سُکھدیو سِںگھّ شاںت بہُ-پکھّی لیکھک ہَے۔ اُس دِییاں ساہِت دے وکھّ-وکھّ رُۄپاں دِییاں لگپگ ڈیڈھ درجن پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن٬ جِنہاں وِچّ چار گُرمتِ ساہِت٬ پںجّ بال ساہِت٬ تِنّ کہاݨی سںگّْرہِ٬ اِکّ کوِتا اتے چار گُرمتِ نال سمبّںدھّت ٹرَیکٹ شامل ہن۔ اُہ گُرمتِ نُۄں آپݨِییاں رچناواں دا پْریرنا سْرۄت منّدا ہَے٬ اِس کرکے اُس دِییاں بہُتِییاں رچناواں گُرمتِ وِچاردھارا دے آلے دُیالے ہی گھُمّدِییاں ہن۔ ’جپُ جی تے ہۄر باݨِییاں‘ پُستک وِچّ 12 لیکھ٬ جِہڑے جپُ جی ساہِب اتے ہۄر باݨِییاں دے وِشا-وستُۄ٬ کاوِ-کلا اتے ساہِتک پکھّ بارے ہن۔

پہِلا لیکھ باݨی ’جپُ جی‘ دا وِشا-وستُۄ ہَے٬ جِس وِچّ جپُ جی ساہِب دے وِشا-وستُۄ دا وِشلیشݨ کِیتا گِیا ہَے۔ باݨی جپُ جی نُۄں٬ درشن٬ بھگتی اتے بْرہم-گِیان دا سُمیل کِہا جا سکدا ہَے۔ سْری گُرُۄ نانک دیو جی دا آنںدّمئی اتے وِسمادی انُبھو کِہا جا سکدا٬ جۄ اِس باݨی دا دھُرا ہَے۔ پرماتما اِکّ اتے سدِیوی تَۄر ’تے ستِ ارتھات سچّا ہَے٬ سرب-شکتِیمن اتے سرب-وِیاپی ہَے٬ سْرِشٹی دا آدِ٬ وِشال اتے بیئںتّ وی ہَے٬ کال-رہِت سرُۄپ اناہِت ہَے٬ سُںدّرتا٬ پوِتّرتا اتے آنںدّ نال بھرپُۄر ہَے٬ چِت سرُۄپ وی ہَے٬ اجُۄنی اتے سَیبھں ہَے٬ ہۄںد تے ہستی امُلّ اتے بیئںتّ ہَے٬ گُر-اُپدیس اتے پرماتما دا نام اِکّ گلّ ہی ہَے۔

دُۄجا لیکھ ’جپُ جی‘ دی کاوِ-کلا ہَے٬ جِس وِچّ دسِّیا گِیا ہَے کِہ تھۄڑھے شبداں وِچّ دارشنِک وِچار پْرگٹائے گئے ہن۔ اِہ باݨی سرۄدی رس٬ بھگتی رس اتے نام دے امّْرِت رس نال کہی گئی ہَے۔ الںکّاراں تے اکھاݨا دے وکھّ-وکھّ رُۄپاں راہِیں رس پَیدا کرکے سمجھائِیا گِیا ہَے٬ شبداولی ہِیرِیاں دی ترہاں جڑی گئی ہَے۔

تِیجا لیکھ باݨی ’آسا دی وار‘ دا وِشا-وستُۄ ہَے٬ سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ 22 واراں درج ہن٬ جِنہاں دے وکھّرے-وکھّرے رس ہن٬ پْرںتُّۄ ادھِیاتمِک پکھّ دی سُۄرمتائی اتے وِکاراں ’تے جِتّ دا وِشا مُکھّ ہَے۔ آسا دی وار ادھِیاتمِک ہَے٬ پرماتما اِکّۄ-اِکّ پرم-ہستی ہَے٬ سبھ شکتِییاں اُس دے پاس ہن٬ سںسّار دے جِیواں دے دُکھّ-سُکھّ٬ اُتراء-چڑھاء اتے مان-اپمان سبھ اُسدے ہُکم وِچّ ہن٬ آسا دی وار وِچّ کُدرت لئی میدنی٬ لۄء٬ کھںڈّ٬ بْرہمںڈّ٬ جگتُ٬ جگُ اتے دُنِییا آدِ شبد ورتے گئے ہن٬ سُۄرج٬ چںدّرما٬ دھرتی٬ ہوا٬ پاݨی تے اگنی سبھ پرماتما انُسار کمّ کردے ہن٬ اُسدی رچنا ادبھُت ہَے۔ آسا دی وار دے سماجِک پکھّ ذات-پات٬ اِستری-ورگ٬ مرن-جمّݨ, راجنِیتک اوستھا اتے وہِما-بھرما بارے وی لِکھِیا گِیا ہَے۔

چَۄتھے لیکھ ’آسا دی وار‘ دا کلاتمِک جاں ساہِتک پکھّ بارے دسِّیا گِیا ہَے۔ اِہ باݨی کاوِ-رُۄپ وار وِچّ اُچاری گئی ہَے۔ دۄ کاوِ-چھںدّ پئُڑی اتے سلۄک ہی ورتے گئے ہن۔ ساہِتک امِیری دے پکھّ تۄں ’آسا دی وار‘ شبد الںکّار٬ اکھاݨ, مُہاورے٬ ونّ-سونّی شبداولی کاوِ رس پَیدا کردی ہَے۔ الںکّاراں دے سارے رُۄپ ورتے ہن۔ اکھاݨ, اکھائُت٬ کہاوت٬ لۄکۄکتی آدِ شبد مہاں پُرشاں دے تذربِیاں دا سار ہُںدّا ہَے۔ کاوِ-رس دِییاں کِسماں دی ورتۄں وی کِیتی گئی ہَے۔

پںجّواں لیکھ باݨی ’سِدھ گۄسٹِ‘ دا وِشا-وستُۄ سمبّںدھّی ہَے۔ سْری گُرُۄ نانک دیو جی نیں سِدھّاں نُۄں سمبّاد نال پْریرِت کِیتا کِہ جںگّلاں وِچّ جا کے تِیاگی بݨکے پرماتما دی پْراپتی نہِیں کِیتی جا سکدی٬ سگۄں گْرہِستی وِچّ رہِکے پرماتما دا نام سِمرن اِکّچِتّ ہۄ کے کرن نال پرماتما نُۄں پائِیا جا سکدا ہَے۔ گْرہِست وِچّ انُسشان وِچّ رہِکے جِیون سپھل کِیتا جا سکدا ہَے۔ سِدھ گۄسِٹ ادھِیاتمِک سمبّاد ہَے۔ گُرُۄ ساہِب نیں سِدھاں نُۄں پْرشناں دے دارشنِک اُتر دِںدِّیاں سمجھائِیا کِہ بھیکھی بݨکے کۄئی پْراپتی نہِیں ہۄ سکدی سگۄں سرِیر دی تھاں من نُۄں سۄدھݨ دی لۄڑ ہَے۔ آپݨے آپ نُۄں سرِیرک دِکھّ دے تَۄر ’تے نہِیں مانسِک تَۄر ’تے بدلݨ دی ذرُۄرت ہَے۔ مائِیا٬ لالچ٬ ہئۄمَے تۄں وی من ہی بچا سکدا ہَے۔ دُنِیاوی وستاں تۄں بھجّݨ نال کُجھ وی پْراپت نہِیں کِیتا جا سکدا۔ یۄگ جِیون جاچ نہِیں۔ چھیواں لیکھ باݨی ’سِدھ گۄسٹِ‘ دی کاوِ-کلا بارے ہَے۔ سںگِّیتک٬ سرۄدی اتے شاںت-رس والی باݨی سِدھ گۄسٹ ہَے۔ سِدھ گۄسٹِ وِچّ وی شبد الںکّار٬ ارتھ الںکّار٬ مُہاورے اتے کئی ترہاں دی شبداولی ورتی گئی ہَے۔ ہر ترہاں دے مُہاورے تے الںکّاراں دی ورتۄں وی کِیتی گئی ہَے۔

ستّواں لیکھ باݨ ’بارہ ماہا تُکھاری‘ دا کیںدری وِشا-وستُۄ سمبّںدھّی ہَے۔ باراہ ماہا٬ رُتی٬ تھِتی٬ ستوارا٬ پہرے اتے دِن-رَیݨِ جِیون جاچ دا اُتم اُپدیش دیݨ لئی ورتے گئے ہن۔ کاوِ-رُۄپ باراہ ماہا اتے رُتّی دا نیڑے دا سمبّںدھّ ہَے۔ بارا ماہا مہِینے وار بدلدے باراں مہِینِیاں دے مَۄسم اتے واتاورن نال سمبّںدھّت ہَے۔ راگ تُکھاری وِچّ درج باݨی ’باراہ ماہا‘ دِییاں کُل ستاراں پئُڑِییاں ہن۔ پںجّوِیں پئُڑی تۄں سۄلہوِیں پئُڑی تکّ باراں پئُڑِییاں باراں مہِینِیاں ’تے ادھارت ہن۔ تُکھاری راگ وِچّ بِرہا اتے مِلاپ٬ پرماتما نال مِلاپ دِییاں اوستھاواں٬ مِلاپ لئی نَیتِک گُݨاں٬ پْرکِْرتی چِترݨ, بارہ ماہا٬ تُکھاری اتے بارہ ماہا٬ ماجھ وِچّ ساںجھا دِشٹِیکۄݨ اتے شبداولی بارے وِستار نال درسائِیا گِیا ہَے۔

اٹھّواں لیکھ باݨی ’بارہ ماہا تُکھاری‘ دا ساہِتک پکھّ بارے ہَے٬ جِس وِچّ دسِّیا گِیا ہَے کِہ پْرکْرِتی چِترݨ اِس باݨی دا کیںدری نُکتا ہَے٬ ساہِتک پکھّ وِچّ ورتے گئے الںکّاراں٬ اکھاݨاں٬ مُہاورے اتے مُہاورِیاں دے سارے رُۄپ ورتے گئے ہن٬ جِنہاں وِچّ چھیک انُپْراس٬ دْرِشٹاںت٬ رتناولی٬ ارتھاوِْرتی دِیپک٬ اُپما اتے مُہاورے رںگّ ماݨنا٬ کارج سںوّارنا٬ بلِہارے جاݨا٬ من ڈۄلݨا٬ بھٹھّی واںگ تپݨا٬ کِواڑ کھۄلہݨا٬ ادھّی کَۄڈی دا ناں ہۄݨا۔ نَۄں کاوِ- رساں شِںگّار٬ شاںت٬ ادبھُتّ٬ کرُݨا٬ بِیر٬ بِیبھتس٬ رَۄدْر٬ بھیانک اتے ہاس-رس وِچّۄں شِںگّار-رس دی ورتۄں کِیتی جاںدی ہَے۔

نَۄویں لیکھ باݨی ’اۄئںکّارُ‘ دا وِشا-وستُۄ بارے ہَے۔ باݨی اۄئںکّار وی اکھّراں ’تے ادھارت کرکے لِکھی ہۄئی ہَے۔ اِسدا سںدّیس سرب-وِیاپی اتے سرب-کالی ہَے۔ اۄئںکّار سْرِشٹی نُۄں گھڑن-بھنّݨ والا اِکّۄۄ-اِکّۄ ہَے۔ اۄئںکّار نام-سِمرن دی مہِما٬ سچّا تے کچّا گُرُۄ٬ وِدِّیا دیݨ والِیاں پْرتی اُپدیش دیݨ والا٬ مائِیا سمبّںدھّی جاݨکاری دیݨ والا ہَے۔

دسواں لیکھ باݨی ’اۄئںکّار‘ دی کاوِ-کلا بارے ہَے۔ بھاشا٬ شبداولی٬ الںکّاراں٬ اکھاݨاں اتے مُہاورِیاں دے پکھّۄں اِہ باݨی اِکّ امِیر ساہِتک رںگّ والی ہَے۔ راگاتمِک اتے سرۄدی رس نال بھرپُۄر باݨی ہۄݨ کرکے اِس باݨی دا پاٹھ ذُبان اتے کنّاں وِچّ مِٹھّا رس گھۄلدا ہَے۔

گِیارواں لیکھ باݨی ’پٹی لِکھی‘ دا کیںدری وِشا-وستُۄ سمبّںدھّی ہَے۔ پٹی شبد نُۄں پٹّی٬ پھٹّی جاں تختی وجۄں کہِ لکّڑ دی بݨی پھٹّی وجۄں جاݨِیاں جاںدا ہَے۔ اِس لئی پَیںتی اکھّری دا بھاو ارتھ وی پٹّی تۄں ہی لِیا جاںدا ہَے۔ پٹّی راہِیں سْری گُرُۄ نانک دیو جی نیں سانُۄں اِہی سِکھِّیا دِتّی ہَے کِہ گِیان دا سۄما پرماتما ہَے۔ باݨی پٹّی وِچّ پرماتما دے انیک نام دسّے ہن٬ جِویں ساہِبُ٬ آدِ پُرکھ٬ داتا٬ سچّا٬ پرمیشر٬ پاتِشاہ آدِ۔ پٹّی وِچّ سِدھّے تَۄر ’تے پرماتما نُۄں یاد رکھّݨ دا اتے سںسّارک دھںدِّیاں وِچّ کھچِت ناں ہۄݨ دا اُپدیش دِتّا ہَے۔

بارویں لیکھ وِچّ باݨی ’پٹی لِکھی دا ساہِتک پکھّ٬ جِنہاں وِچّ الںکّار٬ اکھاݨ, شبداولی اتے مُہاورے ورتے گئے ہن۔ اِتھے اِہ دسّݨا ذرُۄری بݨدا ہَے کِہ اِس پُستک وِچلے باراں لیکھ سارے اِکّ دُۄجے نال مِلدے جُلدے ہن کِئُںکِہ ساہِتک٬ کاوِک اتے وِشا وستُۄ گُرباݨی دے لگپگ اِکّۄ جِہے ہن٬ جِنہاں وِچّ گُرباݨی دی وِچاردھارا سمۄئی ہۄئی ہَے۔ اِس کرکے دُہرائۄ وی لگّدا ہَے۔