’وِشو پںجّابِیئت پھائۄُںڈیشن‘ ولۄں ’پںجّاب آرٹس کَۄںسل‘ چںڈِّیگڑھ دے اہُدیداراں نال مِل کے لاہَۄر وِچ ’آلمی پںجّابی کانفرںسّ‘ کروائُݨ دِییاں خبراں اخباراں وِچ چھپِییاں تاں مَیں دِلّی سُتِںدّر سِںگھّ نُۄر نال سمپّرک کِیتا۔ اُس نیں چںڈِّیگڑھ وِچ ہُکم سِںگھّ بھٹّی نال تالمیل کرن لئی کِہا۔ بھٹّی نُۄں پھۄن کِیتا تاں اُس اُتشاہ بھرِیا جواب دِتّا٬ ‘’لئۄ! تُہاتھۄں بِناں کِویں جا سکدے ہاں! اسِیں تاں تُہانُۄں اکادمی پُرسکار مِلݨ ’تے ایتھے سدّ کے کمبّل شمبّل وی دیݨا سی…پر چلۄ کۄئی نہِیں…آ کے سہی۔ مَیں تُہانُۄں پھارم بھیج دِیاںگا۔ تُسِیں ڈَیلِیگیٹ پھِیس تے وِیذا پھارم بھر کے بھیج دیݨے۔‘’
جلںدھّرۄں جاݨ والے اسِیں آپݨی پچھاݨ والے پںجّ کُ جݨے ساں۔ ڈا. جگتار٬ ستِنام سِںگھّ ماݨک٬ پہِلوان کرتار سِںگھّ دے وڈّے بھرا گُرچرن سِںگھّ تے امر سِںگھّ اتے مَیں۔ پھارم بھر کے بھیجݨ دی سمُچّی پرکِرِیا ’چۄں گُذرن پِچھۄں اسِیں اُڈِیکݨ لگّے کِہ پْربںدھّکاں ولّۄں کِس سمیں وِیذا لگّݨ دی خبر پُجّدی ہَے۔
اُںج ہر پاسِئۄں ’آلمی پںجّابی کانفرںسّ‘ اُتّے جاݨ والے مِتّراں دی خُشی تے چِںتّا دا پتا لگّدا رہِںدّا۔ چِںتّا اِس گلّ دی سی کِہ کانفرںسّ سِر ’تے آ چُکّی سی تے اجے تکّ وِیذا لُیائُݨ لئی پْربںدھّکاں نیں کۄئی اُدّم نہِیں سی کِیتا۔ کۄئی کہِںدّا ‘’ڈَیلِیگیٹاں دی گِݨتی لۄڑِیںدی گِݨتی تۄں ودھ گئی ہَے۔ پْربںدھّکاں لئی مُشکل بݨ گئی ہَے کِہ کِیہنُۄں رکھِّیئے تے کِیہنُۄں چھڈِّیئے۔‘’ کِسے ہۄر دی سُۄچنا ہُںدّی٬ ‘’پْربںدھّک آپݨے چہیتِیاں٬ رِشتیداراں تے بال-بچِّیاں نُۄں نال لِجاݨ لئی یۄگ بںدِّیاں ’تے کُہاڑا پھیرن لئی تُلّے ہۄئے نیں۔‘’
میرے لئی سچّائی دا نِرݨا کرنا اَۄکھا سی۔ پر اینی چِںتّا ذرُۄر سی کِہ کانفرںسّ ’چ دۄ دِن باکی ہن تے پْربںدھّک اجے کُجھ وی نہِیں کر رہے۔ پھِر پتا لگّا کِہ پْربںدھّک پاکِستان دے دُۄتگھر ’چ 10 اپْرَیل نُۄں ہاذر ہۄئے سن۔ کُجھ کارناں کرکے اُنہاں نُۄں اگلے دِن ہاذر ہۄݨ لئی کِہا گِیا۔
11 اپْرَیل دا دِن بڑا تنائۄ بھرِیا سی۔ 12 اپْرَیل نُۄں لاہَۄر ولّ روانگی ذرُۄری سی۔ شام تکّ وِیذے لگّݨے سن۔ اِس گلّ دی اُکّا کۄئی سمبھّاونا نہِیں سی رہِ گئی کِہ پْربںدھّک ہریک ڈَیلِیگیٹ نُۄں سُۄچنا دِںدّے جاں دے سکدے۔ اُنہاں نُۄں سُۄچنا دیݨی بݨدی سی پر کُجھ پْربںدھّک وِیذا لُیائُݨ ’چ رُجھّے سن٬ کُجھ اُنہاں دا سُنیہا اُڈِیکݨ وِچ۔ مَیں کدی چںڈِّیگڑھ آرٹس کَۄںسل دے دپھتر فۄن کردا٬ کدی دِلّی نُۄر ولّ۔ پر کُجھ پتا نہِیں سی لگّ رِہا۔ اُنہاں دے گھرۄں جواب مِل رِہا سی کِہ اُہ دُۄتگھر وِچ ہن تے اُنہاں گھر نہِیں آئُݨا۔ اُتھۄں وِیذے لَیںدِیاں سار ہی اُنہاں واگھے ولّ چالے پا دیݨے نیں۔ چںڈِّیگڑھ دپھتر وِچ بَیٹھِییاں کُڑِییاں کہِںدِّییاں٬ ‘’اسِیں پھَیکس ’تے بَیٹھے ہۄئے ہاں۔ جدۄں وِیذا لگّے ناواں دی سُۄچی آ گئی٬ اسِیں تُہانُۄں تُرںتّ سُۄچِت کر دِیاںگے۔‘’
مَیں٬ جگتار تے ستِنام سِںگھّ ماݨک تھۄڑھے-تھۄڑھے سمیں بائد آپس وِچ وی سُۄچنا ساںجھی کرن لئی پھۄن کر رہے ساں تے وکھّ-وکھّ تھاواں ’تے دِلّی٬ چںڈِّیگڑھ آپݨے سمپّرک سُۄتراں نال وی تالمیل رکھّ رہے ساں۔ سُۄرج ڈُبّ گِیا پر کۄئی سُۄچنا نہِیں۔
مَیں کرتار سِںگھّ پہِلوان دے وڈّے بھرا گُرچرن سِںگھّ نُۄں کِہا کِہ اُہ مۄبائیِل ’تے سںتّۄکھ سِںگھّ مںڈّیر نال سمپّرک کرے تے پتا کرکے دسّے۔ تھۄڑھی دیر بائد گُرچرن سِںگھّ دا پھۄن آئِیا٬ ‘’بھا جی ! تُہاڈا وِیذا لگّ گِئَے پر کُجھ پتّرکاراں دے وِیذے اُنہاں نیں نہِیں لائے۔ مںڈّیر اجے دُۄتگھر وِچ ہی ہَے تے ذۄر پا رِہَے٬ کُجھ ہۄر وِیذِیاں لئی۔‘’
پر اِہ ’ادھِکارت‘ سُۄچنا نہِیں سی۔ کَۄݨ دسّے٬ کِتھّے پہُںچّݨَے! کِنّے وجے پہُںچّݨَے!!
بھاویں ہریک کۄل آپݨے-آپݨے سۄمِیاں تۄں سُۄچنا سی سویرے-سویرے واگھا بارڈر پُجّݨ دی۔ پر جے وِیذا ناں لگِّیا تاں واگھے تۄں مُڑن دی نمۄشی جھلّݨی اَۄکھی لگّدی سی۔ اسِیں پْربںدھّکاں دی اِس نالائِکی ’تے گُسّے ہۄ رہے ساں کِہ جںجھّ بُۄہے ’تے آ ڈھُکی سی تے اجے تکّ کُڑی دے کنّ وِنّہے جاݨ دی تِیاری وی نہِیں سی ہۄ سکی۔ مَیں٬ جگتار تے ستِنام نیں سلاہ کِیتی کِہ آپݨے-آپݨے کپّڑے تِیار رکھِّیئے۔ جۄ ہۄئۄُ ویکھی جائۄُ!
رات گِیاراں وجے چںڈِّیگڑھ تۄں رگھبِیر سِںگھّ سِرجݨا دا فۄن آئِیا۔ اُس نیں دسِّیا٬ ‘’مَیں ہُݨے آرٹس کَۄںسل دے دپھترۄں آ رِہا۔ اُتھے اںتّاں دی بھِیڑ ہَے۔ بڑا گھچۄلا مچِّئَے پِئَے۔ پر چھڈّۄ ہُݨ اِہ گلّ۔ تیرا وِیذا لگّ گِئَے۔ مَیں پتا کر لِئَے۔ میرا تے سُلیکھا دا وِیذا وی لگّ گِئَے۔‘’
مَیں اُس دا دھنّواد کِیتا۔ ڈا. جگتار نُۄں وی وِیذا لگّ جاݨ دی اِتلاہ مِل چُکّی سی۔ جگتار سویرے ستّ وجے تکّ واگھا بارڈر پُجّݨ دی سلاہ دے رِہا سی۔ دِلّی والے دِلّی تۄں وِیذے لُیا کے سِدھّے تُر پئے سن۔ چںڈِّیگڑھ والِیاں لئی لَے کے آئُݨ واستے بسّ تِیار کھلۄتی سی۔ اسِیں جے واگھے پہُںچّݨا سی تاں ساڈے کۄل آپݨی سواری چاہِیدی سی۔ ماݨک نیں کہِ دِتّا کِہ اُہ آپݨے اخبار دے ٹرسّٹی پْریم سِںگھّ نال جاویگا۔
جگتار کہِںدّا٬ ‘’آپاں ٹَیکسی کر لئیِئے…دۄویں جݨے۔ میرے کۄل اِک بںدّا ہَیگا۔ مَیں اُس نال تَیء کر لَیناں۔‘’
مَیں ہامی بھر دِتّی تاں اُس نیں پںجّ مِںٹّ بائد ہی کہِ دِتّا٬ ‘’گلّ ہۄ گئی ہَے۔ مَیں سویرے پںجّ وجے تیرے گھر پہُںچّ جاواںگا۔ تُۄں تِیار رہِیں۔‘’
بھاویں مَینُۄں اِس تۄں پہِلاں گُرچرن سِںگھّ کہِ چُکّا سی سویلے اِکٹھِّیاں واگھے جاݨ لئی٬ پر پِچھلے دِناں تۄں تے وِشیش کرکے اجّ سویر تۄں جِویں ساڈا آپسی رابتا بݨِیا ہۄئِیا سی٬ اُس انُسار تے ماݨک دے پْریم سِںگھّ نال تُر جاݨ دے فَیسلے تۄں بائد٬ مَینُۄں چںگّا نہِیں سی لگّدا کِہ مَیں وی جگتار نُۄں کہِ دِیاں کِہ میرا ’پْربںدھّ‘ ہۄ گِئَے۔ مَیں گُرچرن نُۄں کِہا کِہ اسِیں کُجھ ہۄر دۄست وی ہاں۔ اِس لئی مَیں اُنہاں دۄستاں نال ہی آ جاواںگا۔ گُرچرن سِںگھّ نال واگھے تے جگتار نال سویرے پںجّ وجے مِلݨ دا اِکرار کرکے مَیں آپݨا اٹَیچی تِیار کرن لگّا۔
باراں وجّݨ والے سن۔ سامان پَیک کرکے اجے سَۄݨ لئی تِیاری ہی کر رِہا ساں کِہ پھۄن دی گھںٹّی کھڑکی۔
‘’آہ لَۄ جی گلّ کرۄ۔‘’ پھۄن مِلائُݨ والا اگّۄں کہِ رِہا سی۔
‘’بھاجی ! تُہاڈا بھرا بہُت ذِیادا بِیمار ہَے۔…اَیس ویلے بابا بُڈھّا ساہِب ہسپتال تۄں بۄل رہی آں۔ سویرے سُۄرج چڑھدے سار ایتھے پہُںچّ جائۄ۔ ڈاکٹر کۄئی مُۄںہ-سِر نہِیں دسّدے۔ مَیں ڈۄل گئی آں۔ مَیں تاں کملی-بۄلی ہۄئی پئی آں۔ کلّہی ذنانی کی کراں۔ کِتھے جاواں۔ اُہنُۄں لَے کے۔ چھیتی آ جائۄ۔‘’ اِہ میری چھۄٹی بھرجائی بہِیرۄ سی۔
‘’مَیں تاں سویرے پاکِستان جا رِہاں…۔‘’
‘’کِتے نہِیں جاݨا۔ پہِلاں اَیتھے آئۄ۔ سبھ کمّ چھڈّ کے۔‘’ اُہدی ذِدّ بڑی واجب سی۔ مَیں گھبرا گِیا۔ پتا نہِیں میرے بھرا دا کی ہال سی! ادھّی رات نُۄں پھۄن کرنا تے تُرںتّ پہُںچّݨ لئی آکھݨا! نِسچے ہی بڑی گمبھِّیر گلّ سی۔
پاکِستان جاݨ دے سارے اُتشاہ ’تے پاݨی پَے گِیا۔ اِک اُمراں دی سِکّ پُۄری ہۄݨ جا رہی سی پر ادھّواٹے رہِ چلّی سی تے اُتۄں ماں-جائے بھرا دے اتِ-گمبھِّیر ہالت وِچ ہۄݨ دا ڈُۄںگھا سدما۔ اِہ دۄہرا سدما سی میرے لئی۔ مَیں بَۄںدل گِیا۔
‘’پاکِستان جاݨ تاں رہِ گِیا ہُݨ! چھِںدّے دا پتا نہِیں کی ہال ہَے۔‘’
میرا اںدّر دۄہاں سِرِیاں تۄں کھِچِّیا جا رِہا سی۔ اںتّاں دے تݨائۄ نُۄں ڈھِلّا کرن لئی میری پتنی رجوںتّ نیں کۄشِش کِیتی٬ ‘’پھِکر ناں کرۄ۔ کئی وار کلّا بںدّا گھبرا جاںدَے۔ بہُتی گلّ ہَے تاں مَیں سویرے پہِلی بسّے اُتھّے چلے جائۄُں۔ بھِںدّے تے راجُۄ ہُراں نُۄں نال لَے لئۄُں جے لۄڑ پئی تاں۔‘’ اُہ آپݨے بھتِیجِیاں دے ہوالے نال گلّ کر رہی سی۔ بِیڑ بابا بُڈھّا ساہِب دا اِہ ہسپتال میرے سہُرے پِںڈّ جھبال دی ذمِین وِچ ہی ہَے۔ میری پتنی میری ذِمّیواری اۄڑھن لئی تِیار سی۔  پر نیں جاݨِیئیں ! مَیں پاکِستان جاݨ دا خترا مُلّ لَیݨ لئی تِیار نہِیں ساں۔
‘’اُںج جے تُہاڈا من نہِیں منّدا تاں بیشکّ ناں جاوۄ٬ مَیں آپݨے سِر اُلہاما نہِیں لَیݨا چاہُںدّی۔‘’
مَینُۄں آسرا دے کے وی اُس نیں میرے اُتّے ہی گلّ سُٹّ دِتّی سی۔ مَیں اِس دے بھار ہیٹھاں دبِّیا جا رِہا ساں۔ دۄہرے تے ڈُۄںگھے غم ’چ ڈُبّا مَیں چھتّ ’تے ٹںگّے پکھّے ولّ ویکھی جا رِہا ساں۔ رات دا اِک وجّ چُکّا سی۔ مَیں کدی اُس نُۄں کہِںدّا٬ ‘’تُۄں سویرے سُوکھّتے ہی چلی جائیِں۔ پَیسے نال لَے جائیِں۔ لۄڑ ہۄئی تاں بھِںدّے ہُراں نُۄں نال لَے کے جِتھے آکھݨ, داخل کروائیِں۔‘’ پر دُۄجے پل ہی آکھدا٬ ‘’چلۄ چھڈّۄ! پاکِستان نہِیں جاںدے۔ پھِر کدی مَۄکا لگُّۄ تاں ویکھی جائۄُ۔‘’
نِسچے ہی بھرا کۄل جاݨ دا پلڑا بھاری سی پر پاکِستان دی دھرتی ’تے جاݨ دی ادھّی سدی تۄں ودھّ دی پل-پل پَیںدی کھِچّ دھُر اںدّرۄں تُݨکے ماری جا رہی سی۔
مَیں جاگۄ-مِیٹی تے دُبِدھا وِچ باکی بچدے گھںٹّے لںگھّائے۔ چار وجے پھۄن دی گھںٹّی کھڑکی۔ میرے بھرا دی پتنی بۄل رہی سی٬ ‘’بھا جی! اسِیں جاگدِیاں رات لںگھّائی ہَے۔ سبھ کمّ چھڈّ کے چھیتی پُجّݨ دی کرۄ۔‘’
‘’اچھّا! مَیں آئُناں٬ پھِکر ناں کرۄ تُسِیں۔‘’ مَیں اُس نُۄں ڈھارس دِتّی۔
مَیں بڑے بھاری من نال اُٹھِّیا تے باتھرُۄم وِچ نہائُݨ لئی جا وڑِیا۔ پھۄن دی گھںٹّی کھڑکی۔ رجوںتّ پھۄن ’تے گلّ کر رہی سی۔ مَیں گھبرا کے باہر آئِیا تاں رجوںتّ نیں آکھِیا٬ ‘’نہائۄ تُسِیں۔ بھا جی جگتار دا پھۄن سی٬ کہِںدّے سن٬ تُہانُۄں جگا دِیاں۔‘’
‘’تُۄں آکھ دیݨا سی‥کِہ اُنہاں نیں نہِیں جاݨا ہُݨ۔‘’ مَیں بُڑ-بُڑائُںدا باتھرُۄم ولّ تُر پِیا۔
نہا کے باہر آئِیا تاں رجوںتّ فۄن ’تے کِسے نال گلّ کر رہی سی۔ مَیں سُݨِیا اُہ آپݨے بھتِیجے بھُپِںدّر نُۄں مُخاتب سی٬ ‘’بھِںدِّیا! ہَیتھے بابے بُڈھّے ہسپتال وِچ میرا دِئُر بِیمار ہَے۔ ایہناں پاکِستان جاݨا سی۔ تُۄں پتا کر سکدَیں ہسپتالۄں کِہ مرِیذ دی پُذِیشن کی ہَے؟ کی بِماری ہَے تے ایتھے اُہدا اِلاج ہۄ سکدَے جاں نہِیں۔ خترے والی گلّ تاں نہِیں۔ جے خترا ناں ہۄوے تاں اِہ چلے جاݨ۔ مَیں آ جاںدی آں تے آپاں سارا ویکھ لَینیں آں۔‘’
بھُپِںدّر نیں کِہا کِہ ڈاکٹر اُس دا دۄست ہَے۔ اُہ اُس نال تالمیل کرکے ہُݨے سُۄچِت کریگا۔ تھۄڑھی دیر بائد بھُپِںدّر دا پھۄن آئِیا٬ ‘’بھُۄیا جی! مَیں پتا کر لِئَے۔ پہِلی گلّ خترے والی کۄئی گلّ نہِیں۔ اُہدا ایتھے ہی ٹھِیک اِلاج ہۄ جائۄُ تے اُہ راذی وی ہۄ جائۄُ۔ تُسِیں بیشکّ آ جائۄ٬ آپاں ویکھ لَیںدے آں۔ پر پھِکر والی گلّ کۄئی نہِیں۔ پھُپھّڑ جی ! پاکِستانۄں ہۄ آئُݨ۔ مساں-مساں کِتے مَۄکا مِلِئَے۔ اِتھے سبھ ڈاکٹر میرے واکف نیں۔ مَیں پُۄرے بھرۄسے نال گلّ کر رِہاں۔‘’ بھُپِںدّر دی گلّ نال مَینُۄں ہَۄسلا ہۄئِیا۔
‘’پھِر ہُݨ?’’
بھرا نُۄں بِیمار چھڈّ کے تُر جاݨ دے وِچار نال پَیدا ہۄئے گُناہ دے اہِساس تۄں مُکت ہۄݨ لئی مَیں پتنی تۄں اجے وی آسرا بھال رِہا ساں کِہ مَیں تاں پاکِستان اُس دے کہِݨ ’تے ہی جاݨ لگّا ہاں…ورنا!
‘’ویکھ لَۄ…خترے والی گلّ تاں کۄئی نہِیں۔ مَیں چلے ہی جاݨَے….۔ جے اُہۄ جِہی گلّ ہُںدّی مَیں تُہانُۄں آپ ہی رۄک لَیݨا سی۔ آکھۄ تاں مَیں بِیرہۄ نال ہُݨے گلّ وی کر لَیںدی ہاں۔‘’
اُس نیں ہسپتال دا نمبّر گھُمائِیا تے بِیرہۄ نُۄں سدِّیا۔ اُس نُۄں ساری گلّ دسّ کے ہَۄسلا دِتّا تے دسِّیا کِہ ساری گلّ پتا لگّݨ تۄں پِچھۄں ہی مَیں پاکِستان جاݨ دا فَیسلا کِیتا ہَے۔
اُس نُۄں ڈھارس دے کے ہٹی ہی سی کِہ باہرۄں کار دا ہارن سُݨائی دِتّا۔ جگتار آ گِیا سی۔
‘’جائۄ تُسِیں! مَیں بِیرہۄ نُۄں ساری گلّ سمجھا دِتّی ہَے۔ مَیں تُہاڈے پِچھّے-پِچھّے ہی چلی جاںدی ہاں۔‘’
بِیرہۄ نال ہۄئی جِہڑی گلّ رجوںتّ نیں لُکائی رکھّی تے پاکِستانۄں پرتݨ تۄں بائد سُݨائی٬ اُہ بڑی واجب وی سی تے دِلچسپ وی۔ جدۄں اُہ بِیرہۄ نُۄں پھۄن کرکے ہَۄسلا دیݨا چاہ رہی سی تاں اُہ رجوںتّ دی گلّ سُݨن دی تھاں اگّۄں پُچھّی جا رہی سی٬ ‘’بھا جی چلے گئے نیں؟ بھا جی نیں نہِیں آئُݨا؟ بھا جی چلے گئے نیں؟‘’
‘’کۄئی پھِکر والی گلّ نہِیں۔ بھِںدّے دے آکھݨ ’تے ہی اُہ گئے نیں۔‘’
اِہ سُݨدِیاں ہی بِیرہۄ نیں فۄن پاسے رکھّ دِتّا تے نِراشا تے دُکھّ نال آکھِیا٬ ‘’پھِٹّے-مُۄںہ اِہۄ جِہے بھرا دا۔‘’
ٹَیلِیپھۄن دا چۄںگا ہیٹھاں رکھّݨ دی آواذ آئی۔ رجوںتّ نیں ’ہَیلۄ-ہَیلۄ‘ کرکے دۄبارا اُس نُۄں پھۄن چُکّݨ لئی کِہا تے دۄبارا ڈاکٹر نال ہۄئی بھُپِںدّر دی گلّبات سُݨائی۔
کُجھ وی سی بِیرہۄ دی گلّ سچّی سی۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے جدۄں رجوںتّ اُتھے پہُںچّی٬ میرا بھرا سُرِںدّر ٹھِیک نذر آئِیا۔ ماہَۄل سُکھاواں ہۄئِیا تاں بِیرہۄ نیں وکھّرے تَۄر ’تے میری پتنی اگّے ہتھّ جۄڑدِیاں کِہا٬ ‘’بھَیݨ جی بِیبی بھَیݨ بݨ کے بھا جی نُۄں اِہ گلّ ناں دسِّئۄ۔‘’
کُجھ وی سی! بھاویں اُس پل تاں رجوںتّ نیں اِہ گلّ مَینُۄں دسّی وی نہِیں سی پر جگتار ہُراں نال کار وِچ بَیٹھ کے واگھے نُۄں تُرن واستے میرے من وِچ جِہڑا چاء تے اُتشاہ ہۄݨا چاہِیدا سی٬ اُہ بِلکُل غائِب سی۔ مَیں نمۄشی وِچ آپݨے اںدّر ہی گرکِیا ہۄئِیا پِیا ساں۔ میرا دھُر اںدّرلا کہِ رِہا سی٬ ‘’تیری پاکِستان جاݨ دی کھِچّ اینی پربل سی کِہ جے تیرے بھرا بارے ٹھِیک ہۄ سکݨ دا سُنیہا تَینُۄں ناں وی مِلدا تُۄں تد وی پاکِستان چلے جاݨا سی٬ اَیویں اُتّۄ-اُتّۄں سچّا ہۄݨ دی کۄشِش ناں کر۔‘’
میرے آپݨے ہی من ولۄں مِلی پھِٹکار میری رُۄہ تے میرے مُۄںہ اُتّے اُکّری ہۄئی سی۔ جے بِیرہۄ نیں آکھ دِتّا تاں کۄئی الۄکار گلّ تاں نہِیں سی!
جگتار تے مَیں واگھا بارڈر ’تے پُجّݨ والے پہِلے آدمِییاں ’چۄں ساں۔ ہَۄلی-ہَۄلی دُۄجے ڈَیلِیگیٹ مِتّر وی پہُںچّݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔
کئی جاݨے-پچھاݨے لیکھک مِتّر اِک دُۄجے نُۄں مِل وی رہے سن تے کانفرںسّ دے دھُںدّلے پْربںدھّ بارے گِلے-شِکوے وی کر رہے سن۔ کِسے نیں کِہا٬ ‘’اِس کانفرںسّ دا سارا پْربںدھّ ہی سسپَیںس پھِلم ورگا ہَے۔ ہُݨ تکّ بہُتِیاں نُۄں تاں پتا ہی نہِیں کِہ کِہڑا جا رِہا ہَے تے کِہڑا نہِیں۔ وِیذا لگا ہَے جاں نہِیں۔ تکڑے ہۄ کے آپݨی ہِمّت نال جے کِسے نیں پتا لگا لِیا ہۄوے تاں وکھّری گلّ ہَے۔ ہُݨ پتا نہِیں اَیتھے ’کٹھّے ہۄݨا کِہ ریلوے سٹیشن ’تے۔‘’
اِہ سچّی گلّ سی۔ بہُت سارے مِتّر آپݨے آپ ہی بارڈر ’تے دسّے ہۄئے ہۄٹل وِچ پُجّ گئے سن٬ اِس آس نال کِہ وِیذا لگّ گِیا ہۄویگا۔ میلے والا ماہَۄل بݨِیا ہۄئِیا سی۔ لمّی اُڈِیک تۄں بائد چںڈِّیگڑھ تے دِلّی والے ڈَیلِیگیٹ تے آگُۄ پُجّ گئے۔ باہر میذ لگائے گئے تے پْربںدھّکاں ولۄں نامذد بںدّے پاسپۄرٹ دیݨ لگّے۔ ہر اِک نُۄں آپݨا پاسپۄرٹ لَیݨ تے وِیذا لگِّیا ویکھݨ دی کاہلی سی۔
اسِیں وی آپݨے پاسپۄرٹ پْراپت کِیتے۔ آپۄ-دھاپی پئی ہۄئی سی۔ پاسپۄرٹ لَیݨ تۄں پِچھّۄں اٹاری ریلوے سٹیشن ’تے پُجّݨا سی۔ سبھ کاہلی وِچ سن۔ ساڈا ٹَیکسی والا واپس پرتݨا چاہُںدّا سی۔ اُس نیں آئُںدِیاں ہی واپس جاݨ دی کاہلی پائی ہۄئی سی۔ اُس نُۄں فارگ کرن ہِتّ اسِیں پاسپۄرٹ مِلدِیاں ہی تُر پئے۔
اٹاری ریلوے سٹیشن دے باہر اِک چھۄٹی جِہی کھۄکھا-نُما دُکان سی جِتھے بھارتی کرںسّی دے بدل وِچ پاکِستانی کرںسّی مِلدی سی۔ بھارتی سَۄ رُپئے دے اِک سَۄ وِیہ پاکِستانی رُپئے۔ جگتار مَینُۄں کہِںدّا٬‘’تُۄں اِکٹھّی ہی کرںسّی چیںج کرا لَے۔ آپاں بائد وِچ ہِساب کر لواںگے۔‘’
اجمیر سِںگھّ اَۄلکھ کہِںدّا٬ ‘’یار میرے لئی وی کُجھ لَے لَے۔‘’
مَیں دس ہذار رُپئے دِتّے تے ساہمݨے بَیٹھے سردار نیں باراں ہذار گِݨ کے میرے ہتھّ پھڑائے۔…کۄئی جاݨُۄ سانُۄں تُرِیاں جاںدِیاں کہِݨ لگّا٬ ‘’کرںسّی اںدّرۄں چیںج کروائُݨی سی٬ ذِیادا پَیسے مِلݨے سن۔‘’
پر اسِیں تاں پہِلاں پُجّݨ, پہِلاں کرںسّی ریںج کرن تے پہِلاں ہی اِمِیگریشن کرائُݨ دا رِکارڈ بݨائُݨا چاہُںدّے ساں تے اِہ اسِیں بݨا ہی لِیا۔ ہۄر لۄک وی وکھّ-وکھّ کائۄُںٹراں ’تے آپݨے پھارم بھرن وِچ رُجھّے ہۄئے سن۔ اسِیں ٹرالِییاں ’تے سامان لدِّیا تے کسٹم والِیاں تۄں نِشان لوا کے پلیٹپھارم ’تے پُجّ گئے۔ اِک جیتُۄ اہِساس نال اسِیں چُپھیرے ویکھِیا۔ جںگّلِیاں تۄں پار-اُرار وڈّی گِݨتی وِچ مُسلِم آدمی٬ اَۄرتاں تے بچّے آپݨے سامان نال آپݨا ہتھلا کمّ نِپٹائُݨ وِچ رُجھّے ہۄئے سن۔ کپّڑِیاں تے دِکھّ تۄں گرِیب اِہ لۄک ہی شائِد ٹرین دِییاں سوارِییاں بݨن دے یۄگ سن۔ امِیراں لئی تاں مہِںگّی بسّ جاں ہوائی جہاذ سن۔ لۄہے دے ٹرںکّاں تے وڈِّییاں-چھۄٹِییاں گںڈھّاں وِچ سی اُنہاں دا سامان۔ وِدیشاں نُۄں جاݨ والے لۄکاں واںگ اُنہاں کۄل وڈّے تے ودھِییا سُۄٹ-کیس نہِیں سن۔
اِک-اِک٬ دۄ-دۄ کرکے ساڈے جاݨُۄ مِتّر تُرے آ رہے سن۔ گُربھجن گِلّ٬ جۄگِںدّر کَیرۄں٬ دلبِیر چیتن٬ سروݨ سِںگھّ٬ ستِنام ماݨک٬ رگھبِیر سِںگھّ تے اُس دی پتنی سُلیکھا۔ سبھ آپۄ-آپݨِییاں نِکِّییاں-نِکِّییاں ڈھاݨِییاں وِچ کھڑۄتے گپّ-گۄشٹِییاں وِچ رُجھّ گئے۔ مَیں سُلیکھا ولّ ویکھ کے کِہا٬ ‘’جے مَینُۄں پہِلاں پتا ہُںدّا کِہ تُسِیں وی آئُݨَے تاں مَیں وی رجوںتّ واستے پْربںدھّکاں نُۄں نِویدن کر ویکھدا۔‘’
اسل وِچ جدۄں پںجّ کُ سال پہِلاں اسِیں دۄہاں جِییاں نیں پاسپۄرٹ بݨائے سن تاں ساڈے من وِچ سِرف اینی کُ ہی اُڈاری سی کِہ اِنہاں سہارے اسِیں کدی ناں کدی پاکِستان گیڑا مار آواںگے۔ کَینیڈا٬ امرِیکا جاں اِںگلَیںڈ تاں سُپنے وِچ وی نہِیں سی سۄچِیا۔ اِہ وکھّری گلّ سی کِہ ’مِلواکی کانفرںسّ‘ دے بہانے مَیں اِہ تِنّے مُلک وی ویکھ لئے تے پھِر آپݨے پُتّر سُپندِیپ دے وِیاہ دے سبںدھّ وِچ پِچھلے سال دۄویں جِیء کَینیڈا گیڑی مار آئے ساں۔ پر جِس اُچیچے مکسد لئی پاسپۄرٹ بݨائِیا سی٬ اُسدا مَۄکا تاں ہُݨے آئِیا سی۔ رجوںتّ نیں مَینُۄں آکھِیا سی٬ ‘’ویکھ لۄ! تُسِیں میرے نال وائدا کِیتا سی کِہ جدۄں وی پاکِستان جاواںگے تاں اِکٹھّے جاواںگے۔ ہُݨ تُسِیں ناں ہی نہِیں لَیںدے۔‘’
مَیں اُس نُۄں سمجھائِیا کِہ اِس کانفرںسّ وِچ اُہ مہتّوپُۄرن بںدِّیاں نُۄں لِجا رہے ہن۔ اُنہاں نُۄں جِنہاں دا آپۄ آپݨے کھیتر وِچ اُچیچا یۄگدان ہۄوے۔
‘’جِہڑا بںدّا پھارم دیݨ آئِیا سی٬ اُہدے یۄگدان دا تاں تُہانُۄں پتا کۄئی نہِیں۔ اُہ وی جلںدھّر دا ہی رہِݨ والا سی۔ ناں تُسِیں اُہدِییاں پْراپتِییاں نُۄں جاݨدے سی تے ناں اُہ تُہانُۄں تے جگتار ہُراں نُۄں جاݨدا سی۔ تُسِیں للُّۄ پاتشاہ اۄ…تُہانُۄں کُجھ پتا نہِیں٬ سبھ چلدا ہَے۔ نالے لیکھک سبھا دے کِتابچے وِچ مَیں وی لیکھک وجۄں درج ہاں۔‘’
اُہ سمجھا وی رہی سی تے ترلا وی لَے رہی سی۔ پر مَینُۄں سںگّ آئُںدی سی کِہ کِسے پْربںدھّک نُۄں آپݨی پتنی دا وِیذا لُیائُݨ لئی وی آکھاں۔ اُہ نِراش ہۄ کے چُپّ کر گئی سی۔ راتِیں جدۄں رگھبِیر سِںگھّ نیں پھۄن ’تے سُلیکھا دے جاݨ بارے دسِّیا سی تاں مَیں رجوںتّ کۄلۄں اِہ گلّ لُکائی رکھّی سی۔
مَیں جدۄں رجوںتّ دی اِس ہسرت دا ذِکر کِیتا تاں سُلیکھا کہِݨ لگّی٬ ‘’لئۄ! چھڈّۄ پرے! تُسِیں لَے آئُݨا سی٬ اِہدے ’چ کِہڑی گلّ سی۔ اَۄہ ویکھۄ۔‘’
آسے-پاسے ویکھِیاں جاݨِیاں جۄ رہسّ اُدگھاٹن ہۄ رِہا سی٬ اُتھۄں مَینُۄں رجوںتّ سچّی لگّی۔ دسّݨ والا دسّ رِہا سی٬ ‘’اَۄہ ویکھۄ! جِہڑا ساہب پاسپۄرٹ وںڈّݨ ڈِہا سی٬ اُہدی گھروالی نال ہَے تے نال ہی ہَے اُہدا سالا تے اَۄہ جِہڑا ٹۄپی والا مُںڈّا اُہدا سہائِک سی٬ اُہ اِک پْربںدھّک اَیڈوۄکیٹ دا پُتّر ہَے تے نال ہَے اُس اَیڈوۄکیٹ دا سارا پرِوار۔‘’
پر٬ بارڈر ’تے مِلݨ والے ہۄر لیکھک اِتھے ہاذر نہِیں سن۔ پتا لگّا اُنہاں دا وِیذا ہی نہِیں لگّا۔ پاسپۄرٹ وی اُنہاں نُۄں کانفرںسّ تۄں پِچھّۄں مِلݨگے۔ وِچارے نِراش پرت گئے نیں۔ کئی کہِ رہے سن کِہ اُنہاں دے پاسپۄرٹ پاکِستانی امبَّیسی ساہمݨے وِیذے لئی پیش ہی نہِیں سن کِیتے گئے۔ کۄئی کہِ رِہا سی نِسچِت گِݨتی تۄں ودھّ بںدّے ہۄ جاݨ کرکے پْربںدھّکاں نُۄں پاکِہ امبَّیسی دے ادھِکارِییاں نیں کُجھ ناں کٹّݨ لئی کِہا تے اِنہاں لۄکاں دے ناں کٹّ دِتّے گئے۔
سانُۄں بارڈر تۄں آ کے واپس پرت جاݨ والِیاں دی ہالت ’تے ترس آ رِہا سی۔ اِہ گلّ ڈاڈھی ماڑی ہۄئی سی۔ اِہ ساڈے نال وی تاں ہۄ سکدی سی! جدۄں راتِیں سانُۄں وِیذے لگّݨ دی پُشٹی نہِیں ہۄ رہی سی تاں اسِیں وی تاں اِہۄ ہی سۄچِیا سی کِہ چلۄ بارڈر ’تے جا کے ویکھ لواںگے کی کٹّا-کٹّی نِکلدے اےَ۔ جے سانُۄں وی اُنہاں واںگ واپس پرتݨا پَیںدا تاں کِنّی مایُۄسی ہۄݨی سی اتے کِنّا رںجّ!
اُدھر سںتّۄکھ سِںگھّ مںڈّیر آکھدا پھِردا سی کِہ اُس دا کی کسُۄر ہَے! اُہ تاں اِکلّا دِلّی-چںڈِّیگڑھ دے پھیرے مار-مار کھپ گِئَے۔
جۄگِںدّر کَیرۄں تے دلبِیر چیتن ’اجۄکے شِلالیکھ‘ دا ’کانفرںسّ وِشیش اںکّ‘ ٹرالی ’تے لدّی پھِردے سن جِس وِچ گُرمُکھی تے شاہمُکھی وِچ چھپِییاں لِکھتاں شامل سن۔ ڈَیلِیگیٹاں دِییاں تسوِیراں والی اِک دۄورکی جِہی وی ہتھّ لگّی۔ بہُت سارے لۄک جِہڑے ساڈے نال جا رہے سن٬ اُنہاں دِییاں تسوِیراں گائِب سن تے ہۄر بہُت سارے اجِہے چِہرے ہاذر سن٬ جِنہاں نُۄں جاݨ تۄں جُیاب مِل گِیا سی۔ پر اُنہاں دِییاں چھپِییاں جا اݨچھپِییاں تسوِیراں ہی دسّدِییاں سن کِہ پہِلاں ہۄئے پھَیسلے اںتّلے سمِیاں وِچ بدل لئے گئے۔
گُرچرن سِںگھّ٬ اُسدا بھرا امر سِںگھّ تے اُنہاں دے دۄ کُ ہۄر سنیہی وی پہُںچّ گئے۔ گُرچرن کہِ رِہا سی کِہ مَینُۄں کۄئی مِلݨ والا باہر یاد کردا سی۔ اِک پْرکِرِیا ’چۄں لںگھّݨ پِچھّۄں میرے لئی باہر جاݨا مُشکِل سی۔ اُس نیں باہرلے سجّݨ دا ہتھّ لِکھِت رُکّا مَینُۄں پھڑائِیا۔ میرے دۄست گھرِںڈّے والے جسوںتّ سِںگھّ دی لِکھت سی۔
اینے چِر نُۄں ’سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس‘ پلیٹ پھارم ’تے آ لگّی۔ گڈّی وِچ چڑھنا٬ سامان چڑھائُݨا تے تھاں ملّݨا آپݨے آپ وِچ وڈّا مسلا سی۔ ڈا. جگتار نُۄں ساہ دی تکلِیپھ ہۄݨ کرکے اُس دا سامان وی مَیں گڈّی وِچ چڑھائُݨا سی۔ اسِیں اِک دُۄجے دے ساتھ وِچ ہی رہِݨ دا پھَیسلا کِیتا سی۔ مَیں جسوںتّ دا رُکّا جیب ’چ پائِیا تے ٹرالی نُۄں سُۄت کرن لگّا۔ ساڈے کۄل تِنّ نگ سن۔ دۄ چھۄٹے سُۄٹکیس تے اِک ڈا. جگتار دا وکھّرا بَیگ۔ مُسلِم سوارِییاں دی وڈّی بھِیڑ سی۔ بھجّ-دَۄڑ مچّ گئی۔ پر اینے ’چ پتا چلّ گِیا کِہ کانفرںسّ دے یاترِییاں لئی پِچھّے دۄ ڈبّے رِیذرو سن۔ اِہ چںگّی گلّ سی۔ سانُۄں گڈّی چڑھن تے سامان رکھّݨ وِچ اُمِید تۄں اُلٹ کۄئی خاس تکلِیف ناں ہۄئی۔
ہُݨ اسِیں سںتُّشٹ ساں۔ سِیٹاں ’تے بَیٹھے اِک دُۄجے نال گپّ-گِیان لڑا رہے۔
‘’بھا جی! چاہ لِیائیِئے!’’ پلیٹ پھارم تۄں گُرچرن نیں آواذ دِتّی۔ اُہ سدا واںگ وڈّے بھرا والا ستِکار دے رِہا سی۔ مَیں وی اُسے ماݨ وِچ اُس نُۄں کِہا٬ ‘’مَینُۄں تاں پِیاس لگّی ہَے۔ چاہ میرے ساتھِییاں نُۄں پِیا دے تے مَینُۄں ٹھںڈھّا۔‘’
اُس نیں اُسے ویلے میرے نال بَیٹھے سبھ مِتّراں لئی چاہ مںگّوا لئی۔ مَیں سبھ نال کرتار پہِلوان دے وڈّے بھرا وجۄں اُس دی جاݨ-پچھاݨ کروائی۔
‘’اُہ رُکّا پڑھ لَیݨا سی٬‘’ اُس نیں جسوںتّ دے رُکّے ’تے اِک نذر مار کے جیب وِچ رکھّدِیاں تے ٹرین ’تے سوار ہۄݨ لئی اہُلدِیاں مَینُۄں ویکھِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں رُکّا پڑھِیا۔ جسوںتّ نیں اٹاری ریلوے سٹیشن ’تے آپݨے آئُݨ اتے مَینُۄں ناں مِل سکݨ بارے لِکھِیا سی۔ نال ہی اپھذل اہِسن رںدھّاوا تے اِلِیاس گھُمّݨ نُۄں آپݨے ولۄں سلام لِکھی سی تے اِہ وی کِہا سی کِہ جے ہۄ سکے تاں چُۄہڑکاݨے لاگے رہِںدّے اُہدے بچپن دے جماتی اِسہاک مُہمّد نُۄں ذرُۄر مِل کے آواں۔
جسوںتّ ہی سی جِس نال پہِلی وار مَیں واگھا بارڈر ویکھݨ گِیا ساں۔ 1965 دی جںگّ تۄں بائد ٹھںڈھّ-ٹھںڈھَّۄرا ہۄ چُکِّیا سی۔ مَیں جسوںتّ دے پِںڈّ اُس کۄل گِیا ہۄئِیا ساں۔ اُس دا کۄئی دۄست واگھا بارڈر ’تے اِںسپَیکٹر سی۔ اُہ سانُۄں اگّے تکّ بارڈر وِکھا سکدا سی۔ اُدۄں پہِلی وار مَینُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ اسِیں دۄویں مُلک کِنّا نیڑے ہۄ کے کِنّے دُۄر ہاں۔ اَیہۄ سی بھارتی درواذا تے کُجھ پھُٹّ پرہے پاکِستانی درواذا تے وِچ ’نۄ مَینذ لَیںڈ’۔ اِدھر ساڈِییاں پھسلاں٬ اُدھر اُنہاں دِییاں۔ اَیہ ساڈِییاں ٹاہلِییاں٬ اَۄہ اُنہاں دِییاں۔ اَۄہ پھسلاں ’چ ساڈے واںگ ہی تُرے پھِردے بںدّے۔ اَیہ سڑک سِدھّی لاہَۄر جاںدی سی پر اسِیں اِس ’تے دس کدم تُر کے اگّے نہِیں ساں جا سکدے۔ جدۄں اجے مَیں واگھا بارڈر ویکھِیا نہِیں سی٬ اُدۄں وی مَیں کلپنا وِچ اِتھۄں دے دْرِش دا واکپھ ہۄ گِیا ساں۔ ’پْرِیت لڑی‘ وِچ گُربکھش سِںگھّ دا سوَے-انُبھو پڑھ چُکّا ساں۔ دیش دی وںڈّ تۄں پِچھۄں گُربکھش سِںگھّ نیں اُدھر رہِ گئے کِسے مِتّر پِیارے دی چِٹھّی دے جُیاب وِچ٬ اُس دی اِچھّا مُتابک بارڈر اُتّے ’پِیار-جھات مِلݨی‘ لئی اُس نُۄں لِکھ دِتّا سی تے آپ سمیں سِر بارڈر اُتّے پہُںچّ گِیا سی پر اُس دے پِیارے سنیہی نُۄں شائِد گُربکھش سِںگھّ دی مۄڑوِیں چِٹھّی نہِیں سی مِلی جاں چِٹھّی سی.آئی.ڈی. دے ڈھہے چڑھ گئی سی۔ اُہ نہِیں سی آ سکِیا تے گُربکھش سِںگھّ دِییاں سِکّدِییاں پِیاسِییاں نذراں دُۄر سلیٹی سڑک ’تے اُس نُۄں لبھّ رہِییاں سن۔ پاکِستان والے پاسے بھںگّی جھاڑُۄ دے رِہا سی تے ہوا دا رُخ ہِںدُّستان ولّ سی۔ دھُۄڑ اُڈّ-اُڈّ کے گُربکھش سِںگھّ دے کپّڑِیاں ’تے پَے رہی سی پر اُہ اُس دھُۄڑ نُۄں کپّڑِیاں تۄں جھاڑن دی تھاں اُس ہیٹھاں دبّ جاݨا چاہُںدّا سی کِئُںکِہ اِہ دھُۄڑ تاں اُہدی ماں-دھرتی دی دھُۄڑ سی…اُس دے پِیارے وتن دی دھُۄڑ سی۔ گُربکھش سِںگھّ ہسرت نال اُنہاں پںچھِّییاں ولّ ویکھ رِہا سی جِہڑے ملکڑے جِہے اِدھرلے رُکھّ تۄں اُڈدے سن تے اُدھرلے رُکھّ ’تے جا بَیٹھدے سن۔ اُنہاں دی آذادی اگّے شائِد اُس نُۄں لگّدا سی کِہ اسِیں اِہ کِہۄ جِہِییاں آذادِییاں لَے لئیِیاں ہن کِہ ہدّاں دِییاں لِیکاں دے گُلام بݨ گئے ہاں۔
اُس تۄں بائد جدۄں وی مَیں جسوںتّ کۄل جاںدا جاں مَۄکا بݨدا تاں واگھا بارڈر ویکھݨ ذرُۄر جاںدا۔ سُۄرج ڈُبّݨ دے نال دۄہاں مُلکاں دے جھںڈّے لاہُݨ دی رسم ہُںدّی۔ اۄنا چِر درواذِیاں تۄں اِک نِسچِت وِتھّ تکّ بی.اَیس.اَیپھ. دے نَۄجوان بھِیڑ نُۄں اِںج رۄک کے رکھّدے جِویں تِرہائے پشُۄیاں نُۄں پاݨی ولّ جاݨ لئی رسّے تُڑوائُںدِیاں نُۄں رۄک رہے ہۄݨ۔ سارے لۄک ہدّ ’تے لگّے درواذِیاں تکّ پہُںچّ کے اُدھرلے لۄکاں تے اُدھرلی دھرتی ’تے جھات پائُݨا چاہُںدّے۔ اُنہاں وِچ بیمِسال اُتشاہ ہُںدّا۔ اِجاذت مِلدِیاں ہی اُہ سرپٹ دَۄڑدے تے سبھ تۄں اگّے ہۄ کے اڈِّییاں چُکّ-چُکّ کے دُۄجِیاں دے سِراں تۄں اُپر اُلر کے ساہمݨے دْرِش نُۄں نذراں راہِیں ڈِیک لَیݨا لۄڑدے پر پِیاسِییاں رُۄہاں بھِجّدِییاں ناں۔
’سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس‘ ہجۄکا مار کے ہِلّی تے ہَۄلی-ہَۄلی اگّے سرکݨی شُرُۄ ہۄ گئی۔ اِہ اُہۄ ریلوے لائیِن سی جِس ’تے مَیں تے جسوںتّ دیر رات تکّ بَیٹھے رہِںدّے۔ ہسرت نال ٹھںڈھّے لۄہے ’تے ہتھّ پھیردے تے آکھدے٬ ‘’اِہ لائیِن سِدھّی لاہَۄر جاںدی ہَے! ساڈے آپݨے لاہَۄر! اِسے رستے تۄں کدی بھگت سِںگھّ لاہَۄر نُۄں لںگھّدا ہۄݨَے۔ نہِرُۄ تے گاںدھی وی٬ گُربکھش سِںگھّ٬ نانک سِںگھّ تے امّْرِتا پْرِیتم وی۔ اَیہناں دۄ کرماں ’چ وِچھی ریلوے لائیِن دے اُپرۄں دی لاہَۄر ولّ! پر ہائ! اسِیں  لاہَۄر نہِیں جا سکدے۔‘’
اِک وار لیکھکاں دا ٹۄلا بارڈر دیکھݨ گِیا تاں مَیں ریلوے لائیِن نال جُڑے اہِساس سُݨائے تاں اِک لیکھکا ہُبکِیں-ہُبکِیں رۄݨ لگّی۔ اِہ جذبات اُہدے آپݨے اںدّر دی ترجمانی کردے سن۔
اسِیں اِس اہِساس نال تھرتھرا جاںدے کِہ اِہ لائیِن لاہَۄر نال جُڑی ہۄئی ہَے تے اُس تۄں اگّے دُۄر تکّ اِہ لۄہے دے گاڈر اُہ دھڑکدِییاں ناڑاں بݨ جاںدِییاں تے اسِیں اُنہاں وِچ آپݨے لہُۄ دا اُبال پلٹ دِںدّے تے ساڈا لہُۄ واگھے تۄں اُس پار لاہَۄر تکّ وگݨا شُرُۄ ہۄ جاںدا۔ خُۄن مِلݨ نال جِویں مارِیا ہۄئِیا اںگّ جِئۄُں پَیںدا ہَے٬ لاہَۄر ساڈِییاں اکھّاں اگّے دھڑکݨ لگّ پَیںدا۔ جِئۄُںدی جاگدی٬ ساکار مُۄرت بݨکے۔
ہَۄلی-ہَۄلی تُر رہی گڈّی دے دۄہِیں پاسِیں گھۄڑ-سوار سِپاہی جا رہے سن۔ ساڈے پاسے والا گھۄڑ سوار کدی ساڈے ڈبّے تۄں اگّے لںگھّ جاںدا٬ کدی برابر تے کدی پِچھّے۔ بارڈر تکّ دے اِس رستے وِچ کۄئی بںدّا گڈّی وِچ چڑھ اُتر ناں جاوے٬ اِس لئی اِہتِیاتی پْربںدھّ وجۄں گھۄڑ سوار نال-نال دَۄڑے جا رہے سن۔
کِسے نیں کِہا٬ ‘’آ گِیا بارڈر۔ آہ ویکھۄ تار لگّی ہۄئی۔‘’
دُۄجے نیں کِہا٬ ‘’اِہ تار تاں آپݨِیاں ولۄں بارڈر تۄں کُجھ ہٹوِیں لائی ہَے جِہڑی تۄڑ سارے بارڈر ’تے لگّی ہۄئی ہَے۔ گھُسپَیٹھ رۄکݨ لئی۔ بارڈر تاں اگّے ہَے اجے٬ تُسِیں پڑھدے نہِیں ہُںدّے اخباراں وِچ تار تۄں اگلے کِساناں دی دُردشا دا ذِکر٬ جِنہاں نُۄں نِسچِت درواذے راہِیں نِسچِت سمیں ’چ ہی اگّے کھیتاں وِچ جاݨ دی آگِیا ہَے تے نِسچِت سمیں ’تے درواذا کھُلّہݨ ’تے ہی اُہ واپس آ سکدے نیں۔ جے وِچ وِچالے اِدھرۄں اُدھرۄں کِسے نُۄں کمّ پَے جاوے جاں کۄئی بِیمار شمار ہۄ جاوے تاں سمیں ’تے درواذا کھُلّہݨ تۄں پہِلاں آ جا نہِیں سکدا۔ اِہناں کھیتاں والِیاں دا وی بُرا ہال ہَے۔‘’ مَینُۄں اِس گلّ دا پتا ہی سی۔
گھۄڑا اجے وی نال-نال دَۄڑ رِہا سی۔ نِسچَے ہی ہُݨ بارڈر نیڑے سی۔ پر میرے من وِچ جۄ ترںگّ اُٹھݨی چاہِیدی سی٬ اُہ گائِب سی۔ مَینُۄں رہِ-رہِ کے بِیمار بھرا چیتے آ رِہا سی۔
‘’میرا فرذ بݨدا سی۔ مَینُۄں اُتھے ذرُۄر جاݨا چاہِیدا سی۔‘’ میرے من نیں آکھِیا پر نال ہی من دی اِک ہۄر نُکر بۄل پئی٬ ‘’تَینُۄں لاہَۄر وی ذرُۄر جاݨا چاہِیدا سی٬ اِہ تیری اُمراں دی رِیجھ سی۔‘’ اِکۄ من اِکۄ ویلے دۄویں گلّاں کہِ رِہا سی۔ دۄویں ہی آپۄ آپݨی تھاں سچِّییاں سن پر اِنہاں دی آپݨی اُلجھݨ نیں میرا اُتشاہ ٹھںڈھّا پا دِتّا سی۔
گھۄڑ سوار نیں ساڈے ڈبّے دے کۄل آ کے یاترِییاں نُۄں الوِدا کہی٬ سلُۄٹ مارِیا٬ مُسکرائِیا تے گھۄڑے دِییاں واگاں تھمّ لئیِیاں۔ بِلکُل ساڈے واںگ جدۄں اسِیں اُتشاہ نال بارڈر ولّ دَۄڑدے درواذے ’تے آ کے رُک جاںدے ہُںدّے ساں۔