کئی سالاں دی گلّ ہَے٬ اسِیں پرِوارِک مَیمبراں سمیت کشمِیر ٹُۄر ’تے گئے۔ لگبھگ 5-6 دِناں دا ٹُۄر سی۔ اسِیں سارے اِنۄوا گڈّی وِچّ سوار سی۔ بچِّیاں سمیت اسِیں کۄئی اٹھّ-نَۄں جݨے سی۔ کشمِیر جاݨ دا اِکّ تاں اِہ کارن سی کِہ جُۄن دِییاں چھُٹِّییاں سی۔ اِکّ ڈِئۄُٹی تۄں راہت٬ دُۄجا گرمی تۄں راہت مِلݨ کارن دۄہرا فائِدا جاپ رِہا سی۔ اِکّ کارن اِہ وی سی کِہ میرے پاپا مِلٹری وِچّ ہۄݨ کارن کشمِیر وِچّ وکھّ-وکھّ تھاںواں ’تے تکرِیبن دس سال رہے۔ اسِیں وی چھۄٹے ہُںدّے کشمِیر وِچّ کئی مہِینے بٹۄٹ رہِکے آئے سی۔ اُدۄں پاپا جی سانُۄں شْرِینگر اتے ہۄر تھاںواں ’تے

اُںجھ تاں لۄک آپݨے آپݨے تَۄر ’تے بہُت دان-پُنّ کردے ہن پر میرے کھِیال مُتابِک جے کِسے نُۄں کھُۄن دان دے کے کِسے دا جِیون بچائِیا جا سکے تاں اُس تۄں وڈّا کۄئی دان-پُنّ نہِیں ہۄ سکدا۔ اِکّ ذمانا سی جدۄں پِںڈّاں وِچّ بہُتِییاں بُڈھِّییاں اَۄرتاں آپݨے مُںڈِّیاں نُۄں لُکۄ لَیںدِییاں سی٬ ہسپتال ناں جاݨ دِںدِّییاں۔ اگِیانتا وسّ اُہ کہِںدِّییاں سُݨِییاں نیں٬ “ناں بھائی٬ جُیاک مارنا اے کھُۄن کڈھوا کے۔” بھلے ہی کھُۄن دی لۄڑ مُںڈّے دی پتنی نُۄں ہی کِئۄں ناں ہُںدّی۔ اِسے ترہاں پتنِییاں وی پتِییاں نُۄں پرے ٹال دِںدِّییاں سن کِئُںکِہ اُنہاں نُۄں پتا ہی نہِیں ہُںدّا سی کِہ ساڈ

چڑھدے سال ہی جِئۄں سُݨن-وِچّ آئِیا کِہ ادھِیاپکاں لئی پی. ٹَیٹّ ( P TET = Punjab Teacher Eligibility Test, پںجّاب ادھِیاپک یۄگتا ٹَیسّٹ) ذرُۄری کر دِتّا ہَے تاں ساڈے سکُۄل دے ادھِیاپکاں وِچّۄں کئیِیاں نیں تھۄڑھی تھۄڑھی تِیاری کرنی شُرُۄ کر دِتّی۔ جدۄں مَیں اُنہاں نُۄں پڑھدِیاں دیکھدی تاں میرے من وِچّ وی اِہ کھِیال آئُںدا٬ مناں٬ مَیں وی کِئۄں ناں ٹَیسّٹ دے کے دیکھاں۔ بھلے ہی مَیں لگبھگ 30 سالاں تۄں ادھِیاپن کِتّے وِچّ ہاں پر جدۄں ٹَیٹّ وارے سُݨدے سی تاں ڈر جِہا لگدا سی۔ نالے کافی سال ہۄ گئے پڑھائی چھڈّی نُۄں۔ بھاویں کِہ مَینُۄں ہُݨ وی پڑْ

راج ستّا ’تے کابذ سِیاسی آگُۄ٬ پُلِس وِبھاگ اتے سِہت وِبھاگ دے ادھِکاری جِس ترِیکے نال پںجّاب دے نشِیاں دا لکّ تۄڑن٬ نشئیِیاں نُۄں مُکھّ دھارا وِچّ لِیائُݨ اتے نشے دی برامدگی دا دائوا کردے ہن٬ درئسل ذمِینی پدھّر ’تے پُذِیشن اِس تۄں بِلکُل وکھّری ہَے۔ اِس ویلے ناں تاں نشِیاں کارن مَۄتاں دے اںکّڑِیاں نُۄں ٹھلّہ پئی ہَے اتے ناں ہی لُٹّاں کھۄہاں کھٹِییاں ہن۔ پَیدل چلدِییاں سوارِییاں نُۄں جِتھّے ہر سمیں نشیڑِییاں دے جان لیوا ہملے دا ڈر بݨِیا رہِںدّا ہَے٬ اُتھّے ہی رِکشے ’تے بَیٹھی سواری وی آپݨے آپ نُۄں سُرکھِّئت مہِسُۄس نہِیں کردی۔ جھپٹمار پلاں وِچّ ہی

مںذِّلاں اُنہاں نُۄں مِلدِییاں ہن٬ جِنہاں دے سُپنِیاں وِچّ جان ہُںدّی ہَے۔ کھمبھّاں نال نہِیں٬ ہَۄسلِیاں نال اُڈاݨ ہُںدّی ہَے۔

اِہ ستراں ستِکاریۄگ پْرِںسِّیپل سْرِیمتی وِجَے کپُۄر جی دے جِیون نُۄں پُۄری ترہاں سارتھک کردِییاں ہن۔ کُجھ شکھسِیئتاں دا کدّ اُنہاں دے اہُدِیاں نال نہِیں٬ سگۄں اُنہاں دے سںگھّرش٬ سںسّکاراں اتے سماج نُۄں دِتّی پْریرنا نال ماپِیاں جاںدا ہَے۔ پْرِں. وِجَے کپُۄر جی دی جِیون-یاترا اِسے ادبھُت ہَۄسلے٬ مِہنت اتے جِتّ دی گاتھا ہَے٬ جِنہاں نیں اِہ سابت کِیتا کِہ کۄئی سرِیرک کمی کدے وی من دی تاکت نُۄں نہِیں ہرا سکدی۔ بچپ

اںدّاذن 19 کُ ورہے مَیں نشا چھڈائۄُ کیںدر دے ڈائِرَیکٹر وجۄں سیوا نِبھائی ہَے۔ نشئیِیاں نُۄں دھرم٬ ساہِت اتے کِرت دے سںکّلپ نال جۄڑ کے مُکھّ دھارا وِچّ لِیائُݨ دے ہر سمبھّو یتن کِیتے جاںدے سن۔ اُس دِن مَیں بہُت ہی ہَیران اتے پْریشان ہۄئِیا٬ جدۄں ماپے آپݨے 13-14 سال دے پُتّر نُۄں نشا چھڈائُݨ لئی لَے کے آئے۔ جِس سکُۄل وِچّ لڑکا پڑھدا سی٬ اُس سکُۄل دا ادھِیاپک وی نال آئِیا سی۔ ادھِیاپک نیں دسِّیا کِہ اجّ ہی سویر دی پْرارتھنا سمیں اِہ بیہۄش ہۄ کے ڈِگ پِیا سی۔ تُرںتّ ماپے وی بُلا لئے۔ کُجھ دیر بائد مُںڈّا ہۄش وِچّ آ گِیا۔ پِیار نال پُچھّݨ تے اُسنے دسّ

اُدۄں ساڈے پِںڈّ کۄئی سکُۄل نہِیں سی۔ پڑھن لئی لاگلے پِںڈّ جاݨا پَیںدا سی۔ کچّے راہاں وِچّ تُردِیاں سردِییاں وِچّ سویرے ٹھںڈھّ دا مُکابلا کرنا پَیںدا سی اتے گرمِییاں وِچّ مُڑدِیاں تپدی دُپہِر دا سیک جھلّݨا پَیںدا سی۔ پھِر وی پُۄرا گرُپّ ہسّدے کھیڈدے سپھر ہۄ ہی جاںدا سی۔ برسات دے دِناں وِچّ ہۄر وی دِکّت آئُںدی سی۔ راہ وِچّ ویںئی ندی پَیںدی سی۔ جدۄں جھڑی لگدی تاں اُتھّے ہڑھ آ جاݨا تے واپس مُڑنا پَیںدا سی۔ ساڈا پْرائِمری سکُۄل چَۄتھی جمات تک سی۔ مَیں سال 1947 دی وڈھّٹُکّ پِچھّۄں سکُۄل وِچّ داکھل ہۄئِیا سی۔ جدۄں سارا دیش اذادی دا نِگھّ

چَۄراسی ورہِیاں دا سپھر سُکھ سبِیلی پُۄرا ہۄ جاݨا آپݨے آپ وِچّ اِکّ پْراپتی ہَے۔ اِس پْراپتی وِچّ میری آپݨی کۄئی گھالݨا نہِیں ہَے۔ پْرماتما دی مِہر اتے تُہاڈِییاں شُبھ اِچھّاواں سدکا ہی اجِہا ہۄ سکِیا ہَے۔ مَیں پہِلاں واںگ ہی آپݨا کمّ کردا ہاں۔ اہِساس نہِیں ہُںدّا کِہ بُڈھّا ہۄ گِیا ہاں۔ اُدۄں ہی چۄبھ جِہی پَیںدی ہَے جدۄں کۄئی بابا جی آکھ دِںدّا ہَے۔ اںکّل تاں چںگّا لگدا ہَے پر بابا کئی وار پریشان کردا ہَے۔ میری لِکھݨ دی نِرںتّرتا لئی میرے دۄست کئی وار آکھدے ہن٬ “بسّ کر ہُݨ بہُت ہۄ گِیا ہَے۔” میرے آپݨے انُسار میرے کر پَیر چلّݨ دا اِکّ کار

پْرسِدھّ کوی اتے چِتّرکار دیو نہِیں رہے۔ دیو نیں کوِتا اتے چِتّرکاری وِچّ وِلکھّݨ پَیڑاں پائیِیاں۔ اُسدی پہِلی کِتاب نیں ہی پںجّابی جگت وِچّ ہلچل مچا دِتّی سی۔ اُسدا پِںڈّ گالِب کلاں سی پر اُہ بچپن وِچّ ہی نَیرۄبی چلا گِیا سی۔ جوانی چڑھدِیاں اُس اںدّرلا ساہِتکار اتے چِتّرکار اُس نُۄں واپس پںجّاب لَے آئِیا۔ اِتھّے آ کے اُسنے شادی کِیتی۔ اُسدی پتنی لُدھِیاݨے اے پی آر اۄ لگّی ہۄئی سی۔ جۄگِںدّر کَۄر اتے دیو دے گھر اِکّ پُتّر نیں جنم لِیا۔ اِنہاں دی رِہائِش کَیلاش سِنمے دے ساہمݨے اِکّ چُبارے وِچّ سی۔ مَینُۄں اِتھّے بَیٹھ دیو نال کاپھی سماں بِتائُݨ

جدۄں تِنّ ندِییاں دا مِلاپ ہُںدّا ہَے تاں اِہ سںگّم پوِتّر بݨ جاںدا ہَے ہالاںکِہ تِیجی ندی نذر نہِیں آئُںدی۔ ڈا. رںدھّاوا تاں گُݨاں دا گھٹّۄ گھٹّ ستناجا جاں سترںگھّی پِیںگھ سی۔ اُہ بھاویں آئی سی اَیسّ اپھسر سن پر اُنہاں نیں کھیتی اتے پیںڈُۄ وِکاس وِچّ اہِم یۄگدان پائِیا۔ اُہ پںجّاب دی کھیتی اتے پیںڈُۄ وِکاس دا اُہ رچیتا سی٬ جِسنے مُربّیبںدّی کروائی۔ پِںڈّاں وِچّ لائِبریرِییاں اتے پںچّائِت گھر اُسارے اتے سکُۄل کھُلّہوائے۔ جدۄں پِںڈّاں وِچّ کِسے دے گھر ریڈِیئۄ نہِیں سی ہُںدّا تاں اُنہاں ہریک پِںڈّ ریڈِیئۄ بھیجِیا تاں جۄ پِںڈّ واسی گِیان نال جُڑ سکݨ۔ دیش

کُجھ دِن پہِلاں اچانک میرِییاں کھبّے ہتھّ دِییاں دۄ اُںگلاں وِچّ سۄج آ گئی۔ مَیں شہِر دے پُراݨے اتے نامی ڈاکٹر کۄل چَیکّ کروائُݨ چلا گِیا۔ اُس نیں سارے ٹَیسّٹ کِیتے تے رِپۄرٹ مُتابک ہپھتے دی دوائی دے دِتّی۔ اُس ولّۄں کِیتے ٹَیسٹاں٬ دوائی اتے اُس دی آپݨی پھِیس مِلا کے 1500 رُپئے بݨ گئے۔ مَیں دوائی لَے کے گھر آ گِیا۔ تِنّ چار دِن دوائی کھاݨ مگرۄں وی جدۄں اُںگلاں ٹھِیک ناں ہۄئیِیاں تاں مَیں دُبارا ڈاکٹر کۄل گِیا۔ ڈاکٹر ساہِب نُۄں پھِر اُگلاں وِکھائیِیاں تے کِہا٬ “ڈاکٹر ساہِب! چار دِن ہۄ گئے٬ پر کۄئی پھرک نہِیں پِیا۔”

ڈاکٹر ساہِب نیں اِکّ دوائی ب

گلّ 1990-91 دی ہَے۔ اُدۄں مَیں پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا وِچّ اَیمّئے (اِتِہاس) کر رِہا ساں تے ہۄسٹل رہِںدّا ساں۔ پںجّاب وِچّ کھاڑکُۄواد پُۄرے جۄبن ’تے سی۔ سُۄبے دے ہالات سُکھاویں نہِیں سن۔ یُۄنِیورسِٹی وِچّ اکسر دُۄجے تِیجے دِن ہڑتال رہِںدّی سی۔ پڑھائی دا ماہَۄل نہِیں بݨدا سی٬ جِس وجاہ کرکے یُۄنِیورسِٹی نُۄں سلانا پْرِیکھِیاواں کُجھ اگّے پائُݨِییاں پئیِیاں۔ اِمتِہان لیٹ ہۄ گئے۔ ماپے کھیتِیباڑی کردے سن٬ مَیں کھیتی دے کمّ تۄں بچݨا چاہُںدّا سی٬ اِس لئی مَیں اِہ سۄچدا رہِںدّا کے اَیمّئے دے اِمتِہان دیݨ مگرۄں کِہڑی پڑھائی شُرُۄ کِیتی جاوے؟ کِس کۄرس

پںجّابِییاں نُۄں سںسّار دے ودھِییا کِسان اتے جوان سمجھِیا جاںدا ہَے۔ گُرُۄ نانک ساہِب دے اُپدیشاں انُسار اُہ کِرت کرنی٬ وںڈّ چھکݨا اتے نام جپݨ وِچّ وِشواس رکھّدے سن۔ پر پتا نہِیں کِس دی نذر لگّ گئی کِہ پںجّابی ہُݨ ہَۄلی ہَۄلی اِنہاں گُݨا نُۄں تِیاگ کِسے ہۄر ہی راہ ولّ تُر رہے ہن۔ پںجّاب وِچّ بھْرِشٹاچار٬ مِلاوٹ اتے بیئیِمانی پَیر پسار رہے ہن۔ دُدھّ٬ لسّی٬ پِیݨ والے نشِیاں ولّ مُکھّ مۄڑ رہے ہن۔ ہُݨ جِہڑی نوِیں بِماری سںسّار نُۄں آپݨی لپیٹ وِچّ لَے رہی ہَے٬ اُس وِچّ وی پںجّابی مۄہری ہۄ رہے ہن۔ اِس نوِیں بِماری٬ جِس نُۄں سائیِبر کرائیِم آکھِیا

راج کپُۄر ساہِب دی اِس ورہے 100وِیں ورہیگںڈھّ منائی گئی۔ اُہ اِکّ مہان پھِلمساذ اتے وڈّا کلاکار سی۔ اُسدِییاں پھِلماں دی کھِچّ اتے سارتھِکتا سدِیوی ہَے۔ اُس دے پْرشںسّک کیول بھارت وِچّ ہی نہِیں سگۄں سارے سںسّار وِچّ ہن۔ رُۄسی تاں اُس نُۄں آپݨا نائِک منّدے ہن۔ پھِلم نِرماݨ سمیں اُس دے ساہمݨے اِکّ سُپنا ہُںدّا سی٬ جِس نُۄں پُۄرا کرن لئی اُہ آپݨے سارے وسِیلے داء اُتّے لگا دِںدّا سی۔ اِس مہان کلاکار دی شتابدی جِس پدھّر اُتّے منائُݨی چاہِیدی سی٬ اجِہا ہۄئِیا نہِیں سگۄں اِہ کیول اُس دے پرِوار ولّۄں کِیتے اِکّ سماگم تک سِیمت ہۄ کے رہِ گِیا۔ اُس بارے

اِس سال ستّ مئی نُۄں میرے جِیون دے اسّی ورہے پُۄرے ہۄ گئے ہن۔ سماں اِنی تیذی نال بِیتِیا کِہ پتا ہی نہِیں لگِّیا کدۄں جِیون دے آکھری پڑاء وِچّ داکھل ہۄ گِیا ہاں۔ پِچھلے چھے دہاکِیاں تۄں مَیں پںجّابی پاٹھکاں نال ساںجھ پا رِہا ہاں۔ مَینُۄں اِس گلّ دی بیہدّ تسلّی ہَے کِہ پاٹھک مَینُۄں پڑھدے ہن٬ میرے نال سںوّاد رچائُںدے ہن اتے میرے دِتّے سُجھاواں نُۄں اپݨائُںدے ہن۔ اِتھّے اِہ دسّݨا وی اُچِت ہۄویگا کِہ میرے سُجھاواں نُۄں کیول پاٹھکاں نیں ہی نہِیں اپݨائِیا سگۄں سرکاراں نیں وی اپݨائِیا ہَے۔ اِتھّۄں تک کِہ شْرۄمݨی گُردوارا پْربںدھّک کمیٹی نیں وی میرے سُجھ

پںجّاب دے اُگھّے ناٹککار٬ لیکھک٬ سمپّادک اتے کالمنوِیس گُرشرن سِںگھّ نیں اَۄرت دی پرِوارک اتے سماجِک دیݨ دا ذِکر کردِیاں لِکھِیا ہَے٬ “اَۄرتاں نُۄں گھر سمبھّالݨ لئی جۄ کمّ کرنا پَیںدا ہَے٬ اُسدی کِیمت مرداں نالۄں کِیتے کمّ تۄں ڈِئُڈھی ہَے۔ پر اَۄرتاں دے کِیتے کمّ دی مارکِیٹ کِیمت نہِیں٬ اِس لئی سماجِک تَۄر ’تے اُہناں دی مِہنت نُۄں پھالتُۄ اتے پھذُۄل سمجھِیا جاںدا ہَے۔” اُپرۄکت کتھن وِچّ اِکّ کَۄڑی سچائی ہَے۔ سارا دِن کۄہلُۄ دے بَیل واںگ کمّ کرن والی اَۄرت دے سِدک٬ سِرڑ اتے کرڑی مِہنت نُۄں بہُت وار اکھّۄں پرۄکھے کِیتا جاںدا ہَے۔ اِہ وی اِکّ دُکھاںتک پہِلُۄ ہَے

اُدۄں مَیں بہُت چھۄٹا ساں۔ اُسے سال مَیں سکُۄل داکھل ہۄئِیا سی اتے اُہ وی سِپھارشی کِئُںکِہ میری اُمر اجے سکُۄل داکھلے دی نہِیں ہۄئی سی۔ مَینُۄں اِکّ مہِینے وِچّ ہی کچّی جامت تۄں پکّی جمات وِچّ کر دِتّا گِیا کِئُںکِہ اُردُۄ دا کائِدا مَیں سارا پہِلاں ہی گھر پڑھ رکھِّیا سی۔ گرمِییاں دِییاں چھُٹِّییاں تۄں پہِلاں ماسٹر جی نیں آکھِیا کِہ جیکر تُۄں چھُٹِّییاں وِچّ سارے پہاڑے یاد کر لئے تاں تَینُۄں چھُٹِّییاں پِچھّۄں پہِلی وِچّ کر دِتّا جاویگا۔ مَیں چھُٹِّییاں کھتم ہۄݨ دی بڑی بیسبری نال اُڈِیک کر رِہا سی کِہ کھبر پھَیل گئی٬ “سکُۄل بںدّ ہی رہِݨگے کِئُںکِہ رَۄلھے پَے گئے

سال 1982 وِچّ مَیں تھاپر پَۄلِیٹَیکنِک وِچّۄں سِول اِںجنِیئرِںگّ دا ڈِپلۄما مُکمّل کِیتا ہی سی کِہ ہتھّۄ-ہتھّ کۄیاپریٹِو دے مہِکمے وِچّ نَۄکری مِل گئی۔ چںڈِّیگڑھ وِچّ ٹرینِںگّ چلّ رہی سی پر اجے رِہائِش پاسی رۄڈ دے مۄدی مںدّر دے نذدِیک ہی سی۔ پںجّاب سٹیٹ کۄیاپریٹِو بَیںک نُۄں پںجّاب سرکار راہِیں سںسّار بَیںک تۄں پِںڈّاں دِییاں کۄیاپریٹِو سُسائِٹِییاں واستے کھاد٬ بِیج اتے کھیتی نال سمبّںدھّت ہۄر ساذۄ سامان رکھّݨ لئی سارے پںجّاب وِچّ لۄڑ انُسار اِکّ سَۄ مَیٹرِک تۄں پںجّ سَۄ مَیٹرِک ٹن (100 MT-500 MT) دے گُدام بݨائُݨ لئی کرذا مِلِیا سی۔ اُس ترہاں ت

اتِیت دے پنّے پھرۄلدِیاں جدۄں مَیں بچپن دی دہِلِیذ ’تے دستک دِںدّا ہاں تاں بھُکھّ٬ گُربت اتے کھالی جیب نال ہںڈھّائِیا سپھر ساہمݨے آ جاںدا ہَے۔ اِہ سپھر سِدکدِلی٬ مِہنت اتے کرڑی تپسِّیا کردِیاں پَۄڑی در پَۄڑی مںذّل پْراپت کرن اتے ڈاڈھے سکُۄن دے نال نال آپݨے آپ ’تے پھخر وی مہِسُۄس ہُںدّا ہَے۔

پِتا جی اکھّاں تۄں مُناکھے سن۔ 5 نابالگ پُتّاں اتے تِنّ دھِییاں دی پرورِش کرن دی ذِمّیواری اُہناں دے مۄڈھِیاں ’تے سی۔ ماں نیں اِس جِیون سںگّرام وِچّ اُہناں نُۄں پُۄرن سہِیۄگ دِتّا۔ گھر وِچّ دۄ تِنّ گئۄُیاں رکھِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُنہاں دا دُدھّ ویچ کے

اِہ گھٹنا بھاویں میرے وِدِیارتھی جِیون دی ہَے پر اِسدی سارتھکتا دا ذِکر سدا ہی ہُںدّا رہیگا۔ اُدۄں پاݨی نُۄں بچائُݨ تے اِسدی ورتۄں سۄچ سمجھکے کرن دا ذِکر ناں لۄکاں دے مُۄںہۄں سُݨن نُۄں مِلدا سی تے ناں ہی مِیڈِیئے وِچّ اِسدے وِگِیاپن آئُںدے سن۔ سِکھِّیا سںسّتھاواں وِچّ وی ادھِیاپک بچِّیاں نُۄں پاݨی نُۄں بچائُݨ دی نسِیہت کدے نہِیں سن دِںدّے۔ مَیں جے.بی.ٹی دا ڈِپلۄما کر رِہا ساں۔ ساڈے جے.بی.ٹی سکُۄل وِچّ پاݨی دی سپلائی بی.بی.اَیمّ.بی وِبھاگ دی ہُںدّی سی۔ سکُۄل دی اِمارت بی.بی.اَیمّ.بی دی ہۄݨ کرکے پاݨی دا بِلّ وی کۄئی نہِیں سی آئُںدا۔ سکُۄل وِچّ