मई 19, 2026

writingDetail.created_by
By: उजागर सिंघ

सुखदेव सिंघ शांत दी ‘गुरबाणी इक्क जीवन-जाच’ पुसतक: सिख्ख धरम दा संकलप

सुखदेव सिंघ शांत सिख्ख धरम दा मुद्दई लेखक है, हुण तक्क उस दीआं 11 पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन, जिनहां विच्च 5 बाल संग्रहि, 3 गुरमति साहित, तिंन कहाणी संग्रहि अते इक्क कावि संग्रहि शामल हन। गुरबाणी: इक्क जीवन -जाच उसदी 12वीं पुसतक है। इह पुसतक दो भागां विच्च वंडी होई है, जिस विच्च 26 लेख हन।

भाग (उ) विच्च गुरबाणी सिधांत नाल संबंधत 14 अते (अ) भाग विच्च गुरबाणी अधिऐन नाल संबंधत 12 लेख शामल हन। इस पुसतक विच्च गुरमति दे सिधांतां अते संकलपां नाल संबंधत विशे लए गए हन। लेखक नें आपणे सारे लेखां विच्च गुरबाणी विच्चों उदाहरना दे के साबत कीता है कि गुरबाणी ही जीवन- जाच है। इह पुसतक इस बारे विसतार पूरबक जाणकारी प्रदान करदी है।

पहिला लेख ‘मनुख्ख आतमा कि सरीर’ सिरलेख वाला है, जिस विच्च वख्ख-वख्ख धरमां दे मनुख्ख आतमा कि सरीर बारे द्रिशटीकोण दित्ते गए हन प्रंतू अख़ीर विच्च सिख्ख सिधांत दा प्रगटावा कीता गिआ है। गुरमति अनुसार मनुख्ख दे तिंन पख्ख तन, मन अते आतमा हन। गुरमति दा द्रिशटीकोण समुच्चता दा द्रिशटीकोण है, भावें तिंना दी आपो आपणी महत्तता है प्रंतू तिंना पख्खां दी सुमेलता ही संपूरन मनुख्ख बणाउंदी है।

पुसतक दा दूजा लेख ‘आपु पछाणै सो सभि गुण जाणै’ है जिस विच्च दस्सिआ है, गुरमति अनुसार जदों मनुख्ख आपणा मूल पछाण लैंदा है तां उह पूरन मनुख्ख बण जांदा है। हर इनसान ग़लती दा पुतला है, ग़लती दी पछाण करके तिआग दी भावना पैदा कर लवे फिर उह सफल हो सकदा। गुरमति अनुसार औगुणा दा अहिसास करके आपणे अंदरों दुशट नूं मारना ते हओमै नूं तिआगण नाल आपे दी पछाण हो सकदी है।

तीजा लेख ‘सुचि होवै त सचु पाईऐ’ गुरमति अनुसार सरीर अते मन दोवें निरमल होणे चाहीदे हन, भाव सरीर साफ़ सुधरा सफ़ाई पख्खों अते मन विच्च कोई ग़लत विचार नहीं होणे चाहीदे। सरीर अते मन दा सच्चा इनसान परम मनुख्ख हुंदा है।

‘सचु सभना होइ दारू’ लेख विच्च दस्सिआ गिआ है कि जेकर इनसान सचु दे मारग ‘ते चलेगा तां सफ़लता मिलदी है, किसे किसम दी चिंता नहीं रहिंदी। गुरबाणी सचु दे मारग ‘ते चलण दी प्रेरना दिंदी है।

‘गुरमति अते तिआग’ लेख विच्च गुरबाणी काम, करोध, लोभ, मोह अते हंकार नूं तिआगण लई कहिंदी है प्रंतू तिआग विच्च सरीरक कशट तों दूर रहिणा ज़रूरी है। किरत करदिआं ही इनहां अलामतां तों तिआग कीता जा सकदा है।

‘संगत अते मनुख्खी विकास’ लेख विच्च दस्सिआ गिआ है कि गुरबाणी विच्च संगत नूं प्रमुख्खता दित्ती गई है। चंगी संगत विच्च विचरदिआं मनुख्ख दा आतमिक, बौधिक, नैतिक अते समाजिक विकास हुंदा है। मन दी मैल दूर हो जांदी है, जिस नाल आतमिक विकास हुंदा है।

‘विद्दिआ दा मनोरथ’ गुरमति अनुसार ‘विदिआ वीचारी तां परउपकारी’॥ जिहड़ी विदिआ मनुख्ख नूं परउपकारी अरथात दूजिआं दा भला करन वाली ते वीचार करन वाला बणाउंदी है उही विद्दिआ दा सही मनोरथ हुंदा है। जे मनुख्ख वीचार करेगा तां पंजे अलामतां तों खहिड़ा छुट्ट जावेगा।

‘भै काहू कउ देत नहि. . .’ लेख विच्च मनुख्ख नूं भै मुकत होण दी सिख्खिआ दिंदा है। गुरमति दा बुनिआदी सिधांत है कि ज़ुलम अते अनिआं दे विरुध्ध आवाज़ बुलंद कीती जावे। इस लेख विच्च वी दस्सिआ है कि गुरू साहिब नें उस समें दे राजिआं नूं कुत्ते तक्क किहा सी।

‘हिंदू तुरक दुहहूं महि एकै’ लेख विच्च गुरमति दी कसौटी विच्च परमातमा इक्क है, भावें उसदे वख्ख-वख्ख नाम लए जांदे हन। समाज विच्च राजसी ते भौतिक वखरेवां है प्रंतू परमातमा इक्क है गुरबाणी विच्च अकाल पुरख लई हिंदसे दे रूप 1 (इक्क) दी वरतों कीती गई है।

‘सो किउ मंदा आखीऐ’ लेख विच्च स्री गुरू नानक देव जी वल्लों इसतरी दे हक्क विच्च उठाई गई आवाज़ ‘सो किउ मंदा आखीऐ जितु जंमहि राजान॥ राहीं दरसाइआ गिआ है कि गुरबाणी इसतरी नूं बराबरता दा दरजा दिंदी है। ‘सिख्ख सभ्भिआचार अते बाणी’ गुरमति अनुसार दलेरी, द्रिहड़ता अते बहादरी वाला सभिआचार परमातमा दे नाम विच्च रंगिआ होइआ हुंदा है प्रंतू बुरिआईआं तों दूर ‘ते चंगिआईआं ‘ते पहिरा दिंदा है। रहिणी-बहिणी, खाणा-पीणा अते पहिरावा वी सिख्ख सभिआचार दे अंग हन।

‘गुरबाणी अते विशव-भाईचारा’ विच्च सरब–विआपकता दे गुरमति-सिधांत दी महत्तता ‘ते ज़ोर दित्ता गिआ है। संसार इक्क लोकां दा समूह अरथात भाईचारा है। सिख्ख सिधांत समानता दे पख्ख तों कोई भेद भाव नहीं रख्खदा। गुरू दा सिधांत सरब-विआपक ते विहारक है। ‘गुरबाणी विच्च किरत दी महत्तता’ ‘ते ज़ोर दित्ता गिआ है। ‘मंगण गिआ सो मर गिआ मंगण मूल नां जा’ गुरबाणी दी सिखिआ है। किरत वी सच्ची-सुच्ची होणी चाहीदी है। ‘नानक चिंता मति करहु. . .’ गुरबाणी विच्च चिंता नूं चिता समान किहा गिआ है।

भाग (अ) विच्च 12 लेख हन। इह सारे लेख वी गुरमति विचारधारा दी विआखिआ करदे हन। इक्कीवीं सदी विच्च वी स्री गुरू ग्रंथ साहिब दी विचारधारा सारथिक ते सदीवी है किउंकि इह अटल्ल सचाईआं दा प्रगटावा करदी है। सरब-सांझा अते नवीनता-भरपूर ग्रंथ है। मूल मंतर बारे दस्सिआ गिआ है कि इस विच्च समाजिक, आरथिक, राजनीतक अते सभिअचारक लगपग हर पख्ख दी बराबरता दा प्रगटावा है। परमातमा निरभओ है। जपुजी साहिब विच्च रहस्सवाद है।

रहस्सवाद गिआन-इंद्रीआं दी पहुंच तों उपरले अनुभव राहीं परमातमा तों विछड़ चुक्की आतमा नूं मुड़ उस विच्च लीन करवाउंदा है। सूरज, चंद, तारे अकाश, पाताल, खंड-ब्रहिमंड आदि दा असीम द्रिश वरणन कीता है। परमातमा दा अजूनी अते सैभं होणा, ब्रहिमंड दी रचना दा समां, प्रमातमा नें इस स्रिशटी दी रचना कीती अते पंज तत्तां दे मेल नाल सरीर बणिआं, इह सभ रहस्सवादी गल्लां हन। जपुजी विच्च पंज खंडां दी अधिआतमिकता पहिला धरम खंड विच्च जगिआसू नूं महिसूस हुंदा है कि सूरज, चंदरमा अते धरती नियमा विच्च बंनहे होए हन। आपो आपणा धरम निभा रहे हन।

गिआन खंड विच्च विआपक गिआन दी सोझी हुंदी है। जगिआसू दे मन विच्च विशालता आउंदी है। सरम खंड विच्च मन दी घाड़त घड़ी जांदी है। करम खंड विच्च मन नूं जित्तके आनंद दी प्रापती हुंदी है अते सच्च खंड परमातमा विच्च अभेद होण दी अवसथा है। इह पंजे अवसथावां इक्क-दूजी नाल जुड़ीआं होईआं, इक्कमिकता नाल ओत-पोत हन।

बाणी सिध्ध गोशट विच्च संबाद दी जाच है। इस विच्च सिध्धां नाल संबाद करके जीवन दी पवितरता अते मुकती प्रापती बारे दस्सिआ गिआ है। संबाद ही हर समस्सिआ दा हल्ल कढ्ढदा है। जीवन दा मनोरथ आनंद दी प्रापती है। जिहड़ा इनसान इछावां ते बुरिआईआं तिआग दिंदा है, उसनूं मानसिक आनंद दी प्रापती हो जांदी है। रहस्सवाद बारे पहिलां वी दस्सिआ जा चुक्का है अधिआतम अते रहस्सवाद दा नहुं-मास दा रिशता है। प्रभू पिआर समुच्चे जीवन दी तबदीली दा नां है ते तबदीली तों बाअद फिर आनंद प्रापत हो जांदा है।

सिख्ख धरम विच्च विआह संसकार ‘अनंद कारज’ दे रूप विच्च है। पती-पतनी दा इशट इक्क करन, गुरू ग्रंथ साहिब नाल जोड़ना, ग्रहिसत दा मनोरथ दस्सणा, अनंद कारज दा मंतव हुंदा है। वैसे तां सारी बाणी ही दारशनिक है प्रंतू सुखमनी साहिब दा द्रिशटीकोण वी दारशनिक है। मन ही सारे पुआड़िआं दी जहड़ है, स्री गुरू तेग बहादर जी नें मन नूं काबू रख्खण अते उसदी महत्तता दा वरणन बहुत ही सुचज्जे ढंग नाल कीता है। इसे तरहां उनहां दा जगत बारे द्रिशटीकोण विच्च दस्सिआ है कि जीवत बंदे दी ही कदर है, मोए इनसान बारे तुरंत भाव बदल जांदे हन। अख़ीर विच्च भट्टां दी गुरू साहिबान दी प्रसंसा विच्च लिखे सवई्ईएआं बारे दस्सिआ गिआ है। अख़ीर विच्च किहा जा सकदा है कि गुरबाणी बिहतरीन जीवन जिउण दी जाच दा आधार बणदी है।

168 पंनिआं, 295 रुपए कीमत वाली इह पुसतक संगम पबलीकेशन समाणा नें प्रकाशत कीती है।

संपरक: सुखदेव सिंघ शांत:9814901254

***