फ़रवरी 21, 2026

writingDetail.created_by
By: महिंदर सिंघ रंधावा

जे मैं मुड़ जवान होवां

मैनूं किहा गिआ है कि मैं ‘जे मैं मुड़ जवान होवां' दे विशे उते कुझ कहां। मैं बहाठ वरहिआं दा हां ते हाली वी आपणे आप नूं जवान महिसूस करदा हां। मैं हाली वी हर शाम नूं खुल्हे पेंडू आले-दुआले विच तिंन मील लंमी सैर करदा हां। मेरी भुख्ख साधारन है, ते मेरे अंदर सुहज ते सुंदरता दी सूझ है। मेरे चिहरे उते झुरड़ीआं दा कोझ नहीं। जे ‘जवान’ तों तुहाडा मतलब घट्ट पक्की उमर है, जिवें 25 वरहे, तां मैं इही आखांगा कि मैं मुड़ जवान नहीं होणा चाहुंदा। लोकीं बुढ्ढे ओदों हुंदे हन जदों उह आपणे आदरश छड देण। मैं अजिहे लोक वी वेखे हन, जिहड़े हाली मसां तीहां वरहिआं दे ही सन पर बहुत बुढ्ढे लग रहे सन, ते मैं अजिहे लोकां नूं वी मिलिआ हां जिहड़े सत्तरां वरहिआं दे हन ते हाली वी जवान जापदे हन। झुरड़ीआं पहिलों मनुख्ख दी आतमा उते पैंदीआं हन, ते फेर उहदे चिहरे उत्ते। जदों तक किसे मनुख्ख अंदर जीवन-उतसुकता जिउंदी है ते उह आपणे उतशाह भखदे रखदा है, ओदों तक वरहिआं विच भावें उह वड्डा हुंदा जावे, उह बुढ्ढा नहीं हो सकदा।

कई लोकीं कहिंदे हन कि ‘जवानी ज़िंदगी दा सभ तों ख़ुश समां हुंदा है।' मेरी जाचे एदूं वध ग़लत होर कोई गल्ल नहीं हो सकदी। असलीअत तां इह है कि जिउं जिउं असीं वरहिआं दे तजरबिआं नाल पक्कदे हां, तिउं तिउं असीं वधेरे ख़ुशीआं प्रापत करन दे योग हुंदे जांदे हां। पकेरी उमर विच सानूं ज़िंदगी ते इहदीआं समस्सिआवां दी चंगेरी समझ आण लग पैंदी है। जीव-विगिआन ते बनसपती विगिआन दी पहड़ाई नाल सानूं कुदरत विच मनुख्ख दे सथान दी सोझी हो जांदी है। इस सोझी सदका साडा मन बड़ा अमीर हो जांदा है। इह सोचणा कि जवानी पकेरी उमर नालों वधेरे ख़ुश समां हुंदा है, इह कहिण दे बराबर है कि ‘पहाड़ दे पैरां विच खड़ो के जो द्रिश दिसदा है, उह पहाड़ दी सिख़र उते खड़ो के दिसदे द्रिश नालों चंगेरा है'। मनुख्ख रचनातमक घालणा नाल आपणे आप नूं जवान रख्ख सकदा है। मनुख्ख लई किरत वी ओनी ही ज़रूरी है जिंना खाणा, पीणा। जिनहां नूं इह समझ नहीं आई उनहां नें हाली तक जीवन दा भेत नहीं पाइआ। रचनातमक किरत करन वाला मनुख्ख ही असली अरथां विच ख़ुश हो सकदा है। तुहाडा कंम भावें कला जां विगिआन जां जीवन नाल संबंधित होवे, रचनातमक किरत दी ख़ुशी दे तुल कोई ख़ुशी नहीं हो सकदी। इक किसान जिहड़ा कणक दी चंगी फ़सल पैदा करदा है उह रचनातमक मनुख्ख है। जदों तुसीं आपणे बाग़ विच गुलाब जां अंगूर पैदा करदे हो, तुसीं रचनातमक मनुख्ख है। जदों तुसीं नवें तत्थ लभदे हो जां कोई नवां बूटा जां जीव, तां तुसीं रचना ते खोज दी झरनाहट दे तरंग अनुभव करदे हो। बनसपती जां जीवां दे हिस्सिआं नूं वेखदिआं जां खुरदबीन विचों अजिहे सूखम-दरशी जीवां नूं तकदिआं जिहड़े ख़ुरदबीन विच ही दिस सकदे हन, नवीं बणतर दा लभ पैणा इक रचनातमक अनुभव है। चितर वाहुणा जां लिखणा रचनातमक किरिआ है।

बड़े लोकां लई ज़िंदगी दा मुख्ख मनोरथ दौलत पैदा करना है। इह वी अहिम है, किउंकि रचनातमक खेती ते सनअत देश दी ख़ुशहाली दा आधार हन। पर इस तों किसे वध अहिम सुंदरता दी रचना ते गिआन दी खोज ते पैरवी है। पहिली विचों सानूं कला लभदी है, ते दूजी विचों साइंस। कला होवे जां साइंस होवे, पर रचनातमक उदम दा मुढला सोमां सांझा ही है।

रचनातमक लेखणी कलापूरन अमल ते महान आनंद दा साधन है। मैनूं ज़िंदगी विच हुण तक सभ तों वध्ध ख़ुशी कांगड़ा शैली दी लघू-क्रित (Miniature) चितर-कला दे अधिअन तों मिली है। इस कला उते पहिली झाती तुहानूं इक सुखावां अहिसास देंदी है, पर इह तुहानूं कोई बहुत दूर नहीं लिजांदी।पर जिउं जिउं तुसीं इस विच डूंघे खुभदे हो, ते इस कला नूं इहदे भौतिक ते अधिआतमक वातावरन दे पिछोकड़ विच समझण दी कोशिश करदे हो, तां छेती तुहानूं इक रूप- बणतर लभ्भ पैंदी है। इनहां चितरां दे विशे ते जिहड़ीआं अधिआतमक प्रेरनावां नें इनहां दे चितरकारां नूं टुंबिआ, इनहां दोवां दा गिआन तुहानूं इक नवीं सोझी देंदा है। इह चितर विशेश वंनगीआं विच आपे वंडे जाण लग्ग पैंदे हन।

कला बारे किताब लिखण लई पहिला कदम ओदों पुटिआ जांदा है जदों वख वख कांडां दे सिरलेख लभ पैंदे हन। किउंकि इह लेखणी चितरां बारे हुंदी है, सो लेखक उनहां दे विशिआं दी चोण करदा है। फेर इक साफ़ ख़ाका दिसण लग पैंदा है ते ओह लिखण विच रुझ जांदा है। जिउं जिउं उह इस बारे सोचदा रहिंदा है, मुढ विच जिहड़े ख़िआल धुंदले सन, उह साफ़ हुंदे जांदे हन। जदों मैं इकल्ला हुंदा हां, ख़ास करके खेतां विच सैर करदिआं मेरे मन विच बड़े दिलचसप ख़िआल फुरदे हन ते इह अमल कई वारी रात तक जारी रहिंदा है किउंकि अचेत मन टुंबिआ जांदा है, ते इह ओदों वी सरगरम रहिंदा है जदों मैं सौं जांदा हां। अगली सवेरे कई सुझाओ, कई नवें वाकंश, कई नवें वाक ते नवीं सूझ आप-मुहारे आ जांदी है ङ वाक किवें पैरे बणदे हन, ते पैरे अगों कांड ...... आपणे आप विच इक बड़ा दिलचसप अमल है, ते इक अजिही किरिआ है जिस तों बड़ी डूंघी तसल्ली मिलदी है। सामिगरी दा इक अरूप समूह किताब दी शकल विच रूपवान हुंदा है। चितर कांडां विच वंडे जांदे हन। फेर चोण हुंदी है कि इनहां विचों सरवरक उते किहड़ा चितर जाए ते किहड़े किहड़े किस किस कांड विच। अख़ीर किताब ते अंदरली वसत ते उहदा अंतम रूप निखर जांदा है ......ते इह सभ मैनूं महान आनंद देंदा है। इह बुतकारी दी कला नाल बहुत मिलदा है। बुतकार मिट्टी दा ढेला लैंदा है, उहदी इक अणघड़ जिही शकल डौलदा है, ते फेर उहनूं ओदों तक कटदा तरासदा रहिंदा है जदों तक उस विचों लोड़ींदी नुहार नहीं निकल आउंदी। एसे तरहां ही लिखण दी कला है।

इह सभ तां ही संभव है जे अजिहे अमल दे पिछे वंन सुवंना तजरबा होवे। बहुत सारी पहड़ाई करनी पैंदी है, तां जो जिथे जिथे वी इस विशे ते कुझ लिखिआ है, उहदा पता लग सके। अजिहे सोमिआ तों मिली सामिगरी विचों वी कई वार नवें जोड़ निखर आउंदे ते नवें विशे उभर आउंदे हन। इह इक अजिहा कंम है जिस नूं शुरू करन दा मैं पंझी वरहिआं दी उमर विच सुफ़ना वी नहीं सां लै सकदा। एने वरहिआं विच निरीखण, अधिऐन ते यातरा नाल जिहड़ा अनुभव प्रापत हुंदा है, उह कोई सौखी तरहां मिली वसत नहीं, उह सिरफ़ एने वरहिआं दे मनोरथ-पूरन अधिऐन ते निरीखण दी ही प्रापती है।

जदों आदमी इनहां सारे पख्खां बारे विचार कर लैंदा है, तां फिर, मैनूं यकीन है, कि उहदे मन विच ‘जे मैं मुड़ जवान होवां’ दी हिरस नहीं रहिंदी, किउंकि इहदे अरथ तां इही होणगे कि जो ऐने वरहिआं दी घालणा ते अधिऐन पिछों तुसीं जाणिआ है, उस नूं अणजाणिआ कीता जाए, यकीनन, मैं मुड़ पंझीआं वरहिआं दा नहीं होणा चाहांगा......उह काहले जोश, कच्चेपण ते जलदबाज़ी दी उमर हुंदी है ते ओदों विवेक बुधी ते निरणे दी सूझ घटीआ हुंदी है।

लोकीं आपणीआं ग़लतीआं नूं तजरबे दा नां देंदे हन।आपणी जवानी विच मैं कई ग़लतीआं कीतीआं होणगीआं, ते हुण नां मेरे विच अजिहा इरादा है ते नां ही अजिही तांघ कि इह अमल फेर मुढों सुढों शुरू कीता जाए।

('पत्ते पत्ते गोबिंद बैठा' विच्चों)