ ٹْرَیک دا چکّر لگّا۔ اینے کُ سمیں وِچ لگپگ ہر ہُںدّڑھیل نَۄجُیان اِہ دَۄڑ٬ دَۄڑ لَیںدَے۔ مِلکھا سِںگھّ دا کدّ 5 پھُٹّ 9 اِںچ ہۄ گِیا سی پر سرِیر دا اِکہِرا ہۄݨ کران بھار ڈیڈھ کُ مݨ ہی سی۔ اُس دے پَیر وی پتلے سن تے گِٹّے وی پتلے جِویں کھرگۄش جاں شِکاری کُتّے دے ہۄݨ۔ مۄڈھِیاں تۄں پُڑِیا ولّ نُۄں جُسّا چھاںٹواں سی۔ لکّ لچکواں سی جۄ دَۄڑن لئی چںگّیرا سی۔ اُستاد نیں بھامپ لِیا سی کِہ مِلکھا سِںگھّ لمِّییاں دَۄڑاں دی تھاں ودھِییا سپرِںٹّر بݨ سکدا سی۔
اتھلَیٹِک مِیٹ وِچ 400 مِیٹر دی دَۄڑ شُرُۄ ہۄݨ لگّی تاں پھَۄج دے منّے دنّے دَۄڑاکاں وِچکار مِلکھا سِںگھّ وی نںگّے پَیرِیں کھڑھا سی۔ اُس نُۄں دَۄڑ دِییاں رسماں دا وی اجے پُۄرا گِیان نہِیں سی۔ مِلکھا سِںگھّ پھِر وی چَۄتھے نمبّر ’تے آ گِیا تے برِیگیڈ دی 4+400 مِیٹر دی رِلیء ٹِیم لئی چُݨِیا گِیا۔ پھِر اُہ گمبھِّیر ہۄ کے دَۄڑ دی پْرَیکٹِس کرن لگّا۔ اُہ آپݨی سِپاہی دی ڈِئۄُٹی وی پُۄری کردا تے جدۄں وکت مِلدا دَۄڑ دا ابھِیاس وی کری جاںدا۔ اُہ رات دی رۄٹی لِیا کے پلیٹ نال ڈھک دِںدّا تے چارپائی ہیٹھ رکھّ جاںدا۔ رات دے ہنیرے وِچ ہی گرائۄُںڈ وِچ دَۄڑدا پھِردا۔ اِک چکّر لائُںدا٬ پھِر بَیٹھ جاںدا٬ پھِر چکّر لائُںدا پھِر بَیٹھدا۔ جدۄں سرِیر دی بسّ ہۄ جاںدی تاں چارپائی ہیٹھۄں ٹھںڈھّی ہۄئی پئی رۄٹی کھا کے سَۄں جاںدا۔ اُس نُۄں دَۄڑن دی کۄئی سائِںٹیپھِک کۄچِںگّ نہِیں سی مِل رہی۔ پر اُہ کُجھ کر وِکھائُݨ لئی آپݨے اںدّرلے سِرڑ نال انّہی دَۄڑ دَۄڑی جاںدا۔
اِک رات جدۄں اُہ ہنہیرے وِچ دَۄڑ رِہا سی تاں برگیڈِیئر وۄہرا نیں اُس نُۄں ویکھ لِیا۔ برگیڈِیئر ڈِنر کر کے سَیر کر رِہا سی۔ اُس نیں پُچھّ-گِچھّ کِیتی۔ ڈرے ہۄئے مِلکھا سِںگھّ نیں کِہا٬ “سر٬ مَیں برگیڈ دی ٹِیم ولّۄں دَۄڑن جاݨَے۔ دِنے ڈِئۄُٹی دیݨ کارن مَینُۄں دَۄڑن دا وکت نہِیں مِلدا اِس لئی رات نُۄں دَۄڑ رِہاں۔ مَینُۄں ماف کر دِتّا جاوے۔”
برگیڈِیئر نیں اگلے دِن جے. سی. اۄ. نُۄں کِہا کِہ مِلکھا سِںگھّ دی دِن دی ڈِئۄُٹی ہٹا دِتّی جاوے تاں کِہ اُہ دَۄڑن دی پْرَیکٹِس کر سکے۔ نالے اُہ مَینُۄں مِلݨ آوے۔ جے. سی. اۄ. نیں ہُکم مِلکھا سِںگھّ دے اُستاد نُۄں پُچا دِتّا۔ اُستاد سمجھ بَیٹھا کِہ مِلکھا سِںگھّ نیں اُس دی شِکائِت کِیتی ہۄویگی۔ اُس تۄں اسلی گلّ پُچھّے بِناں اُس نیں مِلکھا سِںگھّ دِییاں پسلِییاں وِچ ڈںڈّا چُبھۄںدِیاں کِہا٬ “تَینُۄں کۄئی شِکائِت سی تاں مَینُۄں دسّدا۔ برِیگیڈِیئر کۄل کِئۄں گِیا؟” نال ہی اُس نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں پِٹھُّۄ چُکّ کے دَۄڑن دی پھٹِیگ لا دِتّی۔ اِئۄں اُس دی ہۄرناں جُیاناں ساہمݨے بیئِذّتی ہۄئی۔
سذا بھُگت کے مِلکھا سِںگھّ نیں اسلی گلّ دسّی تاں اُس نُۄں دِن دی ڈِئۄُٹی تۄں چھۄٹ دے دِتّی گئی۔ ہفتے بائد اُہ برِیگیڈِیئر نُۄں مِل سکِیا۔ برگیڈِیئر وۄہرا پِیار نال مِلِیا٬ اُس دا ہَۄسلا ودھائِیا تے کِہا٬ جدۄں وی ذرُۄرت پوے اُہ بِناں جھِجک مِلے۔ برگیڈِیئر دے ہُکم انُسار اُہدی دِن دی مُشکّت ماف کرن نال دَۄڑن لئی سہُۄلتاں ودھا دِتِّییاں گئیِیاں۔ اُس دی کھُراک وِچ دُدھّ نال آںڈے وی لا دِتّے گئے تے دَۄڑن والے بُۄٹ وی دِتّے گئے۔ اِہدے نال مِلکھا سِںگھّ لئی دَۄڑاں دی دُنِییا دے درواذے کھُلّہ گئے!
دسمبّر 1954 وِچ سِکںدّراباد وِچّ ای. اَیمّ. ای. سَیںٹر دی سپۄرٹس مِیٹ ہۄئی۔ اُس وِچ مِلکھا سِںگھّ 400 مِیٹر 52 سَیکںڈّ وِچ دَۄڑ کے پھسٹ آئِیا۔ جنوری 1955 وِچ برِیگیڈ دی مِیٹ وِچّ اُس نیں 50 سَیکںڈّ ٹائیِم کڈھِّیا تے سَیکںڈّ رِہا۔ ہَیلسِںکّی اۄلمپِّکس تے منِیلا دِییاں ایشِیائی کھیڈاں وِچ بھاگ لَے کے آئِیا سۄہݨ سِںگھّ 49 سَیکںڈّ نال پْرتھم رِہا۔ دۄ ہفتے بائد پُۄنے وِچ دکھّݨی کماںڈ دی مِیٹ ہۄئی۔ سۄہݨ سِںگھّ اُتھّے دَۄڑِیا ہی ناں تے مِلکھا سِںگھّ 49.4 سَیکںڈّ وِچ دَۄڑ کے پھسٹ آ گِیا۔ پھِر امبّالے ساری پھَۄج دِییاں کھیڈاں ہۄئیِیاں۔ ایشِیائی کھیڈاں وِچّۄں مَیڈل جِتّݨ والا جۄگِںدّر سِںگھّ پْرتھم رِہا تے مِلکھا سِںگھّ دۄم۔ اِںج اُہ بھارتی پھَۄج دی ٹِیم وِچ چُݨِیا گِیا۔
1956 دِییاں نَیشنل کھیڈاں پٹِیالے ہۄئیِیاں۔ مہاراجا یادوِںدّر سِںگھّ نیں کھیڈاں دا اُدگھاٹن کردِیاں کِہا کِہ اِتھّے جِہڑے کھِڈاری ودھِییا نتِیجے دیݨگے اُنہاں نُۄں مَیلبَۄرن دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں دی تِیاری لئی چُݨِیا جاویگا۔ مُکابلے تۄں پہِلاں نںگّے پَیرِیں پْرَیکٹِس کردِیاں مِلکھا سِںگھّ دی اڈّی وِچ تِکھّا پتھّر چُبھّ گِیا۔ کھُۄن نِکلِیا٬ سۄذ ہۄ گئی پر مِلکھا سِںگھّ نیں پْرَیکٹِس جاری رکھّی جِس نال ذخم وِگڑ گِیا۔ پھِر وی مِلکھا سِںگھّ دَۄڑ دے پھائیِنل وِچ پُجّ گِیا۔ اُس دے پَیر دا بُرا ہال ویکھ کے ڈاکٹر نیں اُس نُۄں دَۄڑ وِچ بھاگ لَیݨۄ ورجِیا۔ اُس تۄں چںگّی ترہاں تُر وی نہِیں سی ہُںدّا پر اُہ ہٹھّ کر کے دَۄڑِیا تے چَۄتھے نمبّر ’تے آئِیا۔
مَیلبَۄرن دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں لئی کۄچِںگّ کَیمپ واستے جِنہاں اتھلِیٹاں دی چۄݨ کِیتی گئی اُنہاں وِچ مِلکھا سِںگھّ دا ناں نہِیں سی۔ مہاراجے نیں ذکھمی ہالت وِچ مِلکھا سِںگھّ دی دَۄڑ ویکھی سی جِس تۄں اُہ بڑا پْربھاوت ہۄئِیا سی۔ جے اُہ ذخمی ناں ہُںدّا تاں سمبھّو سی دَۄڑ جِتّ لَیںدا۔ مہاراجے دی اِچھّا انُسار اُس نُۄں وی کۄچِںگّ کَیمپ وِچ رکھّ لِیا گِیا۔ کۄچِںگّ کَیمپ بںگّلَۄر لگّا جِتھّے مِلکھا سِںگھّ نُۄں پہِلی وار سائِںٹیپھِک کۄچِںگّ مِلی۔ سہی سٹارٹ لَیݨ دا پتا لگّا تے دَۄڑ پھِنِش کرن دی جاچ آئی۔ کھُراک وی چںگّی مِلدی رہی۔ اُتھّے ہی اُس نُۄں پہِلی وار سپائیِکس پائُݨ لئی مِلے۔ اِس تۄں پہِلاں اُہ نںگّے پَیرِیں ہی دَۄڑدا سی۔
تِنّ ہفتِیاں دے کۄچِںگّ کَیمپ بائد ٹرائِل ہۄئے تاں اِںڈِییا دے چَیمپِیئن جۄگِںدّر سِںگھّ تے مِلکھا سِںگھّ دا ٹائیِم برابر رِہا۔ دۄہاں نیں 400 مِیٹر دَۄڑ 48.2 سَیکںڈّ وِچ دَۄڑی۔ مَیلبَۄرن-1956 دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں لئی پھائیِنل ٹرائِل پٹِیالے ہۄݨے سن۔ پہِلی وار تاں پٹِیالے اُہدی اڈّی وِچ تِکھّا پتھّر چُبھِّیا سی۔ دُۄجی وار اُس نُۄں نِکارا کرن لئی مُۄںہ سِر ڈھکے کُجھ بںدِّیاں نیں اُہدے کمرے وِچ جا کے اُہدے اُتّے کمبّل سُٹِّیا تے ہاکِییاں نال کُٹّݨ لگّے۔ اُہدی چِیک پُکار سُݨ کے جدۄں اُہدے ساتھی مِلکھا سِںگھّ کۄل پہُںچّے اُدۄں تک ہملاور بھجّ چُکّے سن۔ مِلکھا سِںگھّ نُۄں پتا تاں لگّ گِیا سی کِہ اُہ کَۄݨ ہۄ سکدے سن پر اُس نیں کِسے دا ناں نہِیں لِیا۔ اُس نُۄں رگڑاں تے گُجھِّییاں سٹّاں لگِّییاں سن٬ کۄئی ڈُۄںگھا گھائۄ نہِیں سی ہۄئِیا تے ناں کۄئی ہڈّی پسّلی ٹُٹّی سی۔
اُہ ہَۄسلے تے رۄہ نال ٹرائِل دیݨ نِتّرِیا۔ اِتھّے وی ڈاکٹر نیں دَۄڑنۄں منہا کِیتا پر مِلکھا سِںگھّ سمجھدا سی اُہدا بھوِکھّ اِسے دَۄڑ اُتّے ہَے۔ اُس نیں بڑِییاں مُسِیبتاں سہِییاں سن تے سۄچِیا٬ “اِک ہۄر سہی۔”
اُہ سٹارٹِںگّ لائیِن ’تے آئِیا تاں دُۄجے دَۄڑاکاں نیں اُس ولّ ہَیرانی نال ویکھِیا۔ اِہ تاں پھیر وی آ گِیا! دَۄڑ شُرُۄ ہۄئی تے چَیمپِیئن بݨے آئُںدے دبںگّ دَۄڑاک پچھڑنے شُرُۄ ہۄ گئے۔ مِلکھا سِںگھّ نیں تکلِیف دی پرواہ ناں کردِیاں آپݨی ساری شکتی دَۄڑ وِچ جھۄک دِتّی تے سبھ تۄں اگّے نِکل گِیا۔ پہِلے ستھان ’تے آئُݨ نال اُس نُۄں بھارت دی اتھلَیٹِک ٹِیم وِچ چُݨ لِیا گِیا۔ اِس نال مِلکھا سِںگھّ نُۄں سارِییاں تکلِیفاں بھُلّ گئیِیاں تے اُس نیں کُٹّݨ مارن والِیاں نُۄں وی ماف کر دِتّا۔ اِہ اُس دی وڈتّݨ سی کِہ ہملاوراں نُۄں جاݨدے ہۄئے وی اُس نیں کِسے دا ناں نہِیں لِیا۔ اِس نال اِہ وی پتا لگّدَے کِہ دَۄڑاں دے کھیتر وِچ اگّے ودھݨ لئی کِہۄ جِہِییاں رُکاوٹاں راہ رۄکدِییاں تے اُنہاں رُکاوٹاں تۄں پار ہۄݨ لئی کِہۄ جِہے سِرڑ دی لۄڑ ہَے؟
اۄلمپِّک کھیڈاں وِچ بھاگ لَیݨا مِلکھا سِںگھّ دے سُفنے وِچ وی نہِیں سی۔ جِس دَۄڑ دا تِنّ سال پہِلاں اُس نُۄں پتا وی نہِیں سی کِہ کِنّی ہُںدّی ہَے اُہی دَۄڑ اُس دا کَیرِیئر بݨ گئی۔ اِںڈِییا دی وردی پائُݨ لئی اُس دا ناپ لِیا گِیا تے اِںڈِییا دے کلر والا کۄٹ سِیتا گِیا۔ اِںڈِییا دی جیب والا کۄٹ پا کے اُہ پھُلِّیا نہِیں سی سما رِہا۔ اُہ وار وار شِیشا ویکھدا۔ آسٹْریلِییا جاݨ تۄں پہِلاں اِہۄ کۄٹ پا کے اُہ بھَیݨ نُۄں مِلِیا۔ بیہِییاں سُکِّییاں رۄٹِییاں کھاݨ والا اُس دا وِیر ہُݨ ہوائی جہاذاں دا سوار بݨ گِیا سی!
بمبّئی دے شاںتا کرُۄذ ہوائی اڈّے تۄں بھارتی ٹِیم ہوائی جہاذ چڑھی۔ جہاذ اُڈݨ لگّا تاں مِلکھا سِںگھّ نیں واہِگُرُۄ نُۄں دھِیائِیا تے اکھّاں مِیچ لئیِیاں۔ اِںجݨ دے دھُۄںئیں تۄں اُس نیں سمجھِیا کِہ جہاذ نُۄں اگّ لگّ گئی پر ایئر ہۄسٹَیسّ نیں اُس نُۄں نِشچِںتّ کِیتا۔ اِہ اُس دا پہِلا ہوائی سفر سی۔ اُس نُۄں بَیلٹ بنّہݨی وی نہِیں سی آ رہی جۄ ایئر ہۄسٹَیسّ نیں بنّہی۔ مَیلبَۄرن اُہ اۄلمپِّک پِںڈّ وِچ رہے جِتھّے مہِںدّر سِںگھّ اُہدے نال رِہا۔ دۄہاں دا اںگّریذی ولّۄں ہتھّ تںگّ سی جِس کرکے اُہ مکھَۄلاں دے پاتر بݨدے تے ہۄرناں نُۄں بݨائُںدے رہے۔ اُتھّے اُہ اںگّریذی ڈانس کرنا وی سِکھّے پر ڈانس اُہ بھںگّڑا پائُݨ واںگ ہی کردے۔ اُتھّے اُنہاں دے آٹۄگراف لئے جاںدے تے رات نُۄں سَۄݨ لگّے اُہ گِݨدے کِہ اجّ کِنّے دسخت کِیتے!
مِلکھا سِںگھّ بیشکّ آپݨی پہِلی ہِیٹ وِچ پھاڈی رہِ کے دَۄڑ تۄں باہر ہۄ گِیا پر مَیلبَۄرن تۄں نواں اُتشاہ لَے کے مُڑِیا۔ 400 مِیٹر دَۄڑ دا اۄلمپِّک چَیمپِیئن امرِیکا دا چارلس جَیںکِنس اُنہاں دے نیڑے ہی ٹھہِرِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں اِس دَۄڑ دی تِیاری دے کُجھ گُر دسّے جۄ اُس نیں پلّے بنّہ لئے تے بھارت پرت کے اُہناں مُتابِک پْرَیکٹِس کرن لگّا۔ کدے اُہ بھار چُکّ کے دَۄڑدا٬ کدے ریتے ’تے دَۄڑدا تے کدے چڑھائی اُتّے دَۄڑدا۔ جِم جاںدا٬ کسرتاں کردا۔ کراس کںٹّرِییاں تے پھارٹلیکاں لائُںدا۔ پسِینا وہائُںدا بُنَیݨاں نِچۄڑدا۔ مُڑھکے نال مگھّ بھری جاںدا۔ وِتۄں باہرا ذۄر لائُںدِیاں اُہ بیہۄش ہُںدّا تے کدے کدے لہُۄ دِییاں اُلٹِییاں کردا۔ اُس نیں نِشانا مِتھ لِیا سی کِہ اۄلمپِّک رِکارڈ تۄڑنا تے گۄلڈ مَیڈل جِتّݨا ہَے۔ اُہ پۄہ ماگھ دِییاں ٹھارِییاں تے جیٹھ ہاڑھ دِییاں دھُپّاں وِچ وی دَۄڑِیا پھِردا۔ مِہنت٬ مِہنت تے سخت مِہنت ہی اُس دا رۄذانا رُٹِین سی۔ باراں مہِینے 365 دِن۔ مِیںہ ہنیری کُجھ وی اُس نُۄں دَۄڑنۄں رۄک نہِیں سن سکدے۔
پہِلاں گُردیو سِںگھّ٬ پھِر بلدیو سِںگھّ٬ پھِر رݨبِیر سِںگھّ تے اخِیر ڈا. ہاورڈ دا چںڈِّیا اُہ تیذ تۄں تیذ دَۄڑن لگّا۔ 1957 چڑھدِیاں اُہدِییاں جِتّاں دا دَۄر شُرُۄ ہۄ گِیا۔ اُس سال کَۄمی کھیڈاں بںگّلَۄر وِچ ہۄئیِیاں۔ اُس نیں 200 مِیٹر دَۄڑ 21.3 تے 400 مِیٹر 47.5 سَیکںڈّ وِچ دَۄڑ کے دۄ گۄلڈ مَیڈل جِتّے۔ اُس دِییاں پھَۄج وِچ ہی نہِیں گھر گھر گلّاں ہۄݨ لگِّییاں۔ 1958 دِییاں نَیشنل کھیڈاں کٹک دے بارابتّی سٹیڈِیئم وِچ ہۄئیِیاں تاں مِلکھا سِںگھّ نیں کٹّک ہی چاڑھ دِتّا۔ اُس نیں 200 مِیٹر دَۄڑ 21.2 تے 400 مِیٹر 46.6 سَیکںڈّ وِچ دَۄڑ کے ہیٹھلی اُتّے لِیا دِتّی۔ اِہ ناں سِرف بھارت دے نویں نَیشنل رِکارڈ سن بلکِہ ایشِییا دے دَۄڑاکاں لئی وی چَیلںجّ سن۔ دۄ مہِینِیاں بائد ٹۄکِیئۄ دِییاں ایشِیائی کھیڈاں ہۄ رہِییاں سن۔ اُدۄں اۄلمپِّک رِکارڈ 45.9 سَیکںڈّ سی جۄ اُس دی پہُںچّ وِچ آ گِیا سی۔ مِلکھا سِںگھّ دی مشہُۄری بھارت دِییاں ہدّاں لںگھّ کے کُل ایشِییا وِچ ہۄݨی شُرُۄ ہۄ گئی۔
مئی 1958 وِچ اُہ کلکتّے تۄں ٹۄکِیئۄ نُۄں ہوائی جہاذ چڑھے۔ ٹۄکِیئۄ اُنہاں دا بھرپُۄر سواگت ہۄئِیا تے مِیڈِیئے نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں گھیری رکھِّیا۔ مِلکھا سِںگھّ جِتھّے وی جاںدا کَیمرے اُہدا سواگت کردے۔ اُتھّے پْردُمݨ سِںگھّ اُہدا رُۄمئیٹ سی جِس نیں گۄلے تے ڈِسکس سُٹّݨ وِچ گۄلڈ مَیڈل جِتّے سن۔ اُنہاں دے کمرے وِچ سویرے جپانی کُڑی چاہ لَے کے آئی تاں اُس نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں 'گُڈّ مارنِںگّ' کہِںدِّیاں پُچھِّیا٬ “نِمبُّۄ والی چاہ لئۄگے جاں چِینی والی؟ جے چِینی والی پِیئۄگے تاں کِنّی چِینی پاواں؟” اُس نیں بڑے پْریم نال مِلکھا سِںگھّ نُۄں چاہ بݨا کے پیش کِیتی۔ جدۄں اُہ پْردُمّݨ سِںگھّ نُۄں چاہ پُچھّݨ لگّی تاں مچلے جٹّ نیں کِہا٬ “مَیں چاہ پھیر پِیئۄُں٬ پہِلاں گُڈّ مارنِںگّ کہِ!” اجِہا ہاسا مکھَۄل بھارتی کھِڈاری اکسر کردے رہِںدّے سن خاس کر کے پھَۄج دے کھِڈاری۔ مِلکھا سِںگھّ تے پْردُمّݨ سِںگھّ بھگتا اِک دُۄجے نُۄں 'نِمبُّۄ والی چاہ' دی گلّ سُݨا کے چھیڑدے۔
اِک وار مَیں بھگتے گِیا تاں پْردُمّݨ سِںگھّ نیں 'نِمبُّۄ والی چاہ' نال مِلکھا سِںگھّ دِییاں کئی ہۄر گلّاں سُݨائیِیاں۔ اُہدے دسّݨ انُسار مِلکھا سِںگھّ چِیڑھا بہُت سی۔ تھکّݨ دا کدے ناں ای نہِیں سی لَیںدا۔ اُۄں اِلتی وی بہُت سی۔ امبّالے کَیمپ وِچّ چۄرِیئۄں گنّے چُۄپدا سی۔ اِک وار کِسے جٹّ دے گنّے بھنّ بَیٹھا۔ اُتّۄں مالک آ گئے۔ مِلکھا مُۄہرے تے جٹّ مگر۔ بھجِّیا اِہ کدۄں ڈاہی دِںدّا سی؟ اِہ بَیرکاں وِچّ آ کے لُک گِیا تے سانُۄں کہِںدّا بچائۄ اینہاں جٹّ باوِیاں تۄں۔ اُہ بَیرکاں وِچّ لبھّدے ساڈے کۄل آئے تے کہِںدّے٬ “اِہ نِتّ گنّے بھنّدا سی ساڈے٬ اجّ نی چھڈّݨا۔ کڈھّۄ باہر ایہنُۄں٬ بݨائیِئے وڈّا چَیمپِیئن!” اسِیں بتھیرا کِہا بئی ماف کر دِئۄ پر اُہ سِر ای چڑھدے گئے۔ اخِیر مَیں ای دبکا مارِیا٬ “جے چاہ پِیݨی آں تاں چاہ پی لۄ٬ جے رمّ پِیݨی آں رمّ پی لۄ۔ اُہنے گنّے ای بھنّے آں کۄئی کُڑی تاں نی کڈھّ لِیائِیا جِہڑی ایڈی واہر چاڑھی آ!” اینی کہِݨ دی دیر سی کِہ اُہ ڈھَیلے پَے گئے تے اۄتھۄں ای پتّرا واچ گئے۔
ٹۄکِیئۄ دِییاں کھیڈاں وِچ دۄ اتھلِیٹ سٹار سمجھے جا رہے سن۔ اِک پاکِستان دا ابدُلّ خالِک سی تے دُۄجا بھارت دا مِلکھا سِںگھّ۔ ابدُلّ خالِک نیں 100 مِیٹر دی دَۄڑ جِتّ لئی تے مِلکھا سِںگھّ نیں 400 مِیٹر دی۔ جِہڑا 200 مِیٹر دی دَۄڑ جِتّدا اُہ ایشِییا دا بَیسّٹ اتھلِیٹ بݨنا سی۔ مِیڈِیئے نیں 200 مِیٹر دَۄڑ دے مُکابلے دی اُتّیجنا بہُت ودھا دِتّی سی۔ ابدُلّ تے مِلکھا سِںگھّ اُتّے شرتاں لگّ چُکِّییاں سن۔ دَۄڑ تۄں پہِلاں مِلکھا سِںگھّ نُۄں ابدُلّ خالِک نال مِلائِیا تاں ابدُلّ نیں پاڈی ماری٬ “ایس سِکھّڑے نیں میرا دھکّا کِتھّۄں سہِݨَے!”
ابدُلّ ڈاڈھے غُمان وِچ سی تے نویں اُٹھّ رہے مِلکھا سِںگھّ نُۄں ٹِچّ سمجھ رِہا سی۔ 200 مِیٹر دَۄڑ شُرُۄ ہۄݨ لگّی تاں سٹیڈِیئم کںڈھِّیاں تک بھرپُۄر سی۔ اِک کُڑی نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں ہلّاشیری دِںدِّیاں کِہا٬ “اجّ ابدُلّ خالِک نُۄں ہرا دیویں تاں جۄ مںگّیں مِلیگا۔” اِس ہلّاشیری نیں اُہدے اںدّر تُۄفان لَے آںدا۔ اُہنے سۄچِیا بھاویں جان چلی جاوے اُہ اُس کُڑی نُۄں خُش کریگا۔ لیناں ملّݨ لئی پرچِییاں چُکائیِیاں تاں مِلکھا سِںگھّ نُۄں اںدّرلی لین مِلی تے ابدُلّ خالِک نُۄں باہرلی۔ 'آن یُۄئر مارک' کہِݨ اُتّے دَۄڑاک سٹارٹِںگّ بلاکاں اُتّے بَیٹھے۔ 'سَیٹّ' کہِݨ اُتّے اُٹھّے تے دَۄڑن لئی تِیار ہۄئے۔ پھائِر ہۄئِیا تاں بلاکاں تۄں گۄلی واںگ نِکلے۔ کرو تۄں سیدھ ’تے آئُںدِیاں دۄہاں دے کدم برابر اُٹھّ رہے سن تے مۄڈھے اِںچاں نال اگّے پِچھّے ہۄ رہے سن۔
سارے درشک اُتیجنا وِچ سِیٹاں تۄں اُٹھّ کھڑھے سن۔ ساہمݨے پھِیتا سی۔ جِس نیں وی جِتّݨا سی بسّ اِںچاں دے پھاسلے نال جِتّݨا سی۔ پھِیتے تۄں تِنّ چار مِیٹر پِچھّے مِلکھا سِںگھّ دا مسّل کھِچِّیا گِیا۔ اُہدِییاں لتّاں اِک دُۄجی وِچ اڑ گئیِیاں جِس نال اُہ پھِیتے نُۄں چھۄںہدا بھُںجّے ڈِگّ پِیا۔ پھۄٹۄ پھِنِش ویکھݨ بائد اَیلان ہۄئِیا٬ ’مِلکھا سِںگھّ پھسٹ۔‘ اَیلان ہۄݨ دی دیر سی کِہ سارے ایشِییا وِچ مِلکھا مِلکھا ہۄ گئی۔ اُس نیں ایشِیائی کھیڈاں دے دۄ نویں رِکارڈ کِیتے تے اُس نُۄں ایشِییا دا بَیسّٹ اتھلِیٹ اَیلانِیا گِیا۔ ساتھِییاں نیں اُس نُۄں ودھائیِیاں دِتِّییاں تے جپھِّییاں وِچ مدھۄل لِیا۔ اُس کُڑی تۄں وی خُشی نہِیں سی سامبھی جا رہی٬ جِس نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں ہلّاشیری دِتّی سی۔
مِلکھا سِںگھّ آپݨے کمرے وِچ پرتِیا تاں شِیشا اُہدے نال گلّاں کرن لگّا۔ اُس نُۄں آپݨا بچپن یاد آئِیا٬ ماں پِئۄ یاد آئے٬ کتلۄ-غارت٬ کھُۄن کھرابا٬ لہُۄ لِبّڑی گڈّی٬ سُکِّییاں بیہِییاں رۄٹِییاں٬ دِلّی دی جیلہ٬ دُدھّ دا گلاس٬ دَۄڑاں دی بیہۄشی٬ لہُۄ دِییاں اُلٹِییاں٬ ساتھِییاں دی کُٹّ مار ...۔ اُس نیں اکھّاں بںدّ کر لئیِیاں تے مُۄدھے مُۄںہ لیٹ گِیا۔ اکھّاں وِچّۄں سِمدے ہںجھُّۄ اُہدا سِرہاݨا سِںجّݨ لگّے۔ اُہ پتا نہِیں کدۄں تک یاداں وِچّ کھۄئِیا رہِںدّا جے ہسّدا ہسائُںدا پْردُمّݨ سِںگھّ اُس نُۄں ناں اُٹھالدا۔ بھگتے دے ملوئی دِییاں مُسکݨِییاں نیں چیتا کرائِیا٬ “اُہ کُڑی کِتھّے آ جِہڑی کہِںدّی سی جۄ مںگّیںگا سۄ مِلیگا؟”
اُس رات جپان دے شہِنشاہ نیں جیتُۄیاں نُۄں شاہی کھاݨے اُتّے سدِّیا۔ مِلکھا سِںگھّ مِیڈِیئے دِییاں نذراں دا کیںدر بݨِیا رِہا۔ شہِنشاہ نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں اُچیچی ودھائی دِتّی جِس نیں ٹۄکِیئۄ دِییاں ایشِیائی کھیڈاں نُۄں رںگّ بھاگ لا دِتّے سن۔ پر اُس نُۄں اِہ نہِیں سی پتا کِہ ایشِییا دا چَیمپِیئن بچپن وِچ آپݨے جدّی پِںڈّ گۄبِںدّپُرے وِچّۄں کِہڑے ہالِیں نِکلِیا سی؟ جان بچا کے دَۄڑِیا یتِیم بالک٬ کۄٹ ادُّۄ تۄں مُلتان نُۄں جاںدی گڈّی وِچ لُک تاں گِیا سی پر اُہ بُرکے والِییاں اَۄرتاں ہی سن جِنہاں نیں اُس دی جان بچائی سی۔ اُنہاں رہِمدِل سواݨِییاں نُۄں کی پتا سی کِہ جُۄڑے والا اِہۄ بال پاکِستان دے ابدُلّ خالِک نُۄں ہرا کے ایشِییا دا رُستم بݨیگا۔ مِلکھا سِںگھّ دے دِلۄں دُیاواں نِکل رہِییاں سن٬ “جِیںدِییاں رہِݨ اُہ سواݨِییاں!”
ٹۄکِیئۄ نُۄں سائِئۄنارا/الوِدا کہِںدّے بھارتی کھِڈاری جہاذ چڑھے٬ ہاںگکاںگ راہِیں کلکتّے تے پھِر دِلّی پرتے۔ راشٹرپتی ڈا. راجِںدّر پْرشاد٬ پْردھان مںتّری جواہر لال نہِرُۄ تے جنرل تھمئیِّیا نیں جیتُۄ کھِڈارِییاں نُۄں شاباشے دِتّی۔ نہِرُۄ نیں تِین مُۄرتی بھون وِچّ پْرِیتی بھۄجن اُتّے بُلائِیا۔ مِلکھا سِںگھّ نُۄں پْردھان مںتّری نال میذ اُتّے بہِݨ دا ماݨ مِلِیا۔ جدۄں اُس نُۄں مِلکھا سِںگھّ دے پِچھۄکڑ دا پتا تاں نہِرُۄ نیں گچّ بھر کے کِہا٬ “بیٹا٬ مَیں تیرا کھۄئِیا بچپن تاں نہِیں مۄڑ سکدا٬ تے ناں مۄئے ماں باپ واپس لِیا سکدا ہاں٬ ہُݨ تُۄں مَینُۄں ہی ماں باپ سمجھ تے جدۄں وی تَینُۄں لۄڑ پوے سِدھّا میرے کۄل آئیِں۔”
جِنہاں کھِڈارِییاں نیں گۄلڈ مَیڈل جِتّے سن نَۄکری وِچ سبھ نُۄں ترکّی دِتّی گئی۔ مِلکھا سِںگھّ نُۄں سِپاہی تۄں سِدھّا جے. سی. اۄ. بݨا دِتّا گِیا۔ جنرل تھمئیِّیا نیں خُد ترکّی دے سٹار لائے۔ سِکںدّراباد سَیںٹر وِچ ودھائیِیاں دیݨ والِیاں دی چہِل پہِل لگّی رہی۔ کُدرت مِلکھا سِںگھّ ’تے دِیال ہۄ گئی سی۔
1958 وِچ ہی بْرِٹِش امپّائِر تے کاموَیلتھ دیشاں دِییاں کھیڈاں ہۄ رہِییاں سن جِنہاں وِچ اتھلَیٹِکس دا مِیار ایشِییا تۄں اُچیرا سی۔ اُنہاں کھیڈاں وِچّۄں کۄئی بھارتی اتھلِیٹ مَیڈل نہِیں سی جِتّ سکِیا۔ ہُݨ مِلکھا سِںگھّ ’تے اُمِیداں سن۔ بھارتی ٹِیم دِلّی تۄں ہوائی جہاذ چڑھی تے لںڈّن دے ہِیتھرۄ ہوائی اڈّے ’تے جا اُتّری۔ اُتھّۄں اُہ ریل گڈّی راہِیں ویلذ دے شہِر کارڈِف پُجّے جِتھّے کامنوَیلتھ کھیڈاں ہۄݨِییاں سن۔ اُتھّے امرِیکن پِچھۄکڑ والا ڈا. ہاورڈ مِلکھا سِںگھّ دا کۄچ سی۔ مِلکھا سِںگھّ دے مُکابلے وِچ وِشو دے منّے دنّے دَۄڑاک سن۔ دکھّݨی اپھرِیکا دا مَیلکم سپَیںس سی٬ جمائِکا دا جارج کَیر٬ آسٹْریلِییا دا کیون گَۄسپر٬ کَینیڈا دا ٹَیری ٹۄباکۄ تے اِںگلَیںڈ دا جَۄنہ سالِسبری۔
دَۄڑ والے دِن مِلکھا سِںگھّ فِکر نال جاگِیا۔ گرم پاݨی وِچ بَیٹھا٬ ہلکا بریک پھاسٹ کِیتا٬ جھپکی لئی تے تاذا دم ہۄئِیا۔ اِک وجے کیس واہے٬ جُۄڑا کِیتا تے جُۄڑے اُتّے ربڑ چھلّے چاڑھے۔ بَیگ وِچ سپائیِکس٬ چھۄٹا تَۄلِییا٬ کںگھّا تے گُلُۄکۄذ دے پَیکٹ پائے۔ جُۄس دا کپّ پی کے سٹیڈِیئم پُجّا۔ وکھّ وکھّ دیشاں دے رںگّ برںگّے جھںڈّے جھُۄل رہے سن۔ 400 مِیٹر دَۄڑ دی پہِلی کال ہۄئی تاں دَۄڑاک سٹارٹِںگّ لائیِن ’تے چلے گئے۔ دَۄڑ شُرُۄ ہۄݨ لگّی تاں مِلکھا سِںگھّ نیں ٹرَیک سُۄٹ اُتارِیا٬ تَۄلِیئے نال مُڑھکا پُۄںجھِیا تے سٹارٹِںگّ بلاک نُۄں سَیٹّ کِیتا۔ اُہدی بُنَیݨ اُتّے 'اِںڈِییا' دے اکھّر چمک رہے سن۔ پھِر پھائِر ہۄئِیا تے دَۄڑ شُرُۄ ہۄئی۔ 300 مِیٹر تک مِلکھا سِںگھّ سبھ تۄں مُۄہرے سی۔ اخِیرلے سَۄ مِیٹراں وِچ سپَیںس نیں اُس نُۄں پِچھاڑن دی پُۄری واہ لائی پر مِلکھا سِںگھّ دی چھاتی پھِیتے نُۄں پہِلاں جا چھۄہی۔ اِہدے نال ہی اُہ بیہۄش ہۄ کے ڈِگّ پِیا۔
سٹیڈِیئم ہلّاشیری دِییاں گُۄںجدِییاں آواذاں پِچھّۄں سکتے وِچ آ گِیا۔ مِلکھا سِںگھّ نُۄں سٹْرَیچر اُتّے پا کے ٹْرَیک تۄں لامبھے لِجائِیا گِیا۔ ڈاکٹری سہائِتا تے آکسِیذن دِتّی گئی۔ جدۄں اُہ ہۄش وِچ آئِیا تاں اِہ جاݨ کے بیہدّ خُش ہۄئِیا کِہ اُہ دَۄڑ جِتّ گِیا ہَے۔ اِہ پہِلا مَۄکا سی کِہ کۄئی بھارتی اتھلِیٹ کامنوَیلتھ مُلکاں دا چَیمپِیئن بݨِیا۔ مِلکھا سِںگھّ نُۄں بھارتی جھںڈّا پھڑائِیا گِیا جِس نُۄں لَے کے اُس نیں سٹیڈِیئم دا جیتُۄ چکّر لائِیا۔ اِک پتّرکار نیں پُچھِّیا٬ “آپݨے دیش واسِییاں لئی کۄئی سںدّیش؟”
مِلکھا سِںگھّ نیں کِہا٬ “میرے پِیارے دیش٬ تیرے اِک پُتّر نیں آپݨی ڈِئۄُٹی نِبھا دِتّی ہَے۔ مَیں چاہُنّاں ہر بںدّا آپݨی ڈِئۄُٹی نِبھائے۔”
برتانِییاں وِچ بھارتی ہائی کمِشنر لگّی پںڈّت جواہر لال دی بھَیݨ شْرِیمتی وِجے لکھشمی پںڈِّت نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں اُچیچی مُبارکباد دِتّی۔ اِہ وی دسِّیا کِہ پْردھان مںتّری جی دا سُنیہا ہَے کِہ مِلکھا سِںگھّ نُۄں پُچھّ کے دسّۄ اُہ کِہۄ جِہا اِنام چاہُںدّا ہَے؟ مِلکھا سِںگھّ سںگّدا چُپّ رِہا۔ دُبارا پُچھّݨ ’تے اُس نیں کِہا٬ “جِدّݨ اسِیں بھارت پُجِّیئے٬ جے ہۄ سکے تاں اُس دِن نَیشنل چھُٹّی کِیتی جاوے۔”
رات نُۄں مہاراݨی اَیلِذبَیتھّ نیں شاہی مہِلاں وِچ شاہی بھۄج دِتّا۔ اُس نیں تے اُس دھی راجکُماری اَینّ. نیں ودھائیِیاں دِتِّییاں۔ اِہ پہِلاں مَۄکا سی کِہ مِلکھا سِںگھّ نیں بِیئر دا گھُٹّ بھرِیا۔ پھِر ڈانس شُرُۄ ہۄئِیا۔ ڈانس کردِیاں کُجھ پل لائیِٹ بُجھائی گئی تاں چانݨ ہۄݨ پِچھّۄں ویکھِیا کِہ کئیِیاں دے مُۄںہاں اُتّے لِپسٹِک لگّی ہۄئی سی! مِلکھا پْردُمّݨ نُۄں چھیڑ رِہا سی تے پْردُمّݨ مِلکھے نُۄں۔ اگلے دِن اُہ لںڈّن تۄں دِلّی پُجّے تاں دیش وِچ سچّمُچّ چھُٹّی سی۔ مِلکھا سِںگھّ دا ناں گھر گھر پُجّ گِیا سی۔ اِہ سی مِلکھا سِںگھّ دی دَۄڑ دا جادُۄ۔ اُس نُۄں بھارت سرکار نیں پدم شْری دا پُرسکار دِتّا تے امرِیکا نیں ہَیلمذ ٹراپھی دا اوارڈ۔ اُس دے پْرشںسّکاں نیں پِیار نِشانِییاں تے تۄہفِیاں دے ڈھیر لا دِتّے۔
70وِیاں وِچّ اِںگلَیںڈ وِچ پھِر کامنوَیلتھ کھیڈاں ہۄئیِیاں تاں مِلکھا سِںگھّ نُۄں بتَۄر مہِمان اُتھّے سدِّیا گِیا۔ اُدۄں ترسیم پُریوال پںجّابی رسالے دیس پْردیس دا سمپّادک سی۔ اُس نال پںجّابِییاں دا پُۄرا جتھا ہی مِلکھا سِںگھّ دے چۄلے دِییاں تݨِییاں پھڑ کے سٹیڈِیئم اںدّر پْرویش کر گِیا سی۔ اِہ ترسیم پُریوال ہی سی جِس نیں وِچ پَے کے اُس دی جِیونی پاش تۄں لِکھوائی سی۔ بگھّی وِچ جاںدی راجکُماری اَینّ. نیں کِتے مِلکھا سِںگھّ نُۄں جاںدے ویکھِیا تاں بگھّی رُکوا کے 'ہَیلۄ مِلکھا سِںگھّ' کہِ کے ہال چال پُچھِّیا سی۔ اُہ خُد گھۄڑسواری دی اۄلمپِّیئن سی۔
1960 وِچّ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں ہۄݨِییاں سن۔ دۄ سال مِلکھا سِںگھّ اُس دی تِیاری وِچ لگّا رِہا۔ 1958 تۄں 60 تک اُہ کُل دُنِییا وِچ دَۄڑِیا۔ اُہدے دسّݨ مُۄجب اُس نیں مُکابلے دِییاں 80 دَۄڑاں وِچ بھاگ لِیا جِنہاں وِچّۄں 77 جِتِّییاں۔ اُنہِیں دِنی اُس دا ہَیڈّ کُیاٹر لںڈّن ہُںدّا سی پر اُہ لبھِّیاں نہِیں سی لبھّدا۔ کدے پَیرِس دَۄڑدا٬ کدے ماسکۄ تے کدے لںڈّن۔ اُہ گھر دی دال رۄٹی نُۄں ترس جاںدا۔ کہِںدّا کُجھ دِن دیش لَے چلّۄ٬ گںڈھّے آچار نال رۄٹی کھا آواں!
1960 دِییاں نَیشنل کھیڈاں وِچ تاں اُس نیں کمال ہی کر دِتّی۔ کھیڈاں جنوری وِچّ دِلّی دے نَیشنل سٹیڈِیئم وِچ ہۄئیِیاں۔ اُس دی بھَیݨ اِیشر تے اُس دا پرِوار مِلکھا سِںگھّ نُۄں دَۄڑدِیاں ویکھݨا چاہُںدّے سن۔ اُنہاں نیں مِلکھا سِںگھّ دی جِتّ دِییاں خبراں تاں بتھیرِییاں پڑھِییاں سُݨِییاں سن پر اجے تک اُس دی دَۄڑ نہِیں سی ویکھی۔
مِلکھا سِںگھّ اِںڈِییا دے کلر والا کۄٹ پا کے بھَیݨ دے گھر آئِیا۔ کۄٹ بھَیݨ نُۄں پہِنا کے کِہا٬ “جیب وِچّ ہتھّ پا کے ویکھ۔ ہتھّ پائے تاں جیب وِچ سۄنے دِییاں والِییاں سن جِنہاں نال اُس نُۄں پُراݨے دِن یاد آ گئے جدۄں اُس نیں والِییاں ویچ کے وِیر نُۄں جیلہ وِچّۄں چھُڈائِیا سی۔ بھَیݨ نیں کِہا٬ “جے اجّ ماں باپ جِیںدے ہُںدّے تاں اُہ آپݨے پُتّر دی چڑھت ویکھ کے کِنّے خُش ہُںدّے! ماں باپ نُۄں یاد کر کے اُہ اِک دُۄجے دے گل لگّ گئے تے ہُبکِیں رۄݨ لگّے۔ پر اُہ اجِہا بھاݨا سی جۄ مِلکھا سِںگھّ ہۄراں نال ہی نہِیں لکھّاں ہۄر پرِواراں نال وی ورتِیا سی۔
مِلکھا سِںگھّ آپݨی بھَیݨ تے اُس دے پرِوار نُۄں نَیشنل سٹیڈِیئم لَے گِیا۔ بھَیݨ دِییاں نذراں بھرا دی دَۄڑ اُتّے سن۔ پھائِر ہۄئِیا تاں دَۄڑ شُرُۄ ہۄ گئی۔ دَۄڑ پُۄری ہۄئی تاں مِلکھا سِںگھّ بیہۄش ہۄ کے ڈِگّ پِیا۔ بھَیݨ نیں سمجھِیا کِہ جِہڑا پھائِر ہۄئِیا سی اُہی گۄلی بھرا دے لگّی ہۄئۄُ! اُہ رۄںدی کرلائُںدی مِلکھا سِںگھّ ولّ جاݨ لگّی تاں لۄکاں نیں سمجھائِیا کِہ تیرا بھرا ٹھِیک ٹھاک اےَ۔ دَۄڑ وِچّ بہُتا ذۄر لائُݨ کرکے ڈِگّ پِیا سی۔ ہُݨے ہۄش وِچ آ جاویگا۔ مِلکھا سِںگھّ ہۄش وِچ آئِیا تاں آپݨی بھَیݨ کۄل پُجّا۔ بھَیݨ نیں کِہا٬ “وِیرے٬ دَۄڑنا چھڈّ دے۔ مَیں تَینُۄں اینا دُکھی ہُںدّا نہِیں دیکھ سکدی۔”
مِلکھا سِںگھّ نیں کِہا٬ “بھَیݨے نذر مار کے دیکھ کِنّے لۄک میری دَۄڑ دیکھݨ آئے نیں۔ دَۄڑنا چھڈّ دِیاں تاں مَینُۄں کَۄݨ دیکھیگا؟”
دِلّی دے نَیشنل سٹیڈِیئم وِچ اُہ 100 مِیٹر 10.4, 200 مِیٹر 20.8, 400 مِیٹر 46.1, 4+100 مِیٹر 42.1 تے 4+400 مِیٹر رِلیء دَۄڑ 3:12.6 سَیکںڈّ وِچ دَۄڑِیا۔ اِہ سارے ہی نویں نَیشنل رِکارڈ سن! اِہدے نال اُہدی گُڈّی اسمانے چڑھ گئی۔ اُدھّر پاکِستان تۄں اِںڈۄ-پاکِہ مِیٹ دا سدّا آ گِیا۔ مِلکھا سِںگھّ اُس دھرتی ’تے نہِیں سی جاݨا چاہُںدّا جِس نیں اُس دے پرِوار تے پِںڈّ دے لۄکاں نُۄں نِگل لِیا سی۔ اُہ منہُۄس یاداں تۄں مُکت رہِݨا چاہُںدّا سی پر پںڈّت نہِرُۄ دی پْریرنا نال پاکِستان جاݨا ہی پِیا۔ اُہ لاہَۄر دے پھلَیٹِیذ ہۄٹل وِچ رُکے۔ اخباراں وِچّ دھُۄںیاںدھار پْرچار ہۄ رِہا سی٬ “اِںڈۄ-پاکِہ مِیٹ یانی ابدُلّ کھالِک تے مِلکھا سِںگھّ دا مُکابلا۔ ساہناں دا بھیڑ!”
لاہَۄر دے شاندار سٹیڈِیئم وِچ اِںڈۄ-پاکِہ مِیٹ دا اُدگھاٹن پاکِستان دے پْرَیذِیڈَیںٹ جنرل ایُۄب کھاں نیں کِیتا۔ اُتھّے تِیہ ہذار درشک مَۄجُۄد سن جِنہاں وِچ بہُت سارِییاں اَۄرتاں وی بُرکے پا کے آئیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ اُتھّے وی ستھِتی ٹۄکِیئۄ والی سی۔ ابدُلّ خالِک 100 مِیٹر دی دَۄڑ جِتّ چُکّا سی تے مِلکھا سِںگھّ 400 مِیٹر دی۔ نِتارے 200 مِیٹر دی دَۄڑ وِچ ہۄݨے سن۔ ٹۄکِیئۄ نالۄں وڈّا پھرک اِہ سی کِہ لاہَۄر ابدُلّ خالِک آپݨے ہموتناں ساہویں آپݨے شہِر وِچ ہی دَۄڑ رِہا سی۔ سارا سٹیڈِیئم ابدُلّ کھالِک دی ذِںدّاباد بُلا رِہا سی۔ اُہ اُنہاں دا آپݨا ہِیرۄ جُ سی!
دَۄڑ شرُۄ ہۄݨ لگّی تاں دۄ مَۄلوی پاکِہ کُران ہتھّاں وِچ لئی ابدُلّ کۄل آئے تے اُہدی جِتّ لئی دُیا کِیتی٬ “الّا مِہر کرے! مِلکھا سِںگھّ نیں مَۄلوِییاں نُۄں کِہا٬ “مَۄلوی ساہِب٬ اسِیں وی تاں اُسے الّا دے بںدّے ہاں۔ کی سانُۄں مِہر دی لۄڑ نہِیں؟” مَۄلوِییاں نُۄں ملوِیں جِیبھ نال مِلکھا سِںگھّ تے مکھّݨ سِںگھّ لئی وی دُیا کرنی پئی۔ مِلکھا سِںگھّ نُۄں اُس دِن مٹھّا مٹھّا بُخار سی۔ اُس نیں لمّا ساہ بھرِیا تے آپݨے اِشٹ نُۄں دھِیائِیا۔ اِہ دَۄڑ اُہدے لئی ذِںدّگی مَۄت دا سوال سی۔ جنرل ایُۄب کھاں خُد پْرَیذِیڈَیںشل بَۄکس وِچ بَیٹھا سبھ کُجھ ویکھ رِہا سی۔ دَۄڑ تۄں پہِلاں ابدُلّ خالِک اُس تۄں تھاپڑا لَے کے آئِیا سی۔
دَۄڑاک لائیِن اُتّے جھُکے۔ پھائِر ہۄئِیا تے دَۄڑاکاں دے نال ہی درشک وی اُٹھّ کھڑھے ہۄئے۔ مِلکھا سِںگھّ باج واںگ اُڈدا اکھّ پلکارے وِچ پھِیتے نُۄں جا چھۄہِیا۔ دُۄجے تھاں مکھّݨ سِںگھّ رِہا تے ابدُلّ خالِک تِیجے تھاں جا پِیا۔ مِلکھا سِںگھّ دا سماں سی 20.7 سَیکںڈّ جۄ وِشو رِکارڈ دے برابر سی۔ ابدُلّ نیں آپݨے ہی لۄکاں ساہمݨے ہارن دی اینی نمۄشی منِّیا کِہ گرائۄُںڈ وِچّ بَیٹھا پھُٹّ پھُٹّ کے رۄݨ لگّا۔ مِلکھا سِںگھّ اُُہدے کۄل گِیا٬ جپھّی پائی تے کِہا کِہ اُہ ہار نُۄں دِل ’تے ناں لاوے کِئُںکِہ ہاراں جِتّاں دَۄڑ دا ہِسّا ہن۔
پھِر جدۄں مِلکھا سِںگھّ نیں جیتُۄ گیڑی لائی تاں انائۄُںسر نیں کِہا٬ “مِلکھا سِںگھّ دَۄڑِیا نہِیں٬ اُڈِیا ہَے۔ اسِیں ایہنُۄں 'پھلائیِںگ سِکھّ' دا خِتاب دینے آں! مِلکھا سِںگھّ نُۄں پْرَیذِیڈَیںشل بَۄکس وِچ جنرل ایُۄب کھاں نال مِلائِیا گِیا۔ اُس نیں وی کِہا٬ “مِلکھا سِںگھّ٬ تُسِیں واکِیا ای 'پھلائیِںگ سِکھّ' ہۄ۔”
مِلکھا سِںگھّ بُرکِیاں والِییاں اَۄرتاں مُۄہر دی لںگھِّیا تاں اُنہاں نیں وی بُرکے مُۄںہاں تۄں اُتار کے 'پھلائیِںگ سِکھّ' دے درشن کِیتے۔ اُس پِچھّۄں اِہۄ ناں مِلکھا سِںگھّ لئی پْرچلِت ہۄ گِیا۔ سارے اُس نُۄں پھلائیِںگ سِکھّ کہِݨ لگّے۔
رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں تۄں پہِلاں پھراںس دے کالے دَۄڑاک ابدُل سائی نیں لںڈّن وِچ دَۄڑدِیاں 400 مِیٹر دی دَۄڑ دا ٹائیِم 45.9 سَیکںڈّ کڈھّ دِتّا جۄ اۄلمپِّک کھیڈاں دے رِکارڈ برابر سی۔ پَیرِس وِچ مِلکھا سِںگھّ اُہدے وِرُدھّ دَۄڑِیا تاں مِلکھا سِںگھّ دا ٹائیِم آئِیا 45.8 سَیکںڈّ! اِہ نواں رِکارڈ سی جِس نال مِلکھا سِںگھّ دی مشہُۄری ساری دُنِییا وِچ ہۄ گئی۔ رۄم وِچ اُس نُۄں 400 مِیٹر دَۄڑ دا سمبھّاوِت جیتُۄ سمجھِیا جاݨ لگّا۔ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچ 150 مُلکاں دے دَۄڑاک 400 مِیٹر دی دَۄڑ وِچ شامل سن۔ پہِلی ہِیٹ مِلکھا سِںگھّ آرام نال 47.6 تے دُۄجی ہِیٹ 46.5 سَیکںڈّ وِچ جِتِّیا۔ سَیمی پھائیِنل اُہ 45.9 سَیکںڈّ وِچ دَۄڑ کے پھائیِنل وِچ اپّڑِیا۔
مَیں 1956 وِچ اُہدے مَیلبَۄرن دَۄڑن ویلے کالج وِچ پڑھن لگّا سی تے رۄم دَۄڑن ویلے کالج دا بَیسّٹ اتھلِیٹ بݨ چُکّا ساں۔ اسِیں کالج دی لائِبْریری دے اخباراں تے رسالِیاں وِچّۄں اۄلمپِّک کھیڈاں دِییاں رِپۄرٹاں ہر رۄذ پڑھدے ساں تے جسدیو سِںگھّ دی ریڈِیئۄ کُمَیںٹری سُݨدے ساں۔ سارے دیش دِییاں نِگاہاں مِلکھا سِںگھّ دے گۄلڈ مَیڈل جِتّݨ ولّ سن۔ اکھباراں نِتّ مِلکھا سِںگھّ دے ناں دِییاں سُرخِییاں نال بھرِییاں آئُںدِییاں۔
رۄم دے اۄلمپِّک سٹیڈِیئم وِچ 400 مِیٹر دی پھائیِنل دَۄڑ لگّݨ لگّی تاں بہُتے لۄکاں دِییاں نِگاہاں مِلکھا سِںگھّ اُتّے سن۔ نِکّی داڑھی٬ نِکِّییاں مُچھّاں تے وڈّے جُۄڑے نال اُہ نِیارا دِس رِہا سی۔ بہُت سارے درشک اُس نُۄں سادھُۄ سںتّاں ورگا کۄئی دھارمِک پُرش سمجھ رہے سن جِویں پادرِییاں نُۄں سمجھدے ہن۔ مِلکھا سِںگھّ دی داڑھی تے جُۄڑا اُہدی وِشیش پچھاݨ تے مشہُۄری دے کارن بݨے جِویں بائد وِچ بابا پھَۄجا سِںگھّ دی پگّ تے لمّی داڑھی نیں اُس دی وکھّری پچھاݨ بݨائی۔ لیناں لئی پرچِییاں چُکِّییاں گئیِیاں تاں مِلکھا سِںگھّ نُۄں بدکِسمتی نال پںجّوِیں لین مِلی۔ پہِلی لین جرمنی دے کارل کافمَین٬ دُۄجی لین امرِیکا دے اۄ ڈَیوِس٬ تِیجی پۄلَیںڈ دے دَۄڑاک٬ چَۄتھی دکھّݨی اپھرِیکا دے مَیلکم سپَیںس٬ پںجّوِیں مِلکھا سِںگھّ تے چھیوِیں جرمن دے اِک ہۄر دَۄڑاک نُۄں مِلی۔
پںجّوِیں لین والا سِرف چھیوِیں لین والے نُۄں ہی ویکھ سکدا ہَے جد کِہ ہیٹھلِییاں لیناں والے باہرلِییاں لیناں دے دَۄڑاکاں نُۄں ویکھدِیاں آپݨی سپِیڈ ودھا گھٹا سکدے ہن۔ مِلکھا سِںگھّ 250 مِیٹر کاپھی تیذ دَۄڑِیا۔ کرو اُتّے پہُںچّدِیاں لگّدا سی کِہ اُہ سبھ تۄں اگّے ہَے۔ مِلکھا سِںگھّ دے دسّݨ انُسار اُس نُۄں اچانک مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ اُہ خترناک ہدّ تک تیذ دَۄڑ رِہَے! سِر وِچّ آئی سۄچ اِکدم اُہدے پَیراں وِچّ لہِ گئی جِویں تیذ رفتار چلدی گڈّی گیئر وِچّۄں نِکل جاوے۔ 300 مِیٹر ’تے پُجّدِیاں اُہ کٹِّیا گِیا تے تِنّ دَۄڑاک اُہتۄں مُۄہرے نِکل گئے۔ سیدھ اُتّے لائِیا سِرتۄڑ ذۄر وی کُجھ ناں کر سکِیا۔ اُہ چَۄتھی تھاں آ سکِیا پر اُس دا سماں 45.6 سَیکںڈّ پہِلے اۄلمپِّک رِکارڈ نالۄں بِہتر سی۔
اۄ ڈَیوِس تے کافمَین دا ٹائیِم سی 44.9 سَیکںڈّ اتے دکھّݨی اپھرِیکا دے سپَیںس دا ٹائیِم سی 45.5 سَیکںڈّ۔ دکھّݨی اپھرِیکا دے بھاگ لَیݨ دی اُہ آخری اۄلمپِّکس سی۔ اُس پِچھّۄں کئی سال اُس نُۄں اۄلمپِّک برادری وِچّۄں چھیکی رکھِّیا گِیا۔ جیکر رۄم تۄں چھیکِیا گِیا ہُںدّا تاں مِلکھا سِںگھّ مَیڈل جِتّ جاںدا۔ سَیکںڈّ دے دسویں ہِسّے دی دیری نال مِلکھا سِںگھّ اۄلمپِّک مَیڈل تۄں واںجھا رہِ گِیا۔ چںڈِّیگڑھ والی مُلاکات وِچ اُس نیں متھّے ’تے ہتھّ ماردِیاں کِہا سی٬ “ڈھائی سَۄ مِیٹر ’تے کِیتی غلتی دا اہِساس مَینُۄں ساری اُمر رہیگا!”
رۄم تۄں مُڑن ویلے مِلکھا سِںگھّ اسلۄں ٹُٹّ چُکّا سی۔ دَۄڑ دَۄڑ ڈۄلہِیا مُڑھکا٬ جاگِییاں راتاں٬ وِتۄں باہرا ذۄر لائُݨ نال ہۄئیِیاں بیہۄشِییاں تے کِیتِییاں لہُۄ دِییاں اُلٹِییاں یاد کر کے اُہدا رۄݨ نِکل جاںدا۔ بمبّئی دے ہوائی اڈّے ’تے اُہ شراب دے نشے وِچّ اُتّرِیا۔ اۄلمپِّک رِکارڈ تۄڑن دے باوجُۄد اُتھّے اُہدی ذِںدّاباد کرن والا کۄئی نہِیں سی۔ نِراش ہۄئے چَیمپِیئن نیں دَۄڑ نُۄں الوِدا آکھ دِتّی۔ اُدۄں اُس دی اُمر اٹھائی سالاں تۄں ٹپّ چُکّی سی۔
پر دۄستاں مِتّراں تے پھَۄجی افسراں دے دِلاسِیاں تے پْریرنا نیں اُس نُۄں پھِر مَیدان وِچ لَے آںدا۔ اُہ مُڑ دَۄڑن دا ابھِیاس کرن لگّا۔ اِس دَۄران پںجّاب دے مُکھّ مںتّری س. پرتاپ سِںگھّ کَیرۄں نیں اُس نُۄں پںجّاب دے کھیڈ وِبھاگ وِچ نَۄکری دیݨ دی پیشکش کِیتی جۄ اُس نیں جھِجکدِیاں سوِیکار کر لئی۔ اُس نُۄں پںجّاب وِچ لِیائُݨ دی گلّ گُرنام سِںگھّ تِیر نیں کَیرۄں کۄل تۄری سی٬ جۄ سِرے چڑھ گئی۔ پھَۄج وِچ اُہ جُۄنِیئر افسر سی٬ کھیڈ وِبھاگ پںجّاب دا اُہ ڈِپٹی ڈائِرَیکٹر بݨ گِیا۔ ای. اَیمّ. ای. سَیںٹر سِکںدّراباد وِچ اُس نُۄں بھاو بھِنّی وِدائِگی دِتّی گئی۔ اِہ اُس دی کرمبھُۄمی سی۔ پھَۄجِییاں نیں اُس نُۄں چاںدی دا گلاس٬ چاںدی دی تھالی٬ سُںدّر ٹراپھی تے سۄنے دا کڑا پِیار نِشانی وجۄں بھیٹ کِیتے۔ مِلکھا سِںگھّ دے ہںجھُّۄ وہِ تُرے۔ اُس نیں بھرے گلے نال دھنّواد کِیتا تے کِہا٬ “دۄستۄ٬ تُہاڈِییاں پِیار نِشانِییاں میرے اںگّ سںگّ رہِݨگِییاں۔ مَیں سِکںدّراباد دِییاں بَیرکاں تے گرائۄُںڈاں نُۄں کدے نہِیں بھُلّاںگا۔ سِکںدّراباد میرے دِل وِچ وسدا رہیگا۔ مَیں چاہاںگا اِتھّۄں ہۄر مِلکھا سِںگھّ پَیدا ہۄݨ ...۔”
پھَۄجِییاں دِییاں پِیار نِشانِییاں اجّ وی مِلکھا سِںگھّ دے گھر دا شِںگّار ہن۔ سِکںدّراباد وی اُہدے دِل وِچ آباد ہَے۔ رتا کُ میگھلے رںگّ دی اُہ اِک سںگّائۄُ کُڑی وی اُہدے دِل وِچ آباد ہَے۔ اُہ ہَے اُس دی جِیون ساتھݨ نِرمل نِمّی۔ اُہ اُس نُۄں پہِلی وار 1956 وِچ کۄلمبّۄ مِلی سی۔ اُدۄں اُہ سرِیرک سِکھِّیا کالج پٹِیالا دی وِدِیارتھݨ سی۔ اُہ بھارتی والِیبال ٹِیم دی کپتان بݨ کے سِیلۄن وِچ مَیچ کھیڈݨ گئی سی۔ مِلکھا سِںگھّ اُتھّے دَۄڑن گِیا سی۔ رُماںس بڑی مٹھّی چالے اگّے ودھِیا سی جِس دی کہاݨی لمّی ہَے تے وکھّرا بِرتاںت مںگّدی ہَے۔ اُہ پٹِیالے وی مِلے٬ دِلّی وی مِلدے رہے تے چںڈِّیگڑھ تاں اَیسے مِلے کِہ کَیرۄں ساہِب نُۄں وِچۄلا بݨ کے اُنہاں دا وِیاہ کرائُݨا پِیا۔ 5 مئی 1963 نُۄں برات پٹھانکۄٹ ڈھُکّی تے ڈۄلی چںڈِّیگڑھ آئی۔ ہنِیمُۄن سْرِینگر منائِیا گِیا۔ ہُݨ اُہ دادی نانی بݨی ہۄئی ہَے۔ 'بھاگ مِلکھا بھاگ' پھِلم وِچ اُس دا ذِکر اِس کرکے نہِیں ہۄئِیا کِئُںکِہ اُہ پھِلم بݨی ہی مِلکھا سِںگھّ دے بچپن تۄں 1960 دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں تے اُس دے 'پھلائیِںگ سِکھّ' بݨن تک ہَے۔ سمبھّو ہَے کدے پھِلم دا دُۄجا بھاگ وی بݨ جاوے۔
1958 وِچ جدۄں مِلکھا سِںگھّ تے پْردُمّݨ سِںگھّ ہۄرِیں ٹۄکِیئۄ تۄں گۄلڈ مَیڈل جِتّ کے مُڑے سن تاں پٹِیالے وِچ اُنہاں دا جیتُۄ جلُۄس کڈھِّیا گِیا سی۔ سرِیرک سِکھِّیا کالج دی پْرِںسِّیپل نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں کالج وِچ سدِّیا سی۔ مِلکھا سِںگھّ وِدِیارتھِییاں نُۄں سمبّۄدھن ہۄئِیا تاں نِمّی وی اُنہاں وِچ بَیٹھی سی۔ اِہ اُنہاں دی دُۄجی مُلاکات سی۔ تِیجی مُلاکات 1960 وِچ دِلّی ہۄئی جدۄں اُہ لیڈی اِروِںگّ کالج وِچ ڈی. پی. ای. لگّ چُکّی سی۔ اُس نیں سلوار کمِیذ نال دۄ گُتّاں کرن دی تھاں ساڑھی لا کے جُۄڑا کرنا سِکھّ لِیا سی۔
تد تک مِلکھا سِںگھّ نیں پھِیئٹ کار لَے لئی ہۄئی سی جۄ پںجّ ہذار وِچ آئی سی۔ مہاراجا یادوِںدّر سِںگھّ نیں ٹۄکِیئۄ وِچّ کِہا سی٬ “جے ابدُلّ خالِک نُۄں ہرا دیویں تاں مَیں پںجّ ہذار اِنام دیواںگا۔” مِلکھا سِںگھّ نُۄں مہاراجے والا پںجّ ہذار مِلِیا تاں اُس نیں کار لَے لئی۔ کار وِچ نِمّی نُۄں بہا کے دِلّی دی متھرا رۄڈ ’تے چلِّیا تاں کار اِک مذدُۄر اُتّے جا چڑھی۔ راہگِیراں دا اِکٹھّ ہۄ گِیا۔ کئیِیاں نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں سِیاݨ لِیا۔ مِلکھا سِںگھّ نُۄں آپݨا نہِیں٬ نِمّی دا فِکر سی۔ نِمّی مُسِیبت وِچ مِلکھا سِںگھّ نُۄں چھڈّݨا نہِیں سی چاہُںدّی پر اُس دی اِذّت آبرْر دا خِیال کردِیاں مِلکھا سِںگھّ نیں ملّۄملّی اُس نُۄں کِسے سِیاݨُۄں دی سہائِتا نال نِمّی دے ہۄسٹل بھیج دِتّا۔ آپ ذخمی ہۄئے مذدُۄر نُۄں ہسپتال لَے گِیا تے اِک مہِینے دی تنکھاہ اُس دے اِلاج اُتّے لائی۔
پھِر پںجّاب دے کھیڈ وِبھاگ وِچ اُہ چںڈِّیگڑھ اِکٹھّے ہۄ گئے۔ دۄویں کھِڈاری٬ دۄویں کھیڈ اپھسر۔ مِئۄُںسپَیلٹی دے نلکے اُتّے جِس کُڑی نال مۄہ ہۄئِیا سی٬ اُہ کُڑی دے وِیاہے جاݨ نال مُکّ گِیا سی۔ مَیلبَۄرن دی دَۄڑاک بَیٹی نیں مۄہ پائِیا جۄ اُتھّے ہی رہِ گِیا۔ دِلّی دے اِک امِیر گھر دی لاڈلی کُڑی اُہدی دِلّی دی دَۄڑ ’تے پھِدا ہۄئی تاں اُہدے گھر والے وی چاہُݨ لگّے کِہ مِلکھا سِںگھّ اُنہاں دا جُیائی بھائی بݨ جاوے۔ مِلکھا سِںگھّ دے ناں نال اُنہاں دا بِجنِس ہۄر چمکیگا۔ اُنہاں دِییاں مہِںگِّییاں کاراں مِلکھا سِںگھّ دے اگّے پِچھّے گھُمّݨ لگِّییاں۔ مِلکھا سِںگھّ نُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ اُہ اُس اُتّے کابذ ہۄ رہے نیں تے اُس نُۄں آذادی نال نہِیں جِئۄُݨ دیݨگے۔ سِدھّا مُکّرِیا تاں اُس مروائُݨ تک وی جا سکدے نیں! اُہ دِلّی تۄں دَۄڑ پِیا تے چںڈِّیگڑھ آ ساہ لِیا۔ اِئۄں ہۄئِیا مِلکھا سِںگھّ اتے نِرمل نِمّی دا سدِیوی میل۔
جدۄں اجمیر سِںگھّ تے مَیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں چںڈِّیگڑھ مِلے ساں تاں اُنہاں دے وِیاہ ہۄئے نُۄں تِنّ کُ سال ہی ہۄئے سن۔ اُنہاں دے تِنّ دھِییاں پِچھّۄں پُتّر ہۄئِیا جِس نیں گَۄلف دی دُنِییا وِچ چۄکھا نامݨا کھٹِّیا۔ اُس دا ناں جِیو مِلکھا سِںگھّ ہَے۔ مِلکھا سِںگھّ دِییاں دۄ وڈِّییاں دھِییاں امرِیکا وسدِییاں ہن۔ مِلکھا سِںگھّ تے نِرمل کَۄر ہُݨ ممّی ڈَیڈی تۄں اگّے دادا دادی تے نانا نانی ہن اتے چںڈِّیگڑھ رہِںدّے ہن۔ کھاݨ پِیݨ تے کسرت کرن ولّۄں دۄویں سُچیت ہن جِس کرکے اجے وی جُیان دِسدے ہن۔
نِرمل نِمّی نُۄں سُکھنا لیک دی سپھائی مَۄکے مَیں خُد کہی چلائُںدے ویکھِیا ہَے۔ مِلکھا سِںگھّ دی کھادھ کھُراک سادی تے تھۄڑھی ہَے۔ اُہدی تھِئۄُری گھٹّ کھاݨ تے ودھّ جِیݨ دی ہَے۔ سرِیرک وذن جُیانی تۄں ہُݨ تک 68 کِلۄ رکھِّیا ہۄئِیا ہَے۔ ہر رۄذ اِک دۄ کِلۄمِیٹر دی جَۄگِںگّ اُہ اجے وی کر لَیںدا ہَے۔ مِلکھا سِںگھّ گَۄلف دا پْریمی ہَے جِس نال اٹھّ دس کِلۄمِیٹر دا تۄرا پھیرا اُںج ہی ہۄ جاںدَے۔ نِمّی گھر بار سمبھّالدی ہَے۔ گَۄلف دی کھیڈ بارے مِلکھا سِںگھّ دا کہِݨا ہَے٬ “جِیہنُۄں گَۄلف دا وَیل لگّ جاوے اُہ گرل پھرِںڈّ چھڈّ سکدا پر گَۄلف نہِیں چھڈّ سکدا!”
وَیسے گرل پھرِںڈّاں اُس نیں گَۄلف کھیڈݨ تۄں پہِلاں ہی چھڈّ دِتِّییاں سن۔
رۄم دی ہار پِچھّۄں مِلکھا سِںگھّ نیں 1962 وِچ جکارتا دِییاں ایشِیائی کھیڈاں وِچّۄں دۄ گۄلڈ مَیڈل جِتّے۔ اِک 400 مِیٹر دَۄڑ وِچّۄں تے دُۄجا 4+400 مِیٹر رِلیء دَۄڑ وِچّۄں۔ پر اُتھّے اُہدِییاں جِتّاں ٹۄکِیئۄ٬ کارڈِف تے لاہَۄر ورگِییاں یادگاری نہِیں سن۔ ناں ہی اُہدا ٹائیِم رۄم ورگا سی۔ جکارتا اُہ تھِںدھّے رِڑکݨے دا ترورا سی۔ ایشِیائی کھیڈاں دے چار گۄلڈ مَیڈل٬ کامنوَیلتھ کھیڈاں دا اِک گۄلڈ٬ کَۄمی کھیڈاں تے دُولِّییاں دَۄڑاں دے انیکاں گۄلڈ مَیڈل اتے پہِلے اۄلمپِّک رِکارڈ نُۄں تۄڑنا اُہدِییاں پْراپتِییاں ہن۔ اِہ اُنہاں دِناں دِییاں پْراپتِییاں ہن جدۄں دیش وِچ کھیڈ سہُۄلتاں ناں ہۄݨ برابر سن۔
اِک پچھڑے پِںڈّ وِچ اِک غرِیب کِسان دے گھر دا جمّپل ہۄ کے٬ اناتھ ہۄ کے٬ بچپن ٹُکڑے ٹُکڑے کرا کے٬ اُجّڑ پُجّڑ کے٬ جیلہ جا کے٬ اںتّاں دِییاں مُشکلاں وِچّۄں لںگھّ کے٬ وڈّی اُمر وِچّ دَۄڑ شُرُۄ کر کے تے پھِر وی دَۄڑ دا بادشاہ بݨ کے جۄ مِشال مِلکھا سِںگھّ نیں جگائی ہَے٬ اُس نُۄں سلام ہَے۔ اِہۄ مِشال ہر سادھارن بچّے نُۄں٬ جُیان نُۄں٬ اِنسان نُۄں اُچِّییاں اُڈارِییاں بھرن لئی اُکسا سکدی ہَے۔ اُنہاں لئی راہدسیرا ہۄ سکدی ہَے٬ رہِبر بݨ سکدی ہَے۔ مِلکھا سِںگھّ دی دَۄڑ کیول کُجھ کدماں دی دَۄڑ نہِیں٬ بلکِہ ہر بال اںدّر چھُپِییاں پئیِیاں بیئںتّ سمبھّاوناواں جگائُݨ دی دَۄڑ ہَے۔ بسّ دْرِڑھ وِلّ پاور٬ سدِیوی لگن تے اݨتھکّ مِہنت مِلکھا سِںگھّ ورگی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔
1970 دے آس پاس کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی ہِسار دی اتھلَیٹِک مِیٹ اُتّے اُس نیں اَیلان کِیتا سی کِہ کۄئی بھارتی جُیان پںجّ سالاں وِچّ اُہدا رِکارڈ تۄڑ دیوے تاں اُہ اُس نُۄں آپݨے سپائیِکس تے پںجّ ہذار رُپئے اِنام دیویگا۔ پر رِکارڈ ناں ٹُٹّا۔ پھِر اَیلان کِیتا کِہ کۄئی دس سالاں وِچّ رِکارڈ تۄڑ دیوے تاں دس ہذار اِنام مِلیگا۔ پھِر وی کۄئی ناں نِتّرِیا۔ اخِیر مِلکھا سِںگھّ نُۄں اَیلان کرنا پِیا کِہ کۄئی بھارتی دَۄڑاک اُہدے ویلے دے گھاہ والے جاں سِںڈّر ٹرَیک اُتّے اُس دے جِیںدے جِیء اُس دا رِکارڈ تۄڑ دیوے تاں اُہ آپݨی جیب وِچّۄں لکھّ رُپِیا دیویگا۔ پھِر اُس نیں اِنام دۄ لکھّ رُپئے کر دِتّا۔ اِہ وی وسِیئت کر دِتّی کِہ مَیں ناں رِہا تاں میرا پُتّر اِنام دیویگا۔
مِلکھا سِںگھّ دے دَۄڑن سمیں گھاہ والے جاں بجری والے سِںڈّر ٹرَیک ہُںدّے سن تے سماں ہتھّاں وِچّ پھڑِییاں سٹاپ گھڑِییاں نال لِیا جاںدا سی۔ سَیکںڈّ وی سَۄویں ہِسّے تکّ نہِیں سن وںڈّے جاںدے۔ اُدۄں کِلّاں والے بھارے سپائیِکساں نال مِلکھا سِںگھّ نیں 45.6 سَیکںڈّ دا رِکارڈ رکھِّیا سی۔ ہُݨ سپائیِکس وی ہَۄلے پھُلّ ہن تے سِںتھَّیٹِک ٹرَیک وی ربڑ ورگے ہن۔ کۄچ ہن٬ کھُراک ہَے٬ دوائیِیاں ہن٬ وذِیفے ہن٬ نَۄکرِییاں ہن تے جیتُۄیاں لئی لکھّاں کرۄڑاں دے اِنام ہن۔ ہۄر جُیان کی چاہُںدّے ہن؟ ہَے کۄئی جُیان جِہڑا مِلکھا سِںگھّ واںگ دَۄڑے تے اُہدا رِکارڈ تۄڑے؟ مِلکھا سِںگھّ دے بھارے کِلّاں والے بُۄٹ پٹِیالے نَیشنل اِںسٹِیچِئۄُٹ آف سپۄرٹس دے اجائِب گھر وِچ رکھّے ہۄئے ہن جۄ دیش دے جُیاناں نُۄں وںگّار رہے ہن٬ “آئۄ جُیانۄں نِتّرۄ!”