گُربچن سِںگھّ بھُلّر کلم دا مَیراتھن دَۄڑاک ہَے۔ دم رکھّ کے لمّی دَۄڑ دَۄڑن والا۔ مَیراتھن دَۄڑ بتالی کِلۄمِیٹر دی ہُںدّی ہَے٬ اُس نُۄں کلم چلائُںدِیاں سٹھّ سال ہۄ گئے ہن۔ چُراسی سالاں دا جُیان ہۄ کے اُہ سگۄں ہۄر تیذ دَۄڑن لگّ پِئَے جِس کر کے کِتاباں لِکھݨ دِییاں ڈھیرِییاں لائی جا رِہَے۔ اُس نیں شائِد ہی کۄئی وِشا٬ وِدھا جاں ساہِتک رُۄپ لِکھݨۄں چھڈِّیا ہۄوے۔ مَۄلِک سِرجݨا٬ سمپّادنا٬ انُواد٬ آلۄچنا٬ مُکھبںدّ٬ بھُۄمِکاواں٬ جِیونِییاں٬ سفرنامے٬ کوِتاواں٬ کہاݨِییاں٬ ناول٬ ہاس وِئںگّ٬ ارتھچارا تے اِتِہاس٬ گلّ کی ہر مَیدان کلم دا گھۄڑا بھجائِیا ہَے۔ شبد چِتّر اُلِیکݨ وِچ تاں گارگی تے وی جھںڈّی کر دِتّی ہَے۔ ہر ترہاں دے لیکھکاں٬ کوِییاں٬ دانِشوراں٬ کلاکاراں٬ یاراں دۄستاں تے مائیِیاں بِیبِییاں بارے لِکھِیا ہَے۔ اِتھۄں تک کِہ کھیڈ ساہِت تے میرے ورگے کھیڈ لیکھک بارے وی کلم واہی ہَے۔ کِسے بارے پںجّ سفے٬ کِسے بارے دس٬ وِیہ٬ پںجّاہ تے کِسے بارے سَۄ سفے لِکھے ہن! ہُݨے اُس دِییاں دۄ ہۄر پُستکاں ’اکھّر اکھّر بۄلدا‘ تے ’سِرجݨا دے کَۄل-پھُلّ‘ چھپِییاں ہن۔ ہَیرانی ہُںدّی ہَے اُہدی کلم دی دَۄڑ تے! آم بںدّے اسِّییاں نُۄں ٹپّ کے آلسی ہۄ جاںدے ہن تے ڈھیری ڈھاہ بہِںدّے ہن پر سمدھّر کدّ دا ساڈا اِہ کدّاور لیکھک بُڈھّیوارے وی ٹَۄپ گیئر چ پِیا ہۄئِئَے۔ اُہدی کِتاباں لِکھݨ دی سپِیڈ وِشو رِکارڈ رکھّݨ والے دَۄڑاک اُسَین بۄلٹ نُۄں مات پا رہی ہَے۔ سِرپھ ڈیڈھ دۄ سالاں وِچ ہی 8 پْرکاشکاں ولّۄں پْرکاشت اُہدِییاں کِتاباں دی گِݨتی 18 ہۄ گئی ہَے۔ ’کرۄ-ناں کال‘ اُہدے لئی ’کرۄ-کال‘ سابت ہۄئِیا ہَے۔ پِچھلے دِنِیں اُہدے جِیونِینُما چِتّراں دی پُستک ’اساں مرنا ناہِیں‘ پڑھن نُۄں مِلی سی تے ہُݨ ’اکھّر اکھّر بۄلدا‘ مِلی ہَے۔ اِہدے وِچ اِک لیکھ میری کھیڈ لیکھݨی بارے وی ہَے:

کھیڈ لیکھک سروݨ سِںگھّ دی تے میری پہِلی مُلاکات اُہناں دۄ ریل گڈِّییاں ورگی سی جۄ دۄ سٹیشناں وِچکار دُۄہری پٹڑی اُتّے اِک دُۄجی دے کۄلۄں دی لںگھّ جاںدِییاں ہن۔ 1967 وِچ جدۄں اُہ کھالسا کالج دِلّی دی پْرۄفَیسری چھڈّ کے ڈھُڈِّیکے کالج وِچ پْرۄفَیسر لگّݨ لئی پںجّاب ولّ چالے پا رِہا سی٬ مَیں پںجّاب وِچۄں گُرُۄ کاشی کالج دمدما ساہِب دی پْرۄفَیسری چھڈّ کے سۄوِیئت دُۄتاواس دے سُۄچنا وِبھاگ وِچ کمّ کرن لئی دِلّی ولّ کُۄچ کر رِہا سی۔

سروݨ سِںگھّ آپ تاں دِلّی تۄں آ گِیا پر پِچھّے دِلچسپ گلّاں چھڈّ آئِیا۔جِویں اتر-پھُلیل لائے والا بںدّا بَیٹھک وِچۄں اُٹھّ کے چلِیا گِیا ہۄوے تے مہِک پِچھّے چھڈّ گِیا ہۄوے۔ انجاݨے سروݨ سِںگھّ نال میری کڑی گُردیو سِںگھّ رُپاݨا سی۔ اُہ اُہدے ویلے تۄں دِلّی سی تے دۄویں چںگّے دۄست سن۔ ہُݨ اُہ میرا دۄست بݨ گِیا سی۔ میرے دِلّی پہُںچّݨ ویلے ہی اجِہے یاراں دے یار تے مَۄجی بںدّے دا اُتھۄں چلے جاݨا٬ انجاݨِیا ہۄݨ دے باوجُۄد٬ کِسے مِتّر-پِیارے دے چلے جاݨ واںگ لگدا۔ رُپاݨے دی اِس ہَیرانی وِچ میری ہَیرانی وی رل جاںدی کِہ اُہ دِلّی دا کھالسا کالج چھڈّ کے ڈھُڈِّیکے دے پیںڈُۄ کالج وِچ کِئۄں چلِیا گِیا!

بھُلّر دی لِکھت نیں مَینُۄں گُردیو رُپاݨا یاد کرا دِتَّے۔ چُراسی تاں بھُلّر واںگ اُہ وی کٹّی بَیٹھا ہَے۔ بَیٹھا اِس کر کے ہَے کِہ چُۄلھا ہِلّ جاݨ کر کے تُر نہِیں ہُںدّا۔ نہِیں تاں اُہ کِتھے ٹِکݨ والا سی؟ ہاسا-ٹھٹھّا ناں اسِیں دِلّی چھڈِّیا سی تے ناں دِلّی تۄں دُۄر جا کے چھڈِّیا ہَے۔ کدے کہاݨِیکار مںٹّۄ نیں کِہا سی٬ “شراب پِیݨ واںگ ہی مَینُۄں کہاݨی لِکھݨ دی لت لگّ گئی ہَے۔ کہاݨی ناں لِکھاں تاں لگدا ہَے جِویں شراب نہِیں پِیتی۔“

رُپاݨے نُۄں پُچھِّیا٬ “تُۄں وی کہاݨِیکار اَیں٬ تَینُۄں وی مںٹّۄ واںگ کۄئی لت لگّی؟”

اُہ اکھّاں `چۄں ہسِّیا٬ “اَیہۄ جِہی تاں کۄئی لت نی لگّی پر لتّاں بہُت لگِّییاں!”

پھِر پُچھِّیا٬ “بھُلّر ساہِب نیں تاں پہِلاں کوِتاواں لِکھِییاں٬ پھیر کہاݨِییاں؛ تے تُسِیں؟”

“مَیں کوِتا تۄں کہاݨی ولّ نی آئِیا۔ ہاں٬ اِک وار کوِتا دا بںدّ ذرُۄر جۄڑِیا سی پر اُہ کِسّا ہۄر سی۔ امّْرِتا پْرِیتم دی ناگمݨی شام سی۔ اُہنے کِہا٬ ہر لیکھک کوی ہُںدَّے۔ اجّ سارے اِک اِک نذم سُݨائۄ۔ مَینُۄں شرارت سُجھّی۔ اُتھے جِہڑے ماڈرن شائِر بَیٹھے سی٬ اُنہاں دا مذاک اُڈائُںدِیاں مَیں اُسے ویلے چار تُکاں دا بںدّ سُݨا دِتّا جۄ مَینُۄں ہالے تکّ یاد اےَ:

مَیں سبھِئتا دا ٹلّ

سمیں دی بھیڈ دے گلّ بدھّا

بھیڈ ہَے بۄلھی مَیں ہاں گُںگّا

کَۄݨ کِسے نُۄں جاݨے!

اُہ اَیسی جمّی کِہ امّْرِتا نیں ’ناگمݨی` وِچ چھاپ’تی۔ مَیں کِہا٬ “امّْرِتا مَیں تاں مذاک کِیتا سی۔” نال بَیٹھا دوِںدّر بۄلِیا٬ “رُپاݨا جی اِہی تاں اسلی کوِتا ہَے وے!“

جِویں رُپاݨا آراں لائُݨ وِچ ماہر رِہا٬ اُویں بھُلّر وی ٹِچّر مکھَۄل کرن وِچ گھٹّ نہِیں رِہا۔ جدۄں دۄویں دِلّی ہُںدّے سی تاں دِلّی دِییاں کہِںدِّییاں کہائُںدِییاں کلماں نُۄں وکھت پائی رکھّدے سی۔ دیکھݨ نُۄں بھلیماݨس لگّدے سی پر جِویں چںگّے بھلے لیکھکاں تے لیکھکاواں دِییاں گُجھِّییاں گلّاں نشر کردے سی٬ اُہ کہِںدّے کہائُںدے مُکھبراں نُۄں مات پائُںدِییاں سی۔ اینا شُکر سی کِہ بھانی مار کے کِسے دا سِرے چڑھدا سَۄدا نہِیں سی وِگاڑدے۔

بھُلّر لِکھدَے: مہاںکوی ٹَیگۄر نیں کِہا سی٬ دُنِییا وِچ ہر رۄذ اینے منُکھّاں دے جمّݨ تۄں پتا لگّدا ہَے کِہ پرماتما منُکھّ بݨائُںدا تھکِّیا نہِیں۔ راجِںدّر سِںگھّ بیدی دا کہِݨا سی کِہ مَیں سِرف ٹَیگۄر دے اِس کتھن دا سبُۄت بݨن واستے 1 ستمبّر 1915 نُۄں لاہَۄر وِچ امّْرِت ویلے تِنّ وجّ کے سںتّالی مِںٹّ تے پدھارِیا۔

ہاس-وِئںگّ دے چھٹّے دیݨ وِچ بیدی بھُلّر تۄں وی اگاںہ سی۔ بمبّئی وِکھے سںتّ سِںگھّ سیکھۄں دے ماݨ وِچ دِتّی پارٹی پِچھّۄں کُجھ لیکھک بیدی دی نوِیں کار وِچ جا رہے سن۔ نوِیں کار دیکھ کے سُکھبِیر نیں کِہا٬ “بیدی ساہِب٬ اِہ گڈّی تُہاڈے پْرۄڈِئۄُسر بݨن دی گواہی بھردی ہَے۔” ہرنام سِںگھّ ناذ نیں سِفت کِیتی٬ “گڈّی کاہدی٬ پُۄرا گڈّا ہَے اِہ تاں!”

گڈّے واہُݨ والِیاں وِچۄں آئے سںتّ سِںگھّ سیکھۄں نیں سںتّباݨی اُچاری٬ “اِہدے وِچ تاں بھاویں آلُۄیاں دِییاں وِیہ بۄرِییاں لدّ لئۄ!”

بیدی نیں سُکھن الائِیا٬ “آلُۄ ہی تاں لدّی جا رِہاں مالکۄ!”

بیدی ساہِب آپݨے آپ نُۄں ساہِتکار منّدے سن٬ پھِلمی بںدّا نہِیں۔ ساہِت اُنہاں دا اِشک سی تے پھِلماں دی تھاں رکھیل والی سی۔ ربّ بارے اُنہاں دا نذرِییا سی: جے بھگوان منُکھّ بݨائُݨ دی اُجڈّتا کردا ہَے تاں مَیں منُکھّ ہۄ کے بھگوان بݨائُںدے رہِݨ دی بیوکُۄفی کِئۄں کراں؟

منچاہِیا جِیون جِئۄُݨ پر اݨچاہِییاں مُشکِلاں سہیڑن والی امّْرِتا پْرِیتم دا شبد چِتّر بھُلّر نیں کمال دا چِترِیا۔ اُہدے وِچۄں ہی اُہدا چرچِت ناول ’اِہُ جنمُ تُمہارے لیکھے‘ نِکلِیا سی۔

بھُلّر دی کھیڈ لِکھت

پںجّاب سدِییاں تۄں کھیڈاں تے کھِڈارِییاں دی دھرتی رِہا ہَے۔ پہِلوان٬ ڈںڈّ-بَیٹھکاں کڈھّݨ والھے٬ کبڈّی دے کھِڈاری٬ بھار-چُکاوے اتے انیکاں ہۄر دیسی کھیڈاں دے کھِڈاری لگبھگ ہر پِںڈّ وِچ ہُںدّے سن۔ لۄک اُہناں دی وڈِیائی کردے تے اُہناں نُۄں پِںڈّ دا ماݨ سمجھدے۔ پہِلواناں نُۄں تاں سادھُۄیاں-سںتّاں واںگ بھلے پُرش سمجھِیا جاںدا سی۔ پِںڈّ والھے اُہناں نُۄں گھِئۄ٬ جۄ اۄدۄں اُہناں دی مُکھّ خُراک ہُںدّا سی٬ پِیپے بھر-بھر بھیٹ کردے۔ مَینُۄں آپݨا بچپن چیتے ہَے جدۄں کِکّر سِںگھّ٬ کلُّۄ تے گامے ورگے پہِلواناں پْرتی لۄک کِویں شردھا پْرگٹ کردے سن اتے اُہناں دی پْرسِدھّی کِویں دُۄر-دُۄر تک فَیلی ہۄئی سی۔

آدھُنِک ساہِت دا جُگّ شُرُۄ ہۄئِیاں مساں ڈیڈھ کُ سدی ہۄئی ہَے۔ پر جدۄں ساہِت ہۄر سبھ وِدھاواں وِچ تیذی نال پْرپھُلّت ہۄݨ لگِّیا٬ کھیڈاں کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ لئی کۄئی لیکھک پْریرِت ناں ہۄئِیا۔ نامی پہِلواناں بارے کوِیشراں دے لِکھے ہۄئے کُجھ چھۄٹے-مۄٹے کِسّے ذرُۄر مِلدے سن۔ پھِر ولائِت واسی بلبِیر سِںگھّ کںوّل نیں 1964 وِچ ’بھارت دے پہِلوان‘ پُستک چھپوا کے پںجّابی کھیڈ ساہِت دی پگڈںڈّی پائی۔ اِس پگڈںڈّی نُۄں شاہراہ بݨائُݨ دا سِہرا پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ دے سِر بجھدا ہَے جۄ 1966 تۄں کھیڈاں کھِڈارِییاں بارے لگاتار لِکھدے آ رہے ہن اتے اُنہاں دِییاں کھیڈ پُستکاں دی گِݨتی وِیہاں تۄں ٹپّ چُکّی ہَے۔ اُہ پںجّابی دے پْرمُکھّ کھیڈ لیکھک تاں ہن ہی٬ جے اُہناں نُۄں پںجّابی وِچ کھیڈ ساہِت دے مۄڈھی کہِ لِیا جاوے تاں کۄئی اتِکتھنی نہِیں۔

اُہ آپ یُۄنِیورسِٹی پدھّر دے کھِڈاری ہۄݨ کر کے تن دی ارۄگتا تے ارۄگتا وِچ کھیڈاں دے مہتّو تۄں اتے ارۄگ تن وِچ ارۄگ من ہۄݨ دے تتھّ تۄں بھلِیبھاںت سچیت ہۄݨ سدکا لمّے سمیں تۄں لمّی سَیر تے ورذِش دا نِتّنیم نِبھائُںدے آ رہے ہن۔ اُہناں دا کمّکاجی جِیون اِکتّی سال لَیکچرر وجۄں تے چار سال پْرِںسِّیپل وجۄں وکھّ-وکھّ کالجاں نال جُڑِیا رِہا۔ اِںج اُہ کالجاں دِییاں کھیڈاں نال وی جُڑے رہے۔ اُنہاں دے کتھن انُسار٬ “میری تکڑا کھِڈاری بݨن دی رِیجھ سی جۄ پُۄری ناں ہۄ سکی۔ اُس رِیجھ نُۄں پُۄری کرن لئی مَیں کھیڈ لیکھک بݨِیا۔ اِہ تاں سماں ہی دسّیگا میری سِیما کِتھے تک ہَے؟”

اُہ پہِلے پںجّابی لیکھک ہن جِنہاں نیں کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے نِٹھّ کے لِکھݨا شُرُۄ کِیتا اتے اِس نُۄں سَۄکھا شُگل سمجھݨ دی تھاں سماجِک ذِمّیداری تے سمیں دی لۄڑ وجۄں پُۄری گمبھِّیرتا نال لِیا۔ اِہ تتھّ ورنݨجۄگ ہَے کِہ کھیڈ-لیکھک بݨن تۄں پہِلاں اُہناں نیں کہاݨِییاں لِکھݨِییاں شُرُۄ کِیتِییاں ہۄئیِیاں سن اتے اُہناں دا شُمار سمبھّاونا بھرپُۄر کہاݨِیکاراں وِچ ہۄݨ لگّ پِیا سی۔ اُہناں دِییاں کہاݨِییاں چرچِت ہۄݨ وِچ اینِییاں سپھل رہِییاں سن کِہ جے اُہ اُسے راہ تُردے رہِںدّے٬ یکِینن اجّ اُہناں دا ناں پہِلی کتار دے کہاݨِیکاراں وِچ لِیا جاںدا۔ اِسے لئی مَیں اُہناں نُۄں آکھدا ہاں٬ تُہاڈا کہاݨی لیکھک تۄں کھیڈ لیکھک بݨنا کھیڈ ساہِت دی جِنّی پْراپتی ہَے٬ کہاݨی ساہِت لئی اۄنی ہی گھاٹیوںدّی ہَے۔

منُکھّی جِیون وِچ سببّ کئی وار وڈّی بھُۄمِکا نِبھائُںدا ہَے۔ پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ دا کھیڈ لیکھک بݨنا وی سببّی ورتارا کِہا جا سکدا ہَے۔ 1966 وِچ اُہ خالسا کالج دِلّی وِچ پڑھائُںدے سن تے گرمی دِییاں چھُٹِّییاں وِچ پِںڈّ گئے ہۄئے سن۔ اُہناں نُۄں اخبار تۄں پتا لگِّیا کِہ کِںگّسٹن وِچ ہۄݨ والھِییاں کامنوَیلتھ کھیڈاں لئی کَۄمی پدھّر دے اتھلِیٹاں دا کۄچِںگّ کَیمپ پٹِیالے لگِّیا ہۄئِیا ہَے۔ اُہناں وِچۄں کُجھ اتھلِیٹ اِہناں دے چںگّے جاݨُۄ سن۔ اُہناں نُۄں مِلݨ دی نِیت نال اِہ پٹِیالے جا پہُںچّے۔ کُجھ راتاں ہۄٹل وِچ بِتائُݨ مگرۄں اِہناں دا ٹِکاݨا مہِںدّرا کالج دے ہۄسٹل وِچ ہۄ گِیا۔ رات اِہ اُتھے کٹدے تے سارا دِن اتھلِیٹاں دی سںگّت وِچ بِیتدا۔ ہۄر ناں کۄئی کمّ سی تے ناں کۄئی ذِمّیداری٬ اِکۄ-اِک رُجھیواں اتھلِیٹاں نُۄں پْرَیکٹِس کردے دیکھدے رہِݨا جاں اُہناں نال گلّاں باتاں کردے رہِݨا سی۔

اتھلِیٹ آپݨی ورذِش٬ کھیڈ سِکھلائی تے آرام کردے سماں لںگھّائُںدے۔ سروݨ سِںگھّ اُہناں نُۄں دیکھدا رہِںدّا-ورذِش تے کھیڈ نال کمائے ہۄئے اُہناں دے سرِیر٬ اِک-دُۄجے نال ہُںدّا ہاسا-مکھَۄل٬ اُہناں دِییاں آدتاں٬ اُہناں دا کھاݨ-پِیݨ, اُہناں دی ابھِیاسی مِہنت تے لگن۔ گلّ کی٬ دۄ کُ دِناں وِچ ہی اُہدے من وِچ ہر اتھلِیٹ دی وکھّری شخسِیئت اُبھرن لگّی۔ اُہنِیں دِنِیں لیکھکاں دے شبد چِتّر لِکھ کے چرچِت ہۄݨ والھے بلوںتّ گارگی دا شبد چِتّراں دا نواں سںگّْرہِ ’نِمّ دے پتّے‘ سجّرا پڑھِیا ہۄݨ کرکے اُہدے من وِچ وِچار آئِیا٬ کِئۄں ناں اینے نیڑِئۄں تکّے اِہناں کَۄمی تے کَۄماںتری پدھّر دے کھِڈارِییاں دے شبد چِتّر لِکھے جاݨ! اِہ سی بِیج جۄ چھیتی ہی کھیڈ-لیکھک دے رُۄپ وِچ بھرِیا پُۄرا بِرچھ بݨ گِیا۔

سروݨ سِںگھّ سارا دِن کَیمپ وِچ شامل کھِڈارِییاں نُۄں گہُ نال دیکھدا-نِہاردا رہِںدّا تے رات نُۄں آپݨے ٹِکاݨے آ کے اُہ سبھ کُجھ کاغذ اُتّے اُتار لَیںدا۔ نتِیجا اِہ ہۄئِیا کِہ تِنّ ہفتِیاں مگرۄں گھر پرتدِیاں دۄ کُ درجن کھِڈارِییاں بارے دۄ-ڈھائی سَۄ پنِّیاں دی کچّی سمگّری اُہدے جھۄلے وِچ سی۔ دِلّی پرت کے اُس نیں پہِلا شبد چِتّر ’مُڑھکے دا مۄتی‘ ڈِکَیتھلۄن دے ایشِیئن چَیمپِیئن تے ٹۄکِیئۄ اۄلمپِّک کھیڈاں وِچ پںجّویں نمبّر دے ہرڈلذ-دَۄڑاک گُربچن سِںگھّ رںدھّاوے بارے لِکھِیا جۄ ساہِتک ماسک ’آرسی‘ نُۄں بھیج دِتّا۔ چھپِیا تاں پاٹھکاں نیں خُۄب سلاہِیا۔ ’آرسی‘ ولّۄں مںگّ آئُںدی رہِںدّی٬ اِہ لِکھدا رہِںدّا تے پاٹھک سلاہُںدّے رہِںدّے۔ اُدۄں لگاتار دس باراں شبد چِتّر ’آرسی‘ وِچ چھپے۔ پھیر ہۄر اخباراں رسالِیاں دی مںگّ وی آئُݨ لگّی۔

ہُݨ تکّ جِنہاں کھِڈارِییاں نُۄں اِہناں نیں آپݨے شبداں وِچ چِتّرِیا ہَے٬ اُہناں دی گِݨتی دۄ سَۄ نُۄں پُجّ گئی ہَے۔ نال ہی پاٹھک دیسی-بدیسی کھیڈاں دِییاں برِیکِییاں جاݨن دی اُتسُکتا دِکھائُݨ لگّے تے اِہناں نیں سَۄ دے لگبھگ کھیڈاں دی جاݨکاری اخباراں-رسالِیاں راہِیں اُہناں تکّ پُجدی کر دِتّی۔ اِہناں دِییاں کھیڈ-لِکھتاں انیک دیساں دے پںجّابی اخباراں وِچ چھپ کے بہُت وڈّے پاٹھک-گھیرے تکّ پُجّدِییاں ہن۔ 1978 وِچ اِہناں دی پہِلی پُستک ’پںجّاب دے اُگھّے کھِڈاری‘ نویُگ پبلِشرذ نیں پْرکاسِت کِیتی جِس پِچھّۄں ہۄر کِتاباں دی چلّ سۄ چلّ ہۄ گئی۔

پْرسِدھّ کوی جناب مجرُۄہ سُلتانپُری دا اِک شِئر ہَے: “مَیں اکیلا ہی چلا تھا جانبِ-اے-مںذِّل مگر٬ لۄگ ساتھ آتے گئے اَۄر کارواں بنتا گِیا!” کھیڈ لیکھݨ دے مارگ اُتّے تُرے تاں سروݨ سِںگھّ اِکلّے ہی سن پر کُجھ ہی سالاں مگرۄں سجّے-کھبّے دیکھِیا تاں اِہناں نال پُۄرا کارواں جُڑ چُکِّیا سی۔ کئی ہۄر لیکھک وی اخباراں-رسالِیاں نُۄں کھیڈ لِکھتاں بھیجݨ لگّے۔ پتّر پْریرک ٹُۄرنامَیںٹاں تے کھیڈ میلِیاں دِییاں خبراں ولّ دھِیان دیݨ لگّے۔ ہَۄلھی-ہَۄلھی سبھ رۄذانا اخباراں نیں اِک پنّا کھیڈاں-کھِڈارِییاں دے ناں کرنا شُرُۄ کر دِتّا۔ مہتّوپُۄرن کھیڈ اُتسواں دا سجّرا ہال آپݨے پاٹھکاں تکّ پُجدا کرن واستے وِشیش پْرتِینِدھ بھیجݨے شُرُۄ کر دِتّے۔

پںجّاب وِچ کھیڈ میلے تاں کئی لگدے ہن پر کِلا رائِپُر دِییاں کھیلہاں دی آپݨی ہی شان ہَے۔ اُتھے اݨگِݨت ونّسُونِّییاں کھیڈاں ہُںدِّییاں ہۄݨ سدکا اُہدا ناں ’پیںڈُۄ اۄلمپِّک‘ پَے گِیا ہَے۔ اُتھے کھیڈ لیکھکاں تے پتّرکاراں دا وی میلا جُڑ جاںدا ہَے۔ اِس پنِیری وِچۄں بہُت بُۄٹے وِگسے ہن تے بہُت پھُلّ کھِڑے ہن۔ ہُݨ پںجّابی وِچ چالی پںجّاہ کھیڈ لیکھک اجِہے ہن جِنہاں دی گھٹّۄ-گھٹّ اِک پُستک تاں چھپی ہی ہَے تے کئیِیاں دِییاں اِک تۄں ودھّ پُستکاں وی چھپِییاں ہن۔ سوا سَۄ تۄں ودھّ کھیڈ پُستکاں وِچ اِکلّے سروݨ سِںگھّ دا یۄگدان دۄ درجن کھیڈ پُستکاں نال پںجّواں ہِسّا بݨ جاںدا ہَے!

اینی گِݨتی وِچ اِہ رچنا اِہناں نیں آپݨے لِکھݨ میذ اُتّے بَیٹھ کے ہی نہِیں کر دِتّی۔ اجِہا کرنا سمبھّو وی نہِیں سی۔ اِہ کۄئی کالپنِک ساہِت نہِیں سی٬ ٹھۄس تتھّاں اتے ویروِیاں دی اکھِّیں دیکھی جاݨکاری لۄڑدا سی۔ اِہناں ولّۄں اکھِّیں دیکھے پیںڈُۄ ٹُۄرنامَیںٹاں تۄں لَے کے کَۄمی کھیڈاں٬ ایشِیئن کھیڈاں٬ کامنوَیلتھ کھیڈاں تے وِشو کپّاں وِچۄں دی ہُںدِّیاں اۄلمپِّک کھیڈاں تے اںتّرراشٹری کبڈّی میلے ویکھݨ دی گِݨتی سَیںکڑِیاں وِچ ہَے۔ تِنّ پُستکاں تاں اکھِّیں ڈِٹھّے کھیڈ میلِیاں بارے ہی لِکھ دِتِّییاں ہن۔ اُہناں وِچۄں سَۄ تۄں ودھّ کھیڈ میلِیاں وِچ کبڈّی دے مَیچاں دی رس-بھری بھاشا وِچ کمَیںٹری کر کے درشکاں دی واہ-واہ کھٹّی ہَے۔ دِلّی دے سپتاہِک ’سچِتّر کَۄمی ایکتا‘ وِچ ’کھیڈ مَیدان ’چۄں‘ ناں دا کالم پںدّراں سال چلائُݨا اِہناں دی کلمی سمرتھّا دا پْرماݨ ہَے۔

کھیڈ میلِیاں دی وِشالتا دیکھۄ٬ “سْرِشٹی اِک مہاں کھیڈ میلا ہَے تے بْرہِمںڈّ اُس دا وِشال کھیڈ مَیدان۔ دھرتی٬ سُۄرج٬ چںدّ٬ تارے تے اُپگْرہِ اُہدے کھِڈاری ہن۔ دِن-رات تے رُتّاں دے گیڑ مَیچاں دا سماں سمجھے جا سکدے ہن۔ جِیون اِک کھیڈ ہی تاں ہَے! جِیو آئُںدے ہن تے تُردے جاںدے ہن۔ کۄئی جِتّ رِہَے٬ کۄئی ہار رِہَے۔ جِہڑے جِتّ جاںدے نیں اُہ بلّے-بلّے کرا جاںدے نیں تے جِہڑے ہار جاںدے نیں اُہ بھُلّ-بھُلا جاںدے نیں۔ کُدرت دے کادر نیں الَۄکِک میلا رچا رکھِّئَے تے باذی پا رکھّی ہَے: باجِیگر باجی پائی سبھ کھلک تماشے آئی۔”

اِہناں دا لِکھݨ-کارج اکھِّیں ڈِٹھّے نُۄں کاغذ اُتّے سمبھّال لَیݨ تکّ سِیمت نہِیں سگۄں اِہناں نیں کھیڈاں دے سمبّںدھّ وِچ پُۄرے سِدک-سِرڑ نال نوِیں کھۄج وی کِیتی ہَے۔ مِسال وجۄں جدۄں اِہ پںجّابی سرۄتِیاں-درشکاں نُۄں دسدے ہن کِہ پںجّاب دِییاں نِرۄل آپݨِییاں دیسی کھیڈاں دی گِݨتی سَۄ تۄں ودھّ ہَے٬ اُہ ہَیران ہۄئے اݨمنّے جِہے من نال اِک دُۄجے ولّ دیکھݨ لگدے ہن۔ پر جدۄں اِہ دسدے ہن کِہ ستاسی پںجّابی کھیڈاں دی جاݨکاری تاں اِہناں نیں آپݨی پُستک ’پںجّاب دِییاں دیسی کھیڈاں‘ وِچ شامل کِیتی ہۄئی ہَے٬ اُہۄ سرۄتے اِہناں دی کلم نُۄں دھنّ آکھدے ہن۔

اِسے ترہاں دی کھۄج نال اِہناں نیں پںجّابی ہاکی کھِڈارِییاں دے کُجھ دِلچسپ اںکّڑے لبھّے ہن۔ جدۄں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچ بھارتی ہاکی دی جھںڈّی سی٬ ہاکی نُۄں آپݨی کھِدّۄ-کھُۄںڈی دا نیمبدھّ رُۄپ سمجھݨ والے پںجّابی کھِڈاری بھارتی ٹِیم وِچ مۄہری بھُۄمِکا نِبھائُںدے سن۔ 1928 تۄں 2012 تکّ دے اۄلمپِّک ہاکی مُکابلِیاں وِچ 137 سِکھّ کھِڈاری کھیڈے تے اُہناں نیں 254 گۄل کِیتے۔ اِہ اُہناں نَۄں دیساں دی جاݨکاری وی دِںدّے ہن جِنہاں دِییاں اۄلمپِّک ہاکی ٹِیماں وِچ سِکھّ کھِڈاری شامل رہے۔ 1972 دِییاں مِئۄُنِخ اۄلمپِّک کھیڈاں وِچ جدۄں یُۄگںڈّا تے جرمنی وِچکار ہاکی دا مُکابلا ہۄئِیا٬ یُۄگںڈّا دی ٹِیم وِچ کپتان سمیت دس سِکھّ کھِڈاری دیکھ کے درشک سمجھدے رہے کِہ مُکابلا بھارت تے جرمنی وِچکار ہَے۔ جدۄں کِینِییا تے یُۄگںڈّا وِچکار مَیچ ہۄئِیا تاں اِئۄں لگّا جِویں مَیچ دۄ دیساں وِچکار نہِیں٬ دۄ کھالسا کالجاں وِچکار ہۄ رِہا ہۄوے! پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ دِییاں کھیڈ لِکھتاں وِچ انیک دِلچسپ گلّاں پڑھن نُۄں مِلدِییاں ہن۔

جدۄں سروݨ سِںگھّ نیں کھیڈاں کھِڈارِییاں بارے لِکھݨا شُرُۄ کِیتا سی تاں اِک ساہِتک گۄشٹی وِچ کِسے آلۄچک دا کہِݨا سی کِہ کھیڈاں نال سمبّںدھِّت لِکھتاں نُۄں ساہِت نہِیں منِّیا جا سکدا۔ اجّ اُہ آلۄچک شائِد آپݨے بۄلاں تے پچھتائُںدا ہۄوے۔ ہُݨ پںجّابی ساہِت وِچ کھیڈ لِکھتاں نُۄں سِرف اِک وِدھا ہی نہِیں منِّیا جاںدا سگۄں ہۄر وِدھاواں واںگ اِس نال سمبّںدھِّت کھۄج کارج کردِیاں کئی کھۄجارتھی اَیمّپھِل تے پِیئَچّڈی کر چُکّے تے کر رہے ہن۔

پںجّابی کھِڈارِییاں نیں کُشتی تے کبڈّی ورگِییاں دیسی کھیڈاں دے نال-نال پچھّم تۄں آئیِیاں ہۄر کھیڈاں وِچ وی خُۄب نامݨا کھٹِّیا اتے اُہناں نُۄں پںجّاب دی دھرتی نال لِیا جۄڑِیا۔ پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ نیں کھیڈاں تے کھِڈارِییاں نُۄں کمال دی وارتک وِچ ساکارن دا پُۄرنے-پائۄُ اُدّم کِیتا تے اِس وِچ کھِڈارِییاں واںگ ہی بھرپُۄر آدر-ماݨ کمائِیا! پُستک ’پںجّابِییاں دا کھیڈ سبھِیاچار‘ وِچ اُہنے پِںڈّ تۄں لَے کے اۄلمپِّک تکّ دِییاں کھیڈاں نال پںجّابِییاں دے اٹُٹّ ناتے دی وارتا جِس سُچجّ نال پیش کِیتی ہَے اُہ دِلچسپ وی ہَے تے جاݨکاری نال بھرپُۄر وی۔ اُہ ہر ویلے نُۄں لِکھݨ-ویلا سمجھݨ والا کلم دا دھنی ہَے تے بۄتے دی سواری نُۄں ہوائی جہاذ دی سواری تۄں بِہتر منّدا آ رِہَے!