फ़रवरी 16, 2026

writingDetail.created_by
By: उजागर सिंघ

सुखदेव सिंघ शांत दी ‘जपु जी ते होर बाणीआं’ रहस्सवादी पुसतक

सुखदेव सिंघ शांत बहु-पख्खी लेखक है। उस दीआं साहित दे वख्ख-वख्ख रूपां दीआं लगपग डेढ दरजन पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन, जिनहां विच्च चार गुरमति साहित, पंज बाल साहित, तिंन कहाणी संग्रहि, इक्क कविता अते चार गुरमति नाल संबंधत टरैकट शामल हन। उह गुरमति नूं आपणीआं रचनावां दा प्रेरना स्रोत मंनदा है, इस करके उस दीआं बहुतीआं रचनावां गुरमति विचारधारा दे आले दुआले ही घुंमदीआं हन। ‘जपु जी ते होर बाणीआं’ पुसतक विच्च 12 लेख, जिहड़े जपु जी साहिब अते होर बाणीआं दे विशा-वसतू, कावि-कला अते साहितक पख्ख बारे हन।

पहिला लेख बाणी ‘जपु जी’ दा विशा-वसतू है, जिस विच्च जपु जी साहिब दे विशा-वसतू दा विशलेशण कीता गिआ है। बाणी जपु जी नूं, दरशन, भगती अते ब्रहम-गिआन दा सुमेल किहा जा सकदा है। स्री गुरू नानक देव जी दा आनंदमई अते विसमादी अनुभव किहा जा सकदा, जो इस बाणी दा धुरा है। परमातमा इक्क अते सदीवी तौर ‘ते सति अरथात सच्चा है, सरब-शकतीमन अते सरब-विआपी है, स्रिशटी दा आदि, विशाल अते बेअंत वी है, काल-रहित सरूप अनाहित है, सुंदरता, पवित्तरता अते आनंद नाल भरपूर है, चित सरूप वी है, अजूनी अते सैभं है, होंद ते हसती अमुल्ल अते बेअंत है, गुर-उपदेस अते परमातमा दा नाम इक्क गल्ल ही है।

दूजा लेख ‘जपु जी’ दी कावि-कला है, जिस विच्च दस्सिआ गिआ है कि थोहड़े शबदां विच्च दारशनिक विचार प्रगटाए गए हन। इह बाणी सरोदी रस, भगती रस अते नाम दे अंम्रित रस नाल कही गई है। अलंकारां ते अखाणा दे वख्ख-वख्ख रूपां राहीं रस पैदा करके समझाइआ गिआ है, शबदावली हीरिआं दी तरहां जड़ी गई है।

तीजा लेख बाणी ‘आसा दी वार’ दा विशा-वसतू है, स्री गुरू ग्रंथ साहिब विच्च 22 वारां दरज हन, जिनहां दे वख्खरे-वख्खरे रस हन, प्रंतू अधिआतमिक पख्ख दी सूरमताई अते विकारां ‘ते जित्त दा विशा मुख्ख है। आसा दी वार अधिआतमिक है, परमातमा इक्को-इक्क परम-हसती है, सभ शकतीआं उस दे पास हन, संसार दे जीवां दे दुख्ख-सुख्ख, उतराअ-चहड़ाअ अते मान-अपमान सभ उसदे हुकम विच्च हन, आसा दी वार विच्च कुदरत लई मेदनी, लोअ, खंड, ब्रहमंड, जगतु, जगु अते दुनीआ आदि शबद वरते गए हन, सूरज, चंदरमा, धरती, हवा, पाणी ते अगनी सभ परमातमा अनुसार कंम करदे हन, उसदी रचना अदभुत है। आसा दी वार दे समाजिक पख्ख ज़ात-पात, इसतरी-वरग, मरन-जंमण, राजनीतक अवसथा अते वहिमा-भरमा बारे वी लिखिआ गिआ है।

चौथे लेख ‘आसा दी वार’ दा कलातमिक जां साहितक पख्ख बारे दस्सिआ गिआ है। इह बाणी कावि-रूप वार विच्च उचारी गई है। दो कावि-छंद पउड़ी अते सलोक ही वरते गए हन। साहितक अमीरी दे पख्ख तों ‘आसा दी वार’ शबद अलंकार, अखाण, मुहावरे, वंन-सवंनी शबदावली कावि रस पैदा करदी है। अलंकारां दे सारे रूप वरते हन। अखाण, अखाउत, कहावत, लोकोकती आदि शबद महां पुरशां दे तज़रबिआं दा सार हुंदा है। कावि-रस दीआं किसमां दी वरतों वी कीती गई है।

पंजवां लेख बाणी ‘सिध गोसटि’ दा विशा-वसतू संबंधी है। स्री गुरू नानक देव जी नें सिध्धां नूं संबाद नाल प्रेरित कीता कि जंगलां विच्च जा के तिआगी बणके परमातमा दी प्रापती नहीं कीती जा सकदी, सगों ग्रहिसती विच्च रहिके परमातमा दा नाम सिमरन इक्कचित्त हो के करन नाल परमातमा नूं पाइआ जा सकदा है। ग्रहिसत विच्च अनुसशान विच्च रहिके जीवन सफल कीता जा सकदा है। सिध गोसिट अधिआतमिक संबाद है। गुरू साहिब नें सिधां नूं प्रशनां दे दारशनिक उतर दिंदिआं समझाइआ कि भेखी बणके कोई प्रापती नहीं हो सकदी सगों सरीर दी थां मन नूं सोधण दी लोड़ है। आपणे आप नूं सरीरक दिख्ख दे तौर ‘ते नहीं मानसिक तौर ‘ते बदलण दी ज़रूरत है। माइआ, लालच, हओमै तों वी मन ही बचा सकदा है। दुनिआवी वसतां तों भज्जण नाल कुझ वी प्रापत नहीं कीता जा सकदा। योग जीवन जाच नहीं। छेवां लेख बाणी ‘सिध गोसटि’ दी कावि-कला बारे है। संगीतक, सरोदी अते शांत-रस वाली बाणी सिध गोसट है। सिध गोसटि विच्च वी शबद अलंकार, अरथ अलंकार, मुहावरे अते कई तरहां दी शबदावली वरती गई है। हर तरहां दे मुहावरे ते अलंकारां दी वरतों वी कीती गई है।

सत्तवां लेख बाण ‘बारह माहा तुखारी’ दा केंदरी विशा-वसतू संबंधी है। बाराह माहा, रुती, थिती, सतवारा, पहरे अते दिन-रैणि जीवन जाच दा उतम उपदेश देण लई वरते गए हन। कावि-रूप बाराह माहा अते रुत्ती दा नेड़े दा संबंध है। बारा माहा महीने वार बदलदे बारां महीनिआं दे मौसम अते वातावरन नाल संबंधत है। राग तुखारी विच्च दरज बाणी ‘बाराह माहा’ दीआं कुल सतारां पउड़ीआं हन। पंजवीं पउड़ी तों सोल्हवीं पउड़ी तक्क बारां पउड़ीआं बारां महीनिआं ‘ते अधारत हन। तुखारी राग विच्च बिरहा अते मिलाप, परमातमा नाल मिलाप दीआं अवसथावां, मिलाप लई नैतिक गुणां, प्रकि्रती चितरण, बारह माहा, तुखारी अते बारह माहा, माझ विच्च सांझा दिशटीकोण अते शबदावली बारे विसतार नाल दरसाइआ गिआ है।

अठ्ठवां लेख बाणी ‘बारह माहा तुखारी’ दा साहितक पख्ख बारे है, जिस विच्च दस्सिआ गिआ है कि प्रक्रिती चितरण इस बाणी दा केंदरी नुकता है, साहितक पख्ख विच्च वरते गए अलंकारां, अखाणां, मुहावरे अते मुहावरिआं दे सारे रूप वरते गए हन, जिनहां विच्च छेक अनुप्रास, द्रिशटांत, रतनावली, अरथावि्रती दीपक, उपमा अते मुहावरे रंग माणना, कारज संवारना, बलिहारे जाणा, मन डोलणा, भठ्ठी वांग तपणा, किवाड़ खोल्हणा, अध्धी कौडी दा नां होणा। नौं कावि- रसां शिंगार, शांत, अदभुत्त, करुणा, बीर, बीभतस, रौद्र, भयानक अते हास-रस विच्चों शिंगार-रस दी वरतों कीती जांदी है।

नौवें लेख बाणी ‘ओअंकारु’ दा विशा-वसतू बारे है। बाणी ओअंकार वी अख्खरां ‘ते अधारत करके लिखी होई है। इसदा संदेस सरब-विआपी अते सरब-काली है। ओअंकार स्रिशटी नूं घड़न-भंनण वाला इक्कोो-इक्को है। ओअंकार नाम-सिमरन दी महिमा, सच्चा ते कच्चा गुरू, विद्दिआ देण वालिआं प्रती उपदेश देण वाला, माइआ संबंधी जाणकारी देण वाला है।

दसवां लेख बाणी ‘ओअंकार’ दी कावि-कला बारे है। भाशा, शबदावली, अलंकारां, अखाणां अते मुहावरिआं दे पख्खों इह बाणी इक्क अमीर साहितक रंग वाली है। रागातमिक अते सरोदी रस नाल भरपूर बाणी होण करके इस बाणी दा पाठ ज़ुबान अते कंनां विच्च मिठ्ठा रस घोलदा है।

गिआरवां लेख बाणी ‘पटी लिखी’ दा केंदरी विशा-वसतू संबंधी है। पटी शबद नूं पट्टी, फट्टी जां तख़ती वजों कहि लक्कड़ दी बणी फट्टी वजों जाणिआं जांदा है। इस लई पैंती अख्खरी दा भाव अरथ वी पट्टी तों ही लिआ जांदा है। पट्टी राहीं स्री गुरू नानक देव जी नें सानूं इही सिख्खिआ दित्ती है कि गिआन दा सोमा परमातमा है। बाणी पट्टी विच्च परमातमा दे अनेक नाम दस्से हन, जिवें साहिबु, आदि पुरख, दाता, सच्चा, परमेशर, पातिशाह आदि। पट्टी विच्च सिध्धे तौर ‘ते परमातमा नूं याद रख्खण दा अते संसारक धंदिआं विच्च खचित नां होण दा उपदेश दित्ता है।

बारवें लेख विच्च बाणी ‘पटी लिखी दा साहितक पख्ख, जिनहां विच्च अलंकार, अखाण, शबदावली अते मुहावरे वरते गए हन। इथे इह दस्सणा ज़रूरी बणदा है कि इस पुसतक विचले बारां लेख सारे इक्क दूजे नाल मिलदे जुलदे हन किउंकि साहितक, काविक अते विशा वसतू गुरबाणी दे लगपग इक्को जिहे हन, जिनहां विच्च गुरबाणी दी विचारधारा समोई होई है। इस करके दुहराओ वी लग्गदा है।