जुलाई 28, 2026

writingDetail.created_by
By: डा. रणजीत सिंघ

शहीदां दे सिरताज - गुरू अरजन देव जी

गुरू नानक देव जी दी पंजवीं जोत श्री गुरू अरजन देव जी, जिनहां नूं शहीदां दे सिरताज, बाणी दे बोहिथ, लामिसाल ब्रहमगिआनी, निमरता अते सहिणशीलता दी मूरती वी आखिआ जांदा है, नें महिसूस कीता कि दब्बे कुचले लोक भावें आपणे हक्कां प्रती चितंन होए हन पर सज़ा अते मौत दा डर संघरश दे राह विच्च मुख्ख रुकावट है। उनहां आपणी बाणी राहीं लोकां नूं इह द्रिहड़ करवाइआ कि करन करवाउण वाला केवल प्रमातमा है। उह ही सदीवी सच्च है। सानूं केवल रब्ब तों डरना चाहीदा है होर किसे तों डरन दी लोड़ नहीं है। जिहड़े रब्ब दा सिमरन करदे हन, उसदे दस्से रसते उत्ते तुरदे हन अते उस उत्ते ही भरोसा करदे हन उह उनहां दे अंग संग सहाई रहिंदा है। गुरू जी नें अनुभव कीता कि दब्बे कुचले लोक उदों ही सिर चुक्क के जी सकदे हन, जदों इनहां दे मनां विच्चों मौत दा डर दूर कीता जावे। जाबरां दे ज़ुलम तों डरदे ही इह उनहां दी गुलामी करदे हन।

गुरू जी नें लोकाई दे मनां विच्चों जबर अते मौत दा डर दूर करन लई आपणी अदुत्ती शहादत दित्ती। वध्ध तों वध्ध तसीहे झल्ल संसार विच्च पहिलां कदे किसे नें इंझ शहीदी प्रापत नहीं कीती सी। गुरू जी दी शहादत किसे राज प्रापती लई नहीं सी सगों लोक हक्कां दी राखी लई सी, जिहड़े सदीआं तों जबर ज़ुलम सहिंदे होए पशूआं तों वी भैड़ा जीवन जी रहे सन।

गुरू जी दा जनम 15 अपरैल 1563 नूं गोइंदवाल साहिब विखे होइआ। चौथी पातशाही गुरू रामदास जी दे आप सभ तों छोटे साहिबज़ादे सन। आप जी दे माता बीबी भानी जी तीजे गुरू अमरदास जी दी सपुत्तरी सन। गुरू जी केवल 43 साल दी उमर विच्च 30 मई 1606 नूं जोती जोत समां गए। आप जी गुरगद्दी उत्ते 1 सतंबर 1581 नूं बिराजमान होए अते 25 सालां तों वी घट्ट समें विच्च अजिहे चमतकारी कारनामे कर गए, जिनहां संसार विच्च नवां इतिहास सिरजिआ। उदों नीवें समझे जांदे लोकां नूं रब्ब दी भगती तों वरजिआ जांदा सी, उनहां नूं धारमिक असथानां उत्ते जाण दी मनाही सी। गुरू जी नें इक्क अजिहे रब्ब दे घर दा निरमाण कीता जिस वरगा अज्ज तक होर कोई धारमिक सथान नहीं बण सकिआ।

जित्थे आम करके धारमिक असथानां दा निरमाण उच्ची थां कीता जांदा है उत्थे गुरू जी नें श्री हरिमंदर साहिब दा निरमाण नीवें थां कीता तां जो पौड़ीआं उत्तरदा होइआ इनसान आपणी हउमैं तिआगके निमरता दी मूरत बण जावे। श्री हरिमंदर साहिब दी उसारी सरोवर दे विचकार कीती गई तां जो पवित्तर सरोवर दी परिकरमा करदा होइआ मनुख्ख क्रोध तिआगके सीतल हो जावे। गुरू जी नें हरिमंदर साहिब नूं सारी मानवता दा प्रतीक बणाउण लई उसदे चारे पासे चार दरवाज़े रखवाए। उदों सारी लोकाई नूं चार वरणां विच्च वंडिआ गिआ सी। इंझ गुरू जी नें ऊच नीच ते अमीर गरीब दा भेद मिटा के सरब सांझे धारमिक सथान दा निरमाण कीता जिस नूं असली शबदां विच्च रब्ब दा घर आखिआ जा सकदा है। गुरू जी नें हरिमंदर साहिब दी नींह उस समें दे पहुंचे होए पीर मीआं मीर जी तों रखवा के धरम दे नाम उत्ते पईआं वंडीआं नूं मेट दित्ता।

गुरू जी नें अनुभव कीता कि लोकां विच्च केवल माण नाल जिऊण दी तांघ पैदा करनी ही काफ़ी नहीं है, सगों उनहां लई इक्क सदीवी जीवन जाच बणाउण दी लोड़ है जिसदी सेधे उह सच्च, हक्क अते बराबरी वाला जीवन जी सकण। उनहां नें मानवता लई युगो युग अटल्ल गुरू दी संपादना कीती। श्री गुरू ग्रंथ साहिब दी रचना अते संपादना लई आप जी नें तिंन साल सखत मिहनत कीती। सारे देश विच्चों संतां अते भगतां दी सरबसांझी बाणी, जिस नूं गुरू नानक साहिब नें इकत्तर कीता सी ते होर भगतां भट्टां अते महांपुरखां दी बाणी इकठ्ठी कीती। उस नूं परखिआ अते सच्ची बाणी नूं निखेड़िआ। संपादना लई विआकरण दा निरमाण कीता अते उसे विआकरण दे अधार उत्ते बाणी नूं तरतीब दित्ती। श्री गुरू ग्रंथ साहिब जी इक्क अजिहा महान धारमिक ग्रंथ है जो सारी मानवता लई है किउंकि उस विच्च चारे वरणां दे संतां अते भगतां दी बाणी नूं शामल कीता गिआ है। इह बाणी महाराशटर तों लै के बंगाल तक समुच्चे देश दी प्रतीनिध्धता करदी है। इस बाणी दी रचना इक्क समें विच्च नहीं सगों पंज सदीआं विच्च होई है। इंझ इह बाणी सरबसांझी अते सदीवी है। शबद नूं जदों संगीत राहीं सरवण कीता जावे तां उसदा प्रभाव लासानी हुंदा है। श्री गुरू ग्रंथ साहिब विच्च शामल शबदां दे गाइन दे गुरू जी नें राग निरधारित कीते तां जो निरधारित रागां विच्च ढुकवें समें होए गुरबाणी दे गाइन दा सरोतिआं उत्ते जादूई असर हो सके।

गुरू जी वल्लों शुरू कीती लोक चेतना दी लहिर दिनो दिन मज़बूत हो रही सी। लोकीं जातपात, छूतछात, अमीरी-गरीबी नूं भुल्ल संगत अते लंगर दी पंगत विच्च बराबर बैठण लग्ग पए सन। नीवींआं धौणां उच्चीआं होण लग्गीआं। धारमिक करमकांडां, देवी देवतिआं दी पूजा बंद होण लग्ग पई। धरमां दे अखौती ठेकेदारां दीआं जदों कूड़ दीआं दुकानां बंद होण लग्ग पईआं तां उनहां दा गुस्सा कुदरती सी। उनहां मौके दे हाकम दे कंन भरने शुरू कर दित्ते। गुरू जी दी सिख्खी विच्च तेज़ी नाल हो रहे वाधे दा सेक शाही महिलां तीक वी पुज्ज गिआ। मौके दे बादशाह जहांगीर नूं आपणे विरुध्ध बगावत दा भै लग्गण लग्ग पिआ। बादशाह मौके अते बहाने दी तलाश विच्च सी तां जो गुरू जी विरुध्ध कोई कारवाई कीती जा सके। बादशाह नूं इह बहाना वी जलदी ही मिल गिआ। उसदे पुत्तर खुसरो नें बगावत कर दित्ती। पंजाब विच्चों लंघ रिहा खुसरो गुरू जी दे दरशनां नूं आइआ। उसने पंगत विच्च बैठ लंगर वी छकिआ। बादशाह जहांगीर नें इक्क बागी दी सहाइता करन दे दोश विच्च गुरू जी दी ग्रिफतारी दा हुकम दे दित्ता।

मानवता दे मनों ज़ुलम अते मौत दा डर दूर करन लई गुरू जी नें लाहौर विखे लाहौर विखे अदुत्ती शहादत दित्ती। गुरू जी नूं तत्ती तवी उत्ते बिठाइआ गिआ, सीस उत्ते तत्ती रेत पाई गई, उब्बलदी देग विच्च उबालिआ गिआ ते मुड़ रावी दे ठंढे पाणी विच्च डुबोइआ गिआ। उनहां नें जाबर दे तशद्दद नूं शांती नाल खिड़े मत्थे रब्ब दा सिमरन करदे होइआं झल्लिआ। जदों आप जी ’ते ज़ुलम हो रिहा सी तां साईं मीआं मीर तों इह देखिआ नां गिआ। उनहां गुरू जी नूं बेनती कीती, “गुरू जी, मैनूं आपणी करामात विखाउण दी आगिआ देवो।” गुरू जी नें शांत अते खिड़े मत्थे उत्तर दित्ता, “सांई जी, साडे कोल सच्च दी ताकत है। मेरा रब्ब मेरे नाल है। उसे दे सहारे असीं इह ज़ुलम खिड़े मत्थे झल्ल रहे हां। की इह करामात नालों घट्ट है। रब्ब दी रज़ा विच्च ही रहिणा साडा धरम है। सरीर अते संसार झूठ है, पर आतमा निरलेप है। हुण जदों किसे सिख्ख उत्ते कशट आवेगा तां उह भाणा मिठ्ठा करके मंनेगा। माण हुंदे होए निमाणा, ताण हुंदे होए निताणा, रब्ब दे पिआरिआं नूं शोभदा है। आतमिक शकती नूं सरीर दी रख्खिआ लई नहीं वरतिआ जा सकदा।”

बादशाह नूं यकीन सी कि गुरू जी दी शहादत नाल इह लहिर खतम हो जावेगी पर इसने तां बलदी उत्ते तेल दा कंम कीता। सिख्खां दे मनां विच्चों मौत दा भै दूर हो गिआ। गुरू जी दे साहिबज़ादे छेवें सतिगुरू हरगोबिंद साहिब दी अगवाई विच्च जदों सिख्खां नें हथिआर चुक्के तां शाहजहान दीआं फौजां नूं चार वार हार दा मूंह वेखणा पिआ।

* * * * *