‘विशव पंजाबीअत फाऊंडेशन’ वलों ‘पंजाब आरटस कौंसल’ चंडीगहड़ दे अहुदेदारां नाल मिल के लाहौर विच ‘आलमी पंजाबी कानफ़रंस’ करवाउण दीआं ख़बरां अख़बारां विच छपीआं तां मैं दिल्ली सुतिंदर सिंघ नूर नाल संपरक कीता। उस नें चंडीगहड़ विच हुकम सिंघ भट्टी नाल तालमेल करन लई किहा। भट्टी नूं फोन कीता तां उस उतशाह भरिआ जवाब दित्ता, ‘‘लओ! तुहाथों बिनां किवें जा सकदे हां! असीं तां तुहानूं अकादमी पुरसकार मिलण ‘ते एथे सद्द के कंबल शंबल वी देणा सी…पर चलो कोई नहीं…आ के सही। मैं तुहानूं फारम भेज दिआंगा। तुसीं डैलीगेट फीस ते वीज़ा फारम भर के भेज देणे।’’
जलंधरों जाण वाले असीं आपणी पछाण वाले पंज कु जणे सां। डा. जगतार, सतिनाम सिंघ माणक, पहिलवान करतार सिंघ दे वड्डे भरा गुरचरन सिंघ ते अमर सिंघ अते मैं। फारम भर के भेजण दी समुच्ची परकिरिआ ‘चों गुज़रन पिछों असीं उडीकण लग्गे कि प्रबंधकां वल्लों किस समें वीज़ा लग्गण दी ख़बर पुज्जदी है।
उंज हर पासिओं ‘आलमी पंजाबी कानफ़रंस’ उत्ते जाण वाले मित्तरां दी ख़ुशी ते चिंता दा पता लग्गदा रहिंदा। चिंता इस गल्ल दी सी कि कानफ़रंस सिर ‘ते आ चुक्की सी ते अजे तक्क वीज़ा लुआउण लई प्रबंधकां नें कोई उद्दम नहीं सी कीता। कोई कहिंदा ‘‘डैलीगेटां दी गिणती लोड़ींदी गिणती तों वध गई है। प्रबंधकां लई मुशकल बण गई है कि कीहनूं रख्खीए ते कीहनूं छड्डीए।’’ किसे होर दी सूचना हुंदी, ‘‘प्रबंधक आपणे चहेतिआं, रिशतेदारां ते बाल-बच्चिआं नूं नाल लिजाण लई योग बंदिआं ‘ते कुहाड़ा फेरन लई तुल्ले होए नें।’’
मेरे लई सच्चाई दा निरणा करना औखा सी। पर एनी चिंता ज़रूर सी कि कानफ़रंस ‘च दो दिन बाकी हन ते प्रबंधक अजे कुझ वी नहीं कर रहे। फिर पता लग्गा कि प्रबंधक पाकिसतान दे दूतघर ‘च 10 अप्रैल नूं हाज़र होए सन। कुझ कारनां करके उनहां नूं अगले दिन हाज़र होण लई किहा गिआ।
11 अप्रैल दा दिन बड़ा तनाओ भरिआ सी। 12 अप्रैल नूं लाहौर वल्ल रवानगी ज़रूरी सी। शाम तक्क वीज़े लग्गणे सन। इस गल्ल दी उक्का कोई संभावना नहीं सी रहि गई कि प्रबंधक हरेक डैलीगेट नूं सूचना दिंदे जां दे सकदे। उनहां नूं सूचना देणी बणदी सी पर कुझ प्रबंधक वीज़ा लुआउण ‘च रुझ्झे सन, कुझ उनहां दा सुनेहा उडीकण विच। मैं कदी चंडीगहड़ आरटस कौंसल दे दफतर फ़ोन करदा, कदी दिल्ली नूर वल्ल। पर कुझ पता नहीं सी लग्ग रिहा। उनहां दे घरों जवाब मिल रिहा सी कि उह दूतघर विच हन ते उनहां घर नहीं आउणा। उथों वीज़े लैंदिआं सार ही उनहां वाघे वल्ल चाले पा देणे नें। चंडीगहड़ दफतर विच बैठीआं कुड़ीआं कहिंदीआं, ‘‘असीं फैकस ‘ते बैठे होए हां। जदों वीज़ा लग्गे नावां दी सूची आ गई, असीं तुहानूं तुरंत सूचित कर दिआंगे।’’
मैं, जगतार ते सतिनाम सिंघ माणक थोहड़े-थोहड़े समें बाअद आपस विच वी सूचना सांझी करन लई फोन कर रहे सां ते वख्ख-वख्ख थावां ‘ते दिल्ली, चंडीगहड़ आपणे संपरक सूतरां नाल वी तालमेल रख्ख रहे सां। सूरज डुब्ब गिआ पर कोई सूचना नहीं।
मैं करतार सिंघ पहिलवान दे वड्डे भरा गुरचरन सिंघ नूं किहा कि उह मोबाईल ‘ते संतोख सिंघ मंडेर नाल संपरक करे ते पता करके दस्से। थोहड़ी देर बाअद गुरचरन सिंघ दा फोन आइआ, ‘‘भा जी ! तुहाडा वीज़ा लग्ग गिऐ पर कुझ पत्तरकारां दे वीज़े उनहां नें नहीं लाए। मंडेर अजे दूतघर विच ही है ते ज़ोर पा रिहै, कुझ होर वीज़िआं लई।’’
पर इह ‘अधिकारत’ सूचना नहीं सी। कौण दस्से, कित्थे पहुंचणै! किंने वजे पहुंचणै!!
भावें हरेक कोल आपणे-आपणे सोमिआं तों सूचना सी सवेरे-सवेरे वाघा बारडर पुज्जण दी। पर जे वीज़ा नां लग्गिआ तां वाघे तों मुड़न दी नमोशी झल्लणी औखी लग्गदी सी। असीं प्रबंधकां दी इस नालाइकी ‘ते गुस्से हो रहे सां कि जंझ बूहे ‘ते आ ढुकी सी ते अजे तक्क कुड़ी दे कंन विंनहे जाण दी तिआरी वी नहीं सी हो सकी। मैं, जगतार ते सतिनाम नें सलाह कीती कि आपणे-आपणे कप्पड़े तिआर रख्खीए। जो होऊ वेखी जाऊ!
रात गिआरां वजे चंडीगहड़ तों रघबीर सिंघ सिरजणा दा फ़ोन आइआ। उस नें दस्सिआ, ‘‘मैं हुणे आरटस कौंसल दे दफतरों आ रिहा। उथे अंतां दी भीड़ है। बड़ा घचोला मच्चिऐ पिऐ। पर छड्डो हुण इह गल्ल। तेरा वीज़ा लग्ग गिऐ। मैं पता कर लिऐ। मेरा ते सुलेखा दा वीज़ा वी लग्ग गिऐ।’’
मैं उस दा धंनवाद कीता। डा. जगतार नूं वी वीज़ा लग्ग जाण दी इतलाह मिल चुक्की सी। जगतार सवेरे सत्त वजे तक्क वाघा बारडर पुज्जण दी सलाह दे रिहा सी। दिल्ली वाले दिल्ली तों वीज़े लुआ के सिध्धे तुर पए सन। चंडीगहड़ वालिआं लई लै के आउण वासते बस्स तिआर खलोती सी। असीं जे वाघे पहुंचणा सी तां साडे कोल आपणी सवारी चाहीदी सी। माणक नें कहि दित्ता कि उह आपणे अख़बार दे टरस्सटी प्रेम सिंघ नाल जावेगा।
जगतार कहिंदा, ‘‘आपां टैकसी कर लईए…दोवें जणे। मेरे कोल इक बंदा हैगा। मैं उस नाल तैअ कर लैनां।’’
मैं हामी भर दित्ती तां उस नें पंज मिंट बाअद ही कहि दित्ता, ‘‘गल्ल हो गई है। मैं सवेरे पंज वजे तेरे घर पहुंच जावांगा। तूं तिआर रहीं।’’
भावें मैनूं इस तों पहिलां गुरचरन सिंघ कहि चुक्का सी सवेले इकठ्ठिआं वाघे जाण लई, पर पिछले दिनां तों ते विशेश करके अज्ज सवेर तों जिवें साडा आपसी राबता बणिआ होइआ सी, उस अनुसार ते माणक दे प्रेम सिंघ नाल तुर जाण दे फ़ैसले तों बाअद, मैनूं चंगा नहीं सी लग्गदा कि मैं वी जगतार नूं कहि दिआं कि मेरा ‘प्रबंध’ हो गिऐ। मैं गुरचरन नूं किहा कि असीं कुझ होर दोसत वी हां। इस लई मैं उनहां दोसतां नाल ही आ जावांगा। गुरचरन सिंघ नाल वाघे ते जगतार नाल सवेरे पंज वजे मिलण दा इकरार करके मैं आपणा अटैची तिआर करन लग्गा।
बारां वज्जण वाले सन। सामान पैक करके अजे सौण लई तिआरी ही कर रिहा सां कि फोन दी घंटी खड़की।
‘‘आह लौ जी गल्ल करो।’’ फोन मिलाउण वाला अग्गों कहि रिहा सी।
‘‘भाजी ! तुहाडा भरा बहुत ज़िआदा बीमार है।…ऐस वेले बाबा बुढ्ढा साहिब हसपताल तों बोल रही आं। सवेरे सूरज चहड़दे सार एथे पहुंच जाओ। डाकटर कोई मूंह-सिर नहीं दस्सदे। मैं डोल गई आं। मैं तां कमली-बोली होई पई आं। कल्ल्ही ज़नानी की करां। किथे जावां। उहनूं लै के। छेती आ जाओ।’’ इह मेरी छोटी भरजाई बहीरो सी।
‘‘मैं तां सवेरे पाकिसतान जा रिहां…।’’
‘‘किते नहीं जाणा। पहिलां ऐथे आओ। सभ कंम छड्ड के।’’ उहदी ज़िद्द बड़ी वाजब सी। मैं घबरा गिआ। पता नहीं मेरे भरा दा की हाल सी! अध्धी रात नूं फोन करना ते तुरंत पहुंचण लई आखणा! निसचे ही बड़ी गंभीर गल्ल सी।
पाकिसतान जाण दे सारे उतशाह ‘ते पाणी पै गिआ। इक उमरां दी सिक्क पूरी होण जा रही सी पर अध्धवाटे रहि चल्ली सी ते उतों मां-जाए भरा दे अति-गंभीर हालत विच होण दा डूंघा सदमा। इह दोहरा सदमा सी मेरे लई। मैं बौंदल गिआ।
‘‘पाकिसतान जाण तां रहि गिआ हुण! छिंदे दा पता नहीं की हाल है।’’
मेरा अंदर दोहां सिरिआं तों खिच्चिआ जा रिहा सी। अंतां दे तणाओ नूं ढिल्ला करन लई मेरी पतनी रजवंत नें कोशिश कीती, ‘‘फिकर नां करो। कई वार कल्ला बंदा घबरा जांदै। बहुती गल्ल है तां मैं सवेरे पहिली बस्से उत्थे चले जाऊं। भिंदे ते राजू हुरां नूं नाल लै लऊं जे लोड़ पई तां।’’ उह आपणे भतीजिआं दे हवाले नाल गल्ल कर रही सी। बीड़ बाबा बुढ्ढा साहिब दा इह हसपताल मेरे सहुरे पिंड झबाल दी ज़मीन विच ही है। मेरी पतनी मेरी ज़िंमेवारी ओहड़न लई तिआर सी। पर नें जाणीएं ! मैं पाकिसतान जाण दा ख़तरा मुल्ल लैण लई तिआर नहीं सां।
‘‘उंज जे तुहाडा मन नहीं मंनदा तां बेशक्क नां जावो, मैं आपणे सिर उल्हामा नहीं लैणा चाहुंदी।’’
मैनूं आसरा दे के वी उस नें मेरे उत्ते ही गल्ल सुट्ट दित्ती सी। मैं इस दे भार हेठां दब्बिआ जा रिहा सां। दोहरे ते डूंघे ग़म ‘च डुब्बा मैं छत्त ‘ते टंगे पख्खे वल्ल वेखी जा रिहा सां। रात दा इक वज्ज चुक्का सी। मैं कदी उस नूं कहिंदा, ‘‘तूं सवेरे सुवख्खते ही चली जाईं। पैसे नाल लै जाईं। लोड़ होई तां भिंदे हुरां नूं नाल लै के जिथे आखण, दाख़ल करवाईं।’’ पर दूजे पल ही आखदा, ‘‘चलो छड्डो! पाकिसतान नहीं जांदे। फिर कदी मौका लग्गू तां वेखी जाऊ।’’
निसचे ही भरा कोल जाण दा पलड़ा भारी सी पर पाकिसतान दी धरती ‘ते जाण दी अध्धी सदी तों वध्ध दी पल-पल पैंदी खिच्च धुर अंदरों तुणके मारी जा रही सी।
मैं जागो-मीटी ते दुबिधा विच बाकी बचदे घंटे लंघाए। चार वजे फोन दी घंटी खड़की। मेरे भरा दी पतनी बोल रही सी, ‘‘भा जी! असीं जागदिआं रात लंघाई है। सभ कंम छड्ड के छेती पुज्जण दी करो।’’
‘‘अछ्छा! मैं आउनां, फिकर नां करो तुसीं।’’ मैं उस नूं ढारस दित्ती।
मैं बड़े भारी मन नाल उठ्ठिआ ते बाथरूम विच नहाउण लई जा वड़िआ। फोन दी घंटी खड़की। रजवंत फोन ‘ते गल्ल कर रही सी। मैं घबरा के बाहर आइआ तां रजवंत नें आखिआ, ‘‘नहाओ तुसीं। भा जी जगतार दा फोन सी, कहिंदे सन, तुहानूं जगा दिआं।’’
‘‘तूं आख देणा सी‥कि उनहां नें नहीं जाणा हुण।’’ मैं बुड़-बुड़ाउंदा बाथरूम वल्ल तुर पिआ।
नहा के बाहर आइआ तां रजवंत फ़ोन ‘ते किसे नाल गल्ल कर रही सी। मैं सुणिआ उह आपणे भतीजे भुपिंदर नूं मुख़ातब सी, ‘‘भिंदिआ! हैथे बाबे बुढ्ढे हसपताल विच मेरा दिउर बीमार है। एहनां पाकिसतान जाणा सी। तूं पता कर सकदैं हसपतालों कि मरीज़ दी पुज़ीशन की है? की बिमारी है ते एथे उहदा इलाज हो सकदै जां नहीं। ख़तरे वाली गल्ल तां नहीं। जे ख़तरा नां होवे तां इह चले जाण। मैं आ जांदी आं ते आपां सारा वेख लैनें आं।’’
भुपिंदर नें किहा कि डाकटर उस दा दोसत है। उह उस नाल तालमेल करके हुणे सूचित करेगा। थोहड़ी देर बाअद भुपिंदर दा फोन आइआ, ‘‘भूआ जी! मैं पता कर लिऐ। पहिली गल्ल ख़तरे वाली कोई गल्ल नहीं। उहदा एथे ही ठीक इलाज हो जाऊ ते उह राज़ी वी हो जाऊ। तुसीं बेशक्क आ जाओ, आपां वेख लैंदे आं। पर फिकर वाली गल्ल कोई नहीं। फुफ्फड़ जी ! पाकिसतानों हो आउण। मसां-मसां किते मौका मिलिऐ। इथे सभ डाकटर मेरे वाकफ़ नें। मैं पूरे भरोसे नाल गल्ल कर रिहां।’’ भुपिंदर दी गल्ल नाल मैनूं हौसला होइआ।
‘‘फिर हुण?’’
भरा नूं बीमार छड्ड के तुर जाण दे विचार नाल पैदा होए गुनाह दे अहिसास तों मुकत होण लई मैं पतनी तों अजे वी आसरा भाल रिहा सां कि मैं तां पाकिसतान उस दे कहिण ‘ते ही जाण लग्गा हां…वरना!
‘‘वेख लौ…ख़तरे वाली गल्ल तां कोई नहीं। मैं चले ही जाणै….। जे उहो जिही गल्ल हुंदी मैं तुहानूं आप ही रोक लैणा सी। आखो तां मैं बीरहो नाल हुणे गल्ल वी कर लैंदी हां।’’
उस नें हसपताल दा नंबर घुमाइआ ते बीरहो नूं सद्दिआ। उस नूं सारी गल्ल दस्स के हौसला दित्ता ते दस्सिआ कि सारी गल्ल पता लग्गण तों पिछों ही मैं पाकिसतान जाण दा फ़ैसला कीता है।
उस नूं ढारस दे के हटी ही सी कि बाहरों कार दा हारन सुणाई दित्ता। जगतार आ गिआ सी।
‘‘जाओ तुसीं! मैं बीरहो नूं सारी गल्ल समझा दित्ती है। मैं तुहाडे पिछ्छे-पिछ्छे ही चली जांदी हां।’’
बीरहो नाल होई जिहड़ी गल्ल रजवंत नें लुकाई रख्खी ते पाकिसतानों परतण तों बाअद सुणाई, उह बड़ी वाजब वी सी ते दिलचसप वी। जदों उह बीरहो नूं फोन करके हौसला देणा चाह रही सी तां उह रजवंत दी गल्ल सुणन दी थां अग्गों पुछ्छी जा रही सी, ‘‘भा जी चले गए नें? भा जी नें नहीं आउणा? भा जी चले गए नें?’’
‘‘कोई फिकर वाली गल्ल नहीं। भिंदे दे आखण ‘ते ही उह गए नें।’’
इह सुणदिआं ही बीरहो नें फ़ोन पासे रख्ख दित्ता ते निराशा ते दुख्ख नाल आखिआ, ‘‘फिट्टे-मूंह इहो जिहे भरा दा।’’
टैलीफोन दा चोंगा हेठां रख्खण दी आवाज़ आई। रजवंत नें ‘हैलो-हैलो’ करके दोबारा उस नूं फोन चुक्कण लई किहा ते दोबारा डाकटर नाल होई भुपिंदर दी गल्लबात सुणाई।
कुझ वी सी बीरहो दी गल्ल सच्ची सी। इह वख्खरी गल्ल है जदों रजवंत उथे पहुंची, मेरा भरा सुरिंदर ठीक नज़र आइआ। माहौल सुखावां होइआ तां बीरहो नें वख्खरे तौर ‘ते मेरी पतनी अग्गे हत्थ जोड़दिआं किहा, ‘‘भैण जी बीबी भैण बण के भा जी नूं इह गल्ल नां दस्सिओ।’’
कुझ वी सी! भावें उस पल तां रजवंत नें इह गल्ल मैनूं दस्सी वी नहीं सी पर जगतार हुरां नाल कार विच बैठ के वाघे नूं तुरन वासते मेरे मन विच जिहड़ा चाअ ते उतशाह होणा चाहीदा सी, उह बिलकुल ग़ाइब सी। मैं नमोशी विच आपणे अंदर ही गरकिआ होइआ पिआ सां। मेरा धुर अंदरला कहि रिहा सी, ‘‘तेरी पाकिसतान जाण दी खिच्च एनी परबल सी कि जे तेरे भरा बारे ठीक हो सकण दा सुनेहा तैनूं नां वी मिलदा तूं तद वी पाकिसतान चले जाणा सी, ऐवें उत्तो-उत्तों सच्चा होण दी कोशिश नां कर।’’
मेरे आपणे ही मन वलों मिली फिटकार मेरी रूह ते मेरे मूंह उत्ते उक्करी होई सी। जे बीरहो नें आख दित्ता तां कोई अलोकार गल्ल तां नहीं सी!
जगतार ते मैं वाघा बारडर ‘ते पुज्जण वाले पहिले आदमीआं ‘चों सां। हौली-हौली दूजे डैलीगेट मित्तर वी पहुंचणे शुरू हो गए।
कई जाणे-पछाणे लेखक मित्तर इक दूजे नूं मिल वी रहे सन ते कानफ़रंस दे धुंदले प्रबंध बारे गिले-शिकवे वी कर रहे सन। किसे नें किहा, ‘‘इस कानफ़रंस दा सारा प्रबंध ही ससपैंस फिलम वरगा है। हुण तक्क बहुतिआं नूं तां पता ही नहीं कि किहड़ा जा रिहा है ते किहड़ा नहीं। वीज़ा लगा है जां नहीं। तकड़े हो के आपणी हिंमत नाल जे किसे नें पता लगा लिआ होवे तां वख्खरी गल्ल है। हुण पता नहीं ऐथे ‘कठ्ठे होणा कि रेलवे सटेशन ‘ते।’’
इह सच्ची गल्ल सी। बहुत सारे मित्तर आपणे आप ही बारडर ‘ते दस्से होए होटल विच पुज्ज गए सन, इस आस नाल कि वीज़ा लग्ग गिआ होवेगा। मेले वाला माहौल बणिआ होइआ सी। लंमी उडीक तों बाअद चंडीगहड़ ते दिल्ली वाले डैलीगेट ते आगू पुज्ज गए। बाहर मेज़ लगाए गए ते प्रबंधकां वलों नामज़द बंदे पासपोरट देण लग्गे। हर इक नूं आपणा पासपोरट लैण ते वीज़ा लग्गिआ वेखण दी काहली सी।
असीं वी आपणे पासपोरट प्रापत कीते। आपो-धापी पई होई सी। पासपोरट लैण तों पिछ्छों अटारी रेलवे सटेशन ‘ते पुज्जणा सी। सभ काहली विच सन। साडा टैकसी वाला वापस परतणा चाहुंदा सी। उस नें आउंदिआं ही वापस जाण दी काहली पाई होई सी। उस नूं फ़ारग करन हित्त असीं पासपोरट मिलदिआं ही तुर पए।
अटारी रेलवे सटेशन दे बाहर इक छोटी जिही खोखा-नुमा दुकान सी जिथे भारती करंसी दे बदल विच पाकिसतानी करंसी मिलदी सी। भारती सौ रुपए दे इक सौ वीह पाकिसतानी रुपए। जगतार मैनूं कहिंदा,’’तूं इकठ्ठी ही करंसी चेंज करा लै। आपां बाअद विच हिसाब कर लवांगे।’’
अजमेर सिंघ औलख कहिंदा, ‘‘यार मेरे लई वी कुझ लै लै।’’
मैं दस हज़ार रुपए दित्ते ते साहमणे बैठे सरदार नें बारां हज़ार गिण के मेरे हत्थ फड़ाए।…कोई जाणू सानूं तुरिआं जांदिआं कहिण लग्गा, ‘‘करंसी अंदरों चेंज करवाउणी सी, ज़िआदा पैसे मिलणे सन।’’
पर असीं तां पहिलां पुज्जण, पहिलां करंसी रेंज करन ते पहिलां ही इमीगरेशन कराउण दा रिकारड बणाउणा चाहुंदे सां ते इह असीं बणा ही लिआ। होर लोक वी वख्ख-वख्ख काऊंटरां ‘ते आपणे फारम भरन विच रुझ्झे होए सन। असीं टरालीआं ‘ते सामान लद्दिआ ते कसटम वालिआं तों निशान लवा के पलेटफारम ‘ते पुज्ज गए। इक जेतू अहिसास नाल असीं चुफेरे वेखिआ। जंगलिआं तों पार-उरार वड्डी गिणती विच मुसलिम आदमी, औरतां ते बच्चे आपणे सामान नाल आपणा हथला कंम निपटाउण विच रुझ्झे होए सन। कप्पड़िआं ते दिख्ख तों गरीब इह लोक ही शाइद टरेन दीआं सवारीआं बणन दे योग सन। अमीरां लई तां महिंगी बस्स जां हवाई जहाज़ सन। लोहे दे टरंकां ते वड्डीआं-छोटीआं गंढां विच सी उनहां दा सामान। विदेशां नूं जाण वाले लोकां वांग उनहां कोल वड्डे ते वधीआ सूट-केस नहीं सन।
इक-इक, दो-दो करके साडे जाणू मित्तर तुरे आ रहे सन। गुरभजन गिल्ल, जोगिंदर कैरों, दलबीर चेतन, सरवण सिंघ, सतिनाम माणक, रघबीर सिंघ ते उस दी पतनी सुलेखा। सभ आपो-आपणीआं निक्कीआं-निक्कीआं ढाणीआं विच खड़ोते गप्प-गोशटीआं विच रुझ्झ गए। मैं सुलेखा वल्ल वेख के किहा, ‘‘जे मैनूं पहिलां पता हुंदा कि तुसीं वी आउणै तां मैं वी रजवंत वासते प्रबंधकां नूं निवेदन कर वेखदा।’’
असल विच जदों पंज कु साल पहिलां असीं दोहां जीआं नें पासपोरट बणाए सन तां साडे मन विच सिरफ़ एनी कु ही उडारी सी कि इनहां सहारे असीं कदी नां कदी पाकिसतान गेड़ा मार आवांगे। कैनेडा, अमरीका जां इंगलैंड तां सुपने विच वी नहीं सी सोचिआ। इह वख्खरी गल्ल सी कि ‘मिलवाकी कानफ़रंस’ दे बहाने मैं इह तिंने मुलक वी वेख लए ते फिर आपणे पुत्तर सुपनदीप दे विआह दे सबंध विच पिछले साल दोवें जीअ कैनेडा गेड़ी मार आए सां। पर जिस उचेचे मकसद लई पासपोरट बणाइआ सी, उसदा मौका तां हुणे आइआ सी। रजवंत नें मैनूं आखिआ सी, ‘‘वेख लो! तुसीं मेरे नाल वाअदा कीता सी कि जदों वी पाकिसतान जावांगे तां इकठ्ठे जावांगे। हुण तुसीं नां ही नहीं लैंदे।’’
मैं उस नूं समझाइआ कि इस कानफ़रंस विच उह महत्तवपूरन बंदिआं नूं लिजा रहे हन। उनहां नूं जिनहां दा आपो आपणे खेतर विच उचेचा योगदान होवे।
‘‘जिहड़ा बंदा फारम देण आइआ सी, उहदे योगदान दा तां तुहानूं पता कोई नहीं। उह वी जलंधर दा ही रहिण वाला सी। नां तुसीं उहदीआं प्रापतीआं नूं जाणदे सी ते नां उह तुहानूं ते जगतार हुरां नूं जाणदा सी। तुसीं लल्लू पातशाह ओ…तुहानूं कुझ पता नहीं, सभ चलदा है। नाले लेखक सभा दे किताबचे विच मैं वी लेखक वजों दरज हां।’’
उह समझा वी रही सी ते तरला वी लै रही सी। पर मैनूं संग आउंदी सी कि किसे प्रबंधक नूं आपणी पतनी दा वीज़ा लुआउण लई वी आखां। उह निराश हो के चुप्प कर गई सी। रातीं जदों रघबीर सिंघ नें फोन ‘ते सुलेखा दे जाण बारे दस्सिआ सी तां मैं रजवंत कोलों इह गल्ल लुकाई रख्खी सी।
मैं जदों रजवंत दी इस हसरत दा ज़िकर कीता तां सुलेखा कहिण लग्गी, ‘‘लओ! छड्डो परे! तुसीं लै आउणा सी, इहदे ‘च किहड़ी गल्ल सी। औह वेखो।’’
आसे-पासे वेखिआं जाणिआं जो रहस्स उदघाटन हो रिहा सी, उथों मैनूं रजवंत सच्ची लग्गी। दस्सण वाला दस्स रिहा सी, ‘‘औह वेखो! जिहड़ा साहब पासपोरट वंडण डिहा सी, उहदी घरवाली नाल है ते नाल ही है उहदा साला ते औह जिहड़ा टोपी वाला मुंडा उहदा सहाइक सी, उह इक प्रबंधक ऐडवोकेट दा पुत्तर है ते नाल है उस ऐडवोकेट दा सारा परिवार।’’
पर, बारडर ‘ते मिलण वाले होर लेखक इथे हाज़र नहीं सन। पता लग्गा उनहां दा वीज़ा ही नहीं लग्गा। पासपोरट वी उनहां नूं कानफ़रंस तों पिछ्छों मिलणगे। विचारे निराश परत गए नें। कई कहि रहे सन कि उनहां दे पासपोरट पाकिसतानी अंबैसी साहमणे वीज़े लई पेश ही नहीं सन कीते गए। कोई कहि रिहा सी निसचित गिणती तों वध्ध बंदे हो जाण करके प्रबंधकां नूं पाकि अंबैसी दे अधिकारीआं नें कुझ नां कट्टण लई किहा ते इनहां लोकां दे नां कट्ट दित्ते गए।
सानूं बारडर तों आ के वापस परत जाण वालिआं दी हालत ‘ते तरस आ रिहा सी। इह गल्ल डाढी माड़ी होई सी। इह साडे नाल वी तां हो सकदी सी! जदों रातीं सानूं वीज़े लग्गण दी पुशटी नहीं हो रही सी तां असीं वी तां इहो ही सोचिआ सी कि चलो बारडर ‘ते जा के वेख लवांगे की कट्टा-कट्टी निकलदे ऐ। जे सानूं वी उनहां वांग वापस परतणा पैंदा तां किंनी मायूसी होणी सी अते किंना रंज!
उधर संतोख सिंघ मंडेर आखदा फिरदा सी कि उस दा की कसूर है! उह तां इकल्ला दिल्ली-चंडीगहड़ दे फेरे मार-मार खप गिऐ।
जोगिंदर कैरों ते दलबीर चेतन ‘अजोके शिलालेख’ दा ‘कानफ़रंस विशेश अंक’ टराली ‘ते लद्दी फिरदे सन जिस विच गुरमुखी ते शाहमुखी विच छपीआं लिखतां शामल सन। डैलीगेटां दीआं तसवीरां वाली इक दोवरकी जिही वी हत्थ लग्गी। बहुत सारे लोक जिहड़े साडे नाल जा रहे सन, उनहां दीआं तसवीरां गाइब सन ते होर बहुत सारे अजिहे चिहरे हाज़र सन, जिनहां नूं जाण तों जुआब मिल गिआ सी। पर उनहां दीआं छपीआं जा अणछपीआं तसवीरां ही दस्सदीआं सन कि पहिलां होए फैसले अंतले समिआं विच बदल लए गए।
गुरचरन सिंघ, उसदा भरा अमर सिंघ ते उनहां दे दो कु होर सनेही वी पहुंच गए। गुरचरन कहि रिहा सी कि मैनूं कोई मिलण वाला बाहर याद करदा सी। इक प्रकिरिआ ‘चों लंघण पिछ्छों मेरे लई बाहर जाणा मुशकिल सी। उस नें बाहरले सज्जण दा हत्थ लिखित रुक्का मैनूं फड़ाइआ। मेरे दोसत घरिंडे वाले जसवंत सिंघ दी लिखत सी।
एने चिर नूं ‘समझौता ऐकसप्रैस’ पलेट फारम ‘ते आ लग्गी। गड्डी विच चहड़ना, सामान चहड़ाउणा ते थां मल्लणा आपणे आप विच वड्डा मसला सी। डा. जगतार नूं साह दी तकलीफ होण करके उस दा सामान वी मैं गड्डी विच चहड़ाउणा सी। असीं इक दूजे दे साथ विच ही रहिण दा फैसला कीता सी। मैं जसवंत दा रुक्का जेब ‘च पाइआ ते टराली नूं सूत करन लग्गा। साडे कोल तिंन नग सन। दो छोटे सूटकेस ते इक डा. जगतार दा वख्खरा बैग। मुसलिम सवारीआं दी वड्डी भीड़ सी। भज्ज-दौड़ मच्च गई। पर एने ‘च पता चल्ल गिआ कि कानफ़रंस दे यातरीआं लई पिछ्छे दो डब्बे रीज़रव सन। इह चंगी गल्ल सी। सानूं गड्डी चहड़न ते सामान रख्खण विच उमीद तों उलट कोई ख़ास तकलीफ़ नां होई।
हुण असीं संतुशट सां। सीटां ‘ते बैठे इक दूजे नाल गप्प-गिआन लड़ा रहे।
‘‘भा जी! चाह लिआईए!’’ पलेट फारम तों गुरचरन नें आवाज़ दित्ती। उह सदा वांग वड्डे भरा वाला सतिकार दे रिहा सी। मैं वी उसे माण विच उस नूं किहा, ‘‘मैनूं तां पिआस लग्गी है। चाह मेरे साथीआं नूं पिआ दे ते मैनूं ठंढा।’’
उस नें उसे वेले मेरे नाल बैठे सभ मित्तरां लई चाह मंगवा लई। मैं सभ नाल करतार पहिलवान दे वड्डे भरा वजों उस दी जाण-पछाण करवाई।
‘‘उह रुक्का पहड़ लैणा सी,’’ उस नें जसवंत दे रुक्के ‘ते इक नज़र मार के जेब विच रख्खदिआं ते टरेन ‘ते सवार होण लई अहुलदिआं मैनूं वेखिआ होइआ सी। मैं रुक्का पहड़िआ। जसवंत नें अटारी रेलवे सटेशन ‘ते आपणे आउण अते मैनूं नां मिल सकण बारे लिखिआ सी। नाल ही अफज़ल अहिसन रंधावा ते इलिआस घुंमण नूं आपणे वलों सलाम लिखी सी ते इह वी किहा सी कि जे हो सके तां चूहड़काणे लागे रहिंदे उहदे बचपन दे जमाती इसहाक मुहंमद नूं ज़रूर मिल के आवां।
जसवंत ही सी जिस नाल पहिली वार मैं वाघा बारडर वेखण गिआ सां। 1965 दी जंग तों बाअद ठंढ-ठंढौरा हो चुक्किआ सी। मैं जसवंत दे पिंड उस कोल गिआ होइआ सां। उस दा कोई दोसत वाघा बारडर ‘ते इंसपैकटर सी। उह सानूं अग्गे तक्क बारडर विखा सकदा सी। उदों पहिली वार मैनूं महिसूस होइआ कि असीं दोवें मुलक किंना नेड़े हो के किंने दूर हां। ऐहो सी भारती दरवाज़ा ते कुझ फुट्ट परहे पाकिसतानी दरवाज़ा ते विच ‘नो मैनज़ लैंड’। इधर साडीआं फसलां, उधर उनहां दीआं। ऐह साडीआं टाहलीआं, औह उनहां दीआं। औह फसलां ‘च साडे वांग ही तुरे फिरदे बंदे। ऐह सड़क सिध्धी लाहौर जांदी सी पर असीं इस ‘ते दस कदम तुर के अग्गे नहीं सां जा सकदे। जदों अजे मैं वाघा बारडर वेखिआ नहीं सी, उदों वी मैं कलपना विच इथों दे द्रिश दा वाकफ हो गिआ सां। ‘प्रीत लड़ी’ विच गुरबखश सिंघ दा सवै-अनुभव पहड़ चुक्का सां। देश दी वंड तों पिछों गुरबखश सिंघ नें उधर रहि गए किसे मित्तर पिआरे दी चिठ्ठी दे जुआब विच, उस दी इछ्छा मुताबक बारडर उत्ते ‘पिआर-झात मिलणी’ लई उस नूं लिख दित्ता सी ते आप समें सिर बारडर उत्ते पहुंच गिआ सी पर उस दे पिआरे सनेही नूं शाइद गुरबखश सिंघ दी मोड़वीं चिठ्ठी नहीं सी मिली जां चिठ्ठी सी.आई.डी. दे ढहे चहड़ गई सी। उह नहीं सी आ सकिआ ते गुरबखश सिंघ दीआं सिक्कदीआं पिआसीआं नज़रां दूर सलेटी सड़क ‘ते उस नूं लभ्भ रहीआं सन। पाकिसतान वाले पासे भंगी झाड़ू दे रिहा सी ते हवा दा रुख़ हिंदुसतान वल्ल सी। धूड़ उड्ड-उड्ड के गुरबखश सिंघ दे कप्पड़िआं ‘ते पै रही सी पर उह उस धूड़ नूं कप्पड़िआं तों झाड़न दी थां उस हेठां दब्ब जाणा चाहुंदा सी किउंकि इह धूड़ तां उहदी मां-धरती दी धूड़ सी…उस दे पिआरे वतन दी धूड़ सी। गुरबखश सिंघ हसरत नाल उनहां पंछीआं वल्ल वेख रिहा सी जिहड़े मलकड़े जिहे इधरले रुख्ख तों उडदे सन ते उधरले रुख्ख ‘ते जा बैठदे सन। उनहां दी आज़ादी अग्गे शाइद उस नूं लग्गदा सी कि असीं इह किहो जिहीआं आज़ादीआं लै लईआं हन कि हद्दां दीआं लीकां दे गुलाम बण गए हां।
उस तों बाअद जदों वी मैं जसवंत कोल जांदा जां मौका बणदा तां वाघा बारडर वेखण ज़रूर जांदा। सूरज डुब्बण दे नाल दोहां मुलकां दे झंडे लाहुण दी रसम हुंदी। ओना चिर दरवाज़िआं तों इक निसचित वित्थ तक्क बी.ऐस.ऐफ. दे नौजवान भीड़ नूं इंज रोक के रख्खदे जिवें तिरहाए पशूआं नूं पाणी वल्ल जाण लई रस्से तुड़वाउंदिआं नूं रोक रहे होण। सारे लोक हद्द ‘ते लग्गे दरवाज़िआं तक्क पहुंच के उधरले लोकां ते उधरली धरती ‘ते झात पाउणा चाहुंदे। उनहां विच बेमिसाल उतशाह हुंदा। इजाज़त मिलदिआं ही उह सरपट दौड़दे ते सभ तों अग्गे हो के अड्डीआं चुक्क-चुक्क के दूजिआं दे सिरां तों उपर उलर के साहमणे द्रिश नूं नज़रां राहीं डीक लैणा लोड़दे पर पिआसीआं रूहां भिज्जदीआं नां।
‘समझौता ऐकसप्रैस’ हजोका मार के हिल्ली ते हौली-हौली अग्गे सरकणी शुरू हो गई। इह उहो रेलवे लाईन सी जिस ‘ते मैं ते जसवंत देर रात तक्क बैठे रहिंदे। हसरत नाल ठंढे लोहे ‘ते हत्थ फेरदे ते आखदे, ‘‘इह लाईन सिध्धी लाहौर जांदी है! साडे आपणे लाहौर! इसे रसते तों कदी भगत सिंघ लाहौर नूं लंघदा होणै। नहिरू ते गांधी वी, गुरबखश सिंघ, नानक सिंघ ते अंम्रिता प्रीतम वी। ऐहनां दो करमां ‘च विछी रेलवे लाईन दे उपरों दी लाहौर वल्ल! पर हाइ! असीं लाहौर नहीं जा सकदे।’’
इक वार लेखकां दा टोला बारडर देखण गिआ तां मैं रेलवे लाईन नाल जुड़े अहिसास सुणाए तां इक लेखका हुबकीं-हुबकीं रोण लग्गी। इह जज़बात उहदे आपणे अंदर दी तरजमानी करदे सन।
असीं इस अहिसास नाल थरथरा जांदे कि इह लाईन लाहौर नाल जुड़ी होई है ते उस तों अग्गे दूर तक्क इह लोहे दे गाडर उह धड़कदीआं नाड़ां बण जांदीआं ते असीं उनहां विच आपणे लहू दा उबाल पलट दिंदे ते साडा लहू वाघे तों उस पार लाहौर तक्क वगणा शुरू हो जांदा। ख़ून मिलण नाल जिवें मारिआ होइआ अंग जिऊं पैंदा है, लाहौर साडीआं अख्खां अग्गे धड़कण लग्ग पैंदा। जिऊंदी जागदी, साकार मूरत बणके।
हौली-हौली तुर रही गड्डी दे दोहीं पासीं घोड़-सवार सिपाही जा रहे सन। साडे पासे वाला घोड़ सवार कदी साडे डब्बे तों अग्गे लंघ जांदा, कदी बराबर ते कदी पिछ्छे। बारडर तक्क दे इस रसते विच कोई बंदा गड्डी विच चहड़ उतर नां जावे, इस लई इहतिआती प्रबंध वजों घोड़ सवार नाल-नाल दौड़े जा रहे सन।
किसे नें किहा, ‘‘आ गिआ बारडर। आह वेखो तार लग्गी होई।’’
दूजे नें किहा, ‘‘इह तार तां आपणिआं वलों बारडर तों कुझ हटवीं लाई है जिहड़ी तोड़ सारे बारडर ‘ते लग्गी होई है। घुसपैठ रोकण लई। बारडर तां अग्गे है अजे, तुसीं पहड़दे नहीं हुंदे अख़बारां विच तार तों अगले किसानां दी दुरदशा दा ज़िकर, जिनहां नूं निसचित दरवाज़े राहीं निसचित समें ‘च ही अग्गे खेतां विच जाण दी आगिआ है ते निसचित समें ‘ते दरवाज़ा खुल्ल्हण ‘ते ही उह वापस आ सकदे नें। जे विच विचाले इधरों उधरों किसे नूं कंम पै जावे जां कोई बीमार शमार हो जावे तां समें ‘ते दरवाज़ा खुल्ल्हण तों पहिलां आ जा नहीं सकदा। इहनां खेतां वालिआं दा वी बुरा हाल है।’’ मैनूं इस गल्ल दा पता ही सी।
घोड़ा अजे वी नाल-नाल दौड़ रिहा सी। निसचै ही हुण बारडर नेड़े सी। पर मेरे मन विच जो तरंग उठणी चाहीदी सी, उह गाइब सी। मैनूं रहि-रहि के बीमार भरा चेते आ रिहा सी।
‘‘मेरा फ़रज़ बणदा सी। मैनूं उथे ज़रूर जाणा चाहीदा सी।’’ मेरे मन नें आखिआ पर नाल ही मन दी इक होर नुकर बोल पई, ‘‘तैनूं लाहौर वी ज़रूर जाणा चाहीदा सी, इह तेरी उमरां दी रीझ सी।’’ इको मन इको वेले दोवें गल्लां कहि रिहा सी। दोवें ही आपो आपणी थां सच्चीआं सन पर इनहां दी आपणी उलझण नें मेरा उतशाह ठंढा पा दित्ता सी।
घोड़ सवार नें साडे डब्बे दे कोल आ के यातरीआं नूं अलविदा कही, सलूट मारिआ, मुसकराइआ ते घोड़े दीआं वागां थंम लईआं। बिलकुल साडे वांग जदों असीं उतशाह नाल बारडर वल्ल दौड़दे दरवाज़े ‘ते आ के रुक जांदे हुंदे सां।

