डा. सुखदेव सिंघ झंड विदवता दीआं उच्चीआं डिगरीआं ते वड्डीआं पदवीआं दा मालक है। उह बाइओकैमिसटरी विच ऐम्म.ऐस्स.सी. अते लाइब्रेरी ऐंड इनफ़रमेशन साइंस विशे विच मासटर ते पी.ऐच्च.डी. डिगरी होलडर है। उह लोक-चकिसता विगिआनी, पंजाबी, हिंदी, अंगरेज़ी, उरदू ते फ़रैंच बोलीआं दा विदवान, निपुंन लेखक ते सुलझिआ पत्तरकार है। टोरांटो दी कोई सभा होवे: धारमिक, समाजिक, साहितक जां सीनीअर कलब्बां दीआं मीटिंगां, हर सभा विच डा. सुखदेव सिंघ झंड आपणी मिकनातीसी शखसीअत, लिआकत ते सदाकत दुआरा विशेश ते महान हुंदा है। हर सभा दी रिपोरट तिआर करन ते अखबारां विच छपाउण दा उसताद है। ‘सिख्ख समोकसमैन’ (वीकली टोरांटो) अख़बार दा अहिम-अंग है। साहित विच उस दीआं अध्धी दरजन किताबां हन: तिंन पंजाबी वारतक दीआं ‘पंजाब दे लोक-रुख्ख’, ‘साडे रुख्ख’ ते ‘उत्तरी अमरीकन रुख्ख’, इक कविता दी ‘कदों’ अते दो अंगरेज़ी दीआं ‘गाईड टू रैफ़रैंस सोरसिज़ इन पंजाबी लैंगूएज़ ऐंड लिटरेचर’ ते ‘डिऊई डैसीमल कलासीफीकेशन: ए प्रैकीटल गाईड’। हुण डा. झंड आपणी सवै-जीवनी नाल पंजाबी साहित विच प्रवेश हो रिहा है। इस नाळ उस दा रुतबा होर विशाल होवेगा।
डा. सुखदेव सिंघ झंड उनहां हसतीआं विचों है, जिंनहा दे हिरदे निरछल ते निरमाण हुंदे हन अते विचारां विच कसतूरी वरगी महिक हुंदी है। जिनहां दे किरदार ते विहार सिदक ते सच्चाई नाळ भरे हुंदे हन। अजिहे बंदिआं दी संगत विच बंदगी वरगा अहिसास हुंदा है। अजिहे बंदे इक हो के वी संसथा वरगे हुंदे हन। अजिहे बंदिआं दी होंद नाळ हर इकठ्ठ जां इकत्तरता होर गंभीर, अरथ भरपूर, विशेश ते महान बण जांदी है। पर डा. झंड दे चिहरे मुहरे दा डल्हकदा हुसन इस तों वी अगांह दीआं बातां पाउंदा है। जित्थे उस दी दसतार, रफ़तार ते गुफ़तार विच मिकनातीसी प्रभाव है, उत्थे उस दा गोरा निछोह रंग, नक्क दी तिख्खी करूंबळ ते डल्हकां मारदे रुख़सार मन नूं मोंहदे हन अते चिहरे दी सदा सज्जरी मुसक्राहट हुसीन हिरदे दे दीदार कराउंदी है।
सवै-जीवनी लिखणा बहुत औखा कारज नहीं जे उस विच सच्च, सुहज ते यथारथी सुरां दा संगीत है ते बिआन विच ज़मीनी हकीकतां दीआं धुनां हन। जेकर देखिआ जाए तां जीवन निरा अरशी पींघ दा हुलारा जां निरी फुल्लां दी सेज नहीं, किते इह कंडिआं दी सेज, पीड़ां दा परागा ते यारड़े दा सत्थर वी है। ज़िंदगी विच असीं कई वार अत्थरू भिज्जीआं निक्कीआं निक्कीआं हकीकतां नाळ खहि के लंघदे हां। कदे अजिहे हालात वी वापर जांदे हन जो सोचे समझे नहीं हुंदे, अकारण वापर जांदे हन, जिनहां दी याद कंडिआं वांग चुभ्भदी, बेचैन करदी ते कई वार मनुख्ख नूं खुदकुशी दे राह वी तोर दिंदी है। पर अजिहीआं औकड़ां ते सदमिआं विच वी द्रिहड़ लगन ते सवै-विशवास नाळ ज़िंदगी जीवी ते माणी होवे ते उसे दलेरी ते द्रिहड़ता नाळ बिआन करन दा जेरा वी होवे। सच्चाई इह है कि आतम विशवास, आतम गिआन ते आतम संजम जीवन नूं शकतीवान, बलवान ते महान बणाउंदे हन।डा. सुखदेव सिंघ झंड आपणी सवै-जीवनी ‘पत्ते ते परछावें’ दीआं जहड़ां वीहवीं सदी दे मुढ्ढ नाळ जोड़दा है। वीहवीं सदी दे अरंभ विच उस दे पुरख़िआं दुआरा पछ्छमी पंजाब दी बे-आबाद धरती दे भि
आनक जंगल साफ़ करन, सख़त मिहनत दुआरा ‘बारां’ आबाद करन, सदीआं तों निस्सळ ते सुत्ती पई धरती तों रिज़क पैदा करन, मुरब्बिआं दे मालक बणन दे नाळ नाळ आपणे परिवार दे रिज़क ते रज्ज दीआं, अमीरी ठाठ ते सरदारी जीवन दीआं बेअंत सख्ख सहूलतां दा ज़िकर करदा है। पर संन 1947 दी ‘भिआनक वंड’ नाल राज भोगदी ज़िंदगी दा सारा ढांचा तहिस नहिस हो जांदा है। दो-तिंन पीहड़ीआं दा सिरजिआ राज-महिल इक भिआनक राज-कंबणी नाळ अरश तों फरश ’ते डिग्गण अते मख़मली महिलां तों कख्खां दीआं कुल्लीआं तक्क दा बिरतांत बण जांदा है। वख़तां मारी ज़िंदगी पूरबी पंजाब विच जीवन दी मुड़ उसारी करदी, किवें नां किवें पैरां सिर खहड़े होण ते जिउण दा ओहड़-पोहड़ करदी है। पर फिर इकठ्ठा कीता सुपनिआं दा संसार वी संन 1955 दे भिआनक हहड़ां दी मार नाल तीला-तीला हो जांदा है। इस तरहां इस परिवार दे जन धन दी दूजी वार तबाही हुंदी है। पर फिर वी इस बहादर ते सिरड़ी परिवार नें इनहां माड़े हालातां विच वी बुलंद हौसले, द्रिहड़ इरादे ते सख़त मिहनत दुआरा अक्कां विचों गुलाब ते कल्लरां विचों कंवल पैदा करन दा इतिहास सिरजिआ है।
सुखदेव सिंघ दी जीवन कहाणी उदों अरंभ हुंदी है, जदों दादी मां उस नूं आपणी उंगल ला के मासटर बिशन सिंघ कोल पिंड दे मदरस्से दाख़ल कराउंदी उस दा जनम अंदाज़े नाल ‘अस्सू-कत्ते’ दा कोई दिन दस्सदी है (जिस नूं अगले दिन उस दा बाप सकूल जा के 18 सतंबर 1950 सही करवाउंदा है) अते दादी मां दा लाडला ‘सख्खा’ सकूल दी पहिली जमात विच प्रवेश करदा सुखदेव सिंघ बणदा है। पहड़ाई दीआं पौड़ीआं चहड़दा सरकारी हाई सकूल छज्जलवड्डी तों दसवीं पास करदा है। विच-विचाळे आपणे उह आपणे नगर दे आगूआं दी गल्ल करदा है, जो हन तां भावें कोरे अनपहड़ पर अंदरों बाहरों निरछल, इमानदार ते सेवा भावना दे भरे होए। इत्थे ही नौजवान सुखदेव सिंघ दी लिआकत, लगन ते प्रतिभा उजागर हुंदी है अते उह लोकां नूं अगांह-वधू ते हुनरमंद सकीमां नाळ जोड़दा, पिंड दी नौजवान सभा दा गठन करदा, खेडां ते डरामे कराउंदा ते होर गती-विधीआं दुआरा लोक-नाइक बण के उभ्भरदा है।
उचेरी पहड़ाई लई सुखदेव सिंघ डी.ए.वी कालज अंम्रितसर दाख़ल हुंदा है। नवां माहौल, नवीं दुनीआं, अरशीं उडारी। पर इत्थे दिल नां लग्गण कारन दो साल पिछ्छों ही इस तों अगले आसमान दी उडारी। ख़ालसा कालज अंम्रितसर जा दाख़ला लिआ। उदों खालसा कालज नूं गुरू नानक यूनीवरसिटी बणाउण दीआं सरगरमीआं चल्ल रहीआं सन। ख़ालसा कालज अंम्रितसर तों बी. ऐस्स. सी. करन पिछ्छों ऐम्म. ऐस्स. सी. करन लई पंजाब खेतीबाड़ी यूनीवरसिटी लुधिआणा विच दाख़ला लैंदा है, पहड़दा है अते कठोर मिहनत दुआरा ऐम्म. ऐस्स. सी. मुकंमल करदा है।
फिर सरकारी सरविस लई चाराजोई, इंटरविऊआं दा दौर, कदे किसे दफतर कदे किसे दफतर। कलरकां दीआं ढुच्चरां ते बेईमानीआं, अफ़सरां दा अख्खड़ ते अपमान-जनक वतीरा, फेल करन ते ख़ुआर करन दी मनशा नाळ सुआल पुछ्छे जांदे। नौकरी लई रिशवत ते सिफारश प्रधान। डिगरीआं ते लिआकतां रुळदीआं देखीआं। सिरे दी खज्जल खुआरी हुंदी देखी। जवानी दे चराग़ बुझदे देखे। फिर वी इह दरवेश आपणे जीवन संगराम विच अडिग्ग ते अडोल रिहा। संकट दी हर घड़ी विच विकास दीआं करूंबळां पुंगरदीआं ते मौलदीआं रहीआं। किवें नां किवें पहिलां नवाब जस्सा सिंघ आहलूवालीआ सरकारी कालज कपूरथला अते फिर गुरू नानक देव यूनीवरसिटी अंम्रितसर दी ‘भाई गुरदास लाइब्रेरी’ विच नौकरी मिलदी है। थक्की ते हारी-हंभी ज़िंदगी नूं आतम सनमान ते सचाई दा मारग मिलदा है।
भावें वाईस-चांसलर डा. महिंदर सिंघ रंधावा वरगे फरिशता अफ़सरां दे पिआर दा निघ्घ अते सुहिरद अगवाई मिलदी रही अते कुझ साथीआं दा मिलापड़ा साथ ते सहियोग वी मिलदा रिहा पर बहुते अफ़सरां दी हउमै, हंकार ते अख्खड़ वतीरा देखिआ। कलरकां दी बादशाही, हड़तालां दा दौर, तपदी दुनीआं।
पर सुखदेव सिंघ दे अंदर उचेरे दिस-हद्दे समाए होए सन। इह सरविस दे इक्को किल्ले नाळ बझ्झे रहिण वाळा नहीं सी। सरविस दौरान इस नें पी.ऐच्च.डी. करन फ़ैसला कर लिआ। पी.ऐच्च.डी. विदवता दी सभ तों उच्ची डिगरी है। इह डिगरी हासल करनी बहुत माण ते सनमान करन वाली गल्ल है।
पहिलां इस नें “बिरछ विगिआन ते लोक-चकितसा” विशे ’ते पी. च. डी. करन दा मन बणाइआ। ‘लोक-चकितसा’ विच कंम आउण वाळे पंजाब दे अणगौळे बिरछ हन: निंम, अक्क, किक्कर, बेरी, टाहली, तूत, जंड, करीर, अंब, जामण आदि। इनहां रुख्खां ते पौदिआं दीआं जहड़ां, तणे, पत्ते, छिल्लां, फुल्लां ते बीजां तों बहुत कीमती दुआईआं बणदीआं हन, जो मनुख्खी सिहत लई अकसीर मंनीआं जांदीआं हन। सुखदेव सिंघ झंड नूं इनहां दी भरपूर जाणकारी सी। इनहां बारे उस दे ‘सचित्तर कौमी एकता’, ‘अजीत’ अते ‘पंजाबी ट्रिबिऊन’ विच लेख छपदे रहे ते पाठकां वल्लों सलाहे जांदे रहे। पर फिर लोड़ींदा ‘को-गाईड’ नां मिलण कारन उस नूं इस विशे उत्ते पी.ऐच्च.डी. करन दा विचार छड्डणा पिआ अते नवें विशे दी चोण करनी पई। अंत, लाइब्रेरी ऐंड इनफ़रमेशन साइंस विशे नाल सबंधित ‘कोलन कलासीफिकेशन’ नाल जुड़े इक विशेश टापिक ’ते पी.ऐच्च.डी. करन लई कमरकस्सा करना पिआ।
पर इस नवें ते औखे विशे नूं सिरे लाउण ते पी.ऐच्च.डी. नूं मुकंमल करन लई लेखक नूं जो जो जफ़र जालणे पए, औकड़ां दे भव-सागर तरने पए, जिनहां यूनीवरसिटीआं दीआं लाइब्रेरीआं दी छाणबीण करनी पई, जिनहां महान हसतीआं दे विचार लैण ते सहियोग लैण लई तरद्दद करना पिआ अते सालां दे साल खरचणे पए, इह सारा विसथार पहड़-सुण लेखक दी कठोर तपस्सिआ, द्रिहड़ लगन ते सख़त मिहनत नूं सिजदा ते सलाम करनी बणदी है।
उध्धर जुआनी दे आप-मुहारे वेग, अत्थरे जज़बे, जीवन-साथी दी लोड़। इज़्ज़तदार घराणे दी सुहणी सुनख्खी ते पहड़ी-लिखी लड़की मापिआं दे धिआन विच सी। उदों तक्क कुड़ी नूं वेखण ते पसंद करन दा रिवाज चल्ल पिआ सी। आपणी छोटी भैण दे साथ विच मुटिआर जगदीश कौर नूं संग-संगाअ विच ‘झाती’ मारी। झाती की मारी, हुसन दी राणी मन दा चैन खोह के लै गई। ख़ैर ‘हो गए मनोरथ पूरे, भागां वालिआं दे’। शादी हो गई अते समे नाळ बच्चे पैदा होए, बेटी गगनदीप ते बेटा हरमनजीत।
डा. झंड आपणी साथण सरदारनी जगदीश कौर नाळ कैनेडा पहुंचण दा ज़िकर करदा है। पहिली वार हवाई जहाज़ दे सफ़र दा अदभुत नज़ारा, कैनेडा दीआं प्रसिध्ध इतिहासक थावां दे दरशन: कुदरत दा महान अजूबा ‘निआगरा फालज़’, संसार दा अजूबा ‘सी. ऐन. टावर’, पुंगरदी प्रतिभा दे केंदर लाइब्रेरीआं, रंग-बिरंगे सभिआचारां दी जीवन-शैली दे नज़ारे माणदा, आपणी कमाई दा जुगाड़ वी करदा है। कैनेडा दा सरकारी-तंतर, जन-जीवन नूं प्रापत सुख-सहूलतां, दफ़तरां विच तसल्ली ते सलीके भरिआ विओहार, आवाजाई दे ठोस ते विआपक नियम, हरिआई ते फुल्लां दी भरमार, मन नूं मोह लैण वाले सारे सिसटम दा लेखक बहुत सुआद नाळ विशलेशण ते वरणन करदा है।
लेखक दी फेरी दा अगला देश है, अमरीका। अमरीका दीआं 52 सटेटां हन। उन्नहां विचों टैक्कसास सटेट दे शहिर बोमौंट विच डाकटर साहिब दी बेटी गगनदीप ते दामाद हरमन दा परिवार रहिंदा है। इत्थे डा. झंड ते सरदारनी जगदीश कौर आपणी बेटी कोल पहुंचदे हन। ‘जूए दे शहिरां’ लेक चारलस ते लास वेगास, समुंदर दे किनारे वसे शहिरां हूसटन ते गैलवैस्सटन, सैलानीआं दे शहिर सैन ऐनटोनीओ अते कैलीफ़ोरनीआ सटेट दे कई शहिरां रैड्डवुड्ड सिटी, सैनहौज़े, फ़रीमौंट आदि दी यातरा करदे हन अते सपेस सैंटर ‘नासा’ ते ‘गोलडन बरिज्ज’ दे दरशन करदे हन। हैरान करदी विगिआनक तरक्की ते विकास दे नाळ नाळ इत्थों दे भिंन-भिंन सभिआचारां दी जीवन-शैली, अय्यासी, विलासी ते रंग-रंगीली दुनीआं बारे लेखक आपणे विशलेशनी ते तुलनातमिक द्रिशटीकोण अनुसार बहुत रीझ, नीझ, बरीकी ते विसथार नाळ वरणन करदा है। दूजे पासे पहिलां चिरीं-विछुंने दो पाकिसतानी मित्तरां दे मेल-मिलाप दा, डूंघे मोह ते पिआर भरीआं खुशीआं ते वैराग दा अते फिर अचानक उनहां विच्चों इक दे सदीवी-विछोड़े दा बिरतांत पाठक नूं धुर अंदर तक्क झंजोड़ दिंदा है।
डा. सुखदेव सिंघ झंड बहुत संवेदनशील, संकोची ते मरियादा-परशोतम बिरती दा मालक है। इहो कारण है कि खल्ल्ह-डुल्ल्ह वाले भड़कीले कालजी माहौल विच वी अते आपणी छूकदी जुआनी अते लट-लट जगदी हुसन दी शमहा दे दिनां विच वी किसे परवाने दे मंडलाउण जां किसे भौरे दे झुरमट पाउण दी डा. झंड नें ज़रा जिंनी वी भिणक नहीं पैण दित्ती। होर तां होर आपणी मंगेतर नूं ‘देखण ते पसंद करन’ दे पलां नूं वी उह इस ढंग नाळ बिआन करदा है जिवें कोई दब्बे पैरीं, चोरी-छिपे किसे बिगाने घर वड़ रिहा होवे ते अंदरों डर रिहा होवे कि ‘किते कोई देख नां लवे!’
डा. झंड दी शैली ते शबदावली दी सरोदी लैअ ते विसमादी रिदम पाठक नूं आपणे नाळ जोड़न, तोरन ते कीलण दी समरत्था रख्खदी है। सारी रचना विच उह सहिज, संतोख ते संजम दी तोर तुरदा दिखाई दिंदा है। किसे अणसुखावें हालात विच वी हत्थां पैरां विच नहीं आउंदा, बेचैन नहीं हुंदा, कोई झगड़ा जां शिकवा-शिकाइत नहीं करदा। सहिज, संतोख ते धीरज उस दे गहिणे हन। पर किसे वी बे-असूले अते गैर-इखलाकी कंमां दे चिक्कड़ विच आपणे आचरण दी दुध्ध चिट्टी चादर मैळी नहीं करदा। आपणे निसचे, सिधांत ते सच्चाई नाळ पूरी द्रिहड़ता ते दलेरी नाळ पहिरा दिंदा है।
डा. सुखदेव सिंघ झंड आपणी सवै-जीवनी ‘पत्ते ते परछावें’ विच वीहवीं सदी दे अरंभ तों वरतमान तक्क, इक सदी तों वधेरे समे दी, वख्ख-वख्ख कुझ देशां ते कौमां दे वख्ख-वख्ख सभिआचारां दी मारमिक तसवीर पेश करदा है। लोकां दे रहिण सहिण, वरतण विहार ते मेल मिलाप दीआं गल्लां ते घटनावां बरीकी नाळ फड़दा ते बिआन करदा है। इस तरहां उस दी इह सवै-जीवनी “मेरा जीवन पंध” चंगिआई बुरिआई, मान अपमान, जित्तां हारां ते दुखांत सुखांत दी यथारथी कहाणी है। सहिज, संतोख ते धीरज दा हकीकी दरपण है। हक्क सच्च ते मान सनमान लई जद्दोजहिद ते संघरशां दा मान-चित्तर, गिआन विगिआन दा भंडार अते सोहणी ते सचिआरी रूह दा नग़मा है।
भावें ‘पत्ते ते परछावें’ दे बिरतांत विच कुझ घटनावां दे विसथार तों बचिआ जा सकदा सी पर फिर वी इह इक अनमोल रचना है अते इह किसे वड्डे ते मिआरी कोरस दे सिलेबस दा हिस्सा बणन दा दरजा रख्खदी है। मैं डा. सुखदेव सिंघ झंड दे इस उद्दम दा हारदिक सनमान ते सुआगत करदा, वडिआई ते परशंसा करदा अते इस नूं ते इस दे परिवार नूं हारदिक मुबारकबाद अरपण करदा हां।

