گُرُۄ نانک دیو جی دی پںجّوِیں جۄت شْری گُرُۄ ارجن دیو جی٬ جِنہاں نُۄں شہِیداں دے سِرتاج٬ باݨی دے بۄہِتھ٬ لامِسال بْرہمگِیانی٬ نِمرتا اتے سہِݨشِیلتا دی مُۄرتی وی آکھِیا جاںدا ہَے٬ نیں مہِسُۄس کِیتا کِہ دبّے کُچلے لۄک بھاویں آپݨے ہکّاں پْرتی چِتنّ ہۄئے ہن پر سذا اتے مَۄت دا ڈر سںگھّرش دے راہ وِچّ مُکھّ رُکاوٹ ہَے۔ اُنہاں آپݨی باݨی راہِیں لۄکاں نُۄں اِہ دْرِڑھ کروائِیا کِہ کرن کروائُݨ والا کیول پْرماتما ہَے۔ اُہ ہی سدِیوی سچّ ہَے۔ سانُۄں کیول ربّ تۄں ڈرنا چاہِیدا ہَے ہۄر کِسے تۄں ڈرن دی لۄڑ نہِیں ہَے۔ جِہڑے ربّ دا سِمرن کردے ہن٬ اُسدے دسّے رستے اُتّے تُردے ہن اتے اُس اُتّے ہی بھرۄسا کردے ہن اُہ اُنہاں دے اںگّ سںگّ سہائی رہِںدّا ہَے۔ گُرُۄ جی نیں انُبھو کِیتا کِہ دبّے کُچلے لۄک اُدۄں ہی سِر چُکّ کے جی سکدے ہن٬ جدۄں اِنہاں دے مناں وِچّۄں مَۄت دا ڈر دُۄر کِیتا جاوے۔ جابراں دے ذُلم تۄں ڈردے ہی اِہ اُنہاں دی گُلامی کردے ہن۔

گُرُۄ جی نیں لۄکائی دے مناں وِچّۄں جبر اتے مَۄت دا ڈر دُۄر کرن لئی آپݨی ادُتّی شہادت دِتّی۔ ودھّ تۄں ودھّ تسِیہے جھلّ سںسّار وِچّ پہِلاں کدے کِسے نیں اِںجھ شہِیدی پْراپت نہِیں کِیتی سی۔ گُرُۄ جی دی شہادت کِسے راج پْراپتی لئی نہِیں سی سگۄں لۄک ہکّاں دی راکھی لئی سی٬ جِہڑے سدِییاں تۄں جبر ذُلم سہِںدّے ہۄئے پشُۄیاں تۄں وی بھَیڑا جِیون جی رہے سن۔

گُرُۄ جی دا جنم 15 اپرَیل 1563 نُۄں گۄئِںدوال ساہِب وِکھے ہۄئِیا۔ چَۄتھی پاتشاہی گُرُۄ رامداس جی دے آپ سبھ تۄں چھۄٹے ساہِبذادے سن۔ آپ جی دے ماتا بِیبی بھانی جی تِیجے گُرُۄ امرداس جی دی سپُتّری سن۔ گُرُۄ جی کیول 43 سال دی اُمر وِچّ 30 مئی 1606 نُۄں جۄتی جۄت سماں گئے۔ آپ جی گُرگدّی اُتّے 1 ستمبّر 1581 نُۄں بِراجمان ہۄئے اتے 25 سالاں تۄں وی گھٹّ سمیں وِچّ اجِہے چمتکاری کارنامے کر گئے٬ جِنہاں سںسّار وِچّ نواں اِتِہاس سِرجِیا۔ اُدۄں نِیویں سمجھے جاںدے لۄکاں نُۄں ربّ دی بھگتی تۄں ورجِیا جاںدا سی٬ اُنہاں نُۄں دھارمِک استھاناں اُتّے جاݨ دی مناہی سی۔ گُرُۄ جی نیں اِکّ اجِہے ربّ دے گھر دا نِرماݨ کِیتا جِس ورگا اجّ تک ہۄر کۄئی دھارمِک ستھان نہِیں بݨ سکِیا۔

جِتھّے آم کرکے دھارمِک استھاناں دا نِرماݨ اُچّی تھاں کِیتا جاںدا ہَے اُتھّے گُرُۄ جی نیں شْری ہرِمںدّر ساہِب دا نِرماݨ نِیویں تھاں کِیتا تاں جۄ پَۄڑِییاں اُتّردا ہۄئِیا اِنسان آپݨی ہئُمَیں تِیاگکے نِمرتا دی مُۄرت بݨ جاوے۔ شْری ہرِمںدّر ساہِب دی اُساری سرۄور دے وِچکار کِیتی گئی تاں جۄ پوِتّر سرۄور دی پرِکرما کردا ہۄئِیا منُکھّ کْرۄدھ تِیاگکے سِیتل ہۄ جاوے۔ گُرُۄ جی نیں ہرِمںدّر ساہِب نُۄں ساری مانوتا دا پْرتِیک بݨائُݨ لئی اُسدے چارے پاسے چار درواذے رکھوائے۔ اُدۄں ساری لۄکائی نُۄں چار ورݨاں وِچّ وںڈِّیا گِیا سی۔ اِںجھ گُرُۄ جی نیں اُۄچ نِیچ تے امِیر گرِیب دا بھید مِٹا کے سرب ساںجھے دھارمِک ستھان دا نِرماݨ کِیتا جِس نُۄں اسلی شبداں وِچّ ربّ دا گھر آکھِیا جا سکدا ہَے۔ گُرُۄ جی نیں ہرِمںدّر ساہِب دی نِیںہ اُس سمیں دے پہُںچّے ہۄئے پِیر مِییاں مِیر جی تۄں رکھوا کے دھرم دے نام اُتّے پئیِیاں وںڈِّییاں نُۄں میٹ دِتّا۔

گُرُۄ جی نیں انُبھو کِیتا کِہ لۄکاں وِچّ کیول ماݨ نال جِئۄُݨ دی تاںگھ پَیدا کرنی ہی کافی نہِیں ہَے٬ سگۄں اُنہاں لئی اِکّ سدِیوی جِیون جاچ بݨائُݨ دی لۄڑ ہَے جِسدی سیدھے اُہ سچّ٬ ہکّ اتے برابری والا جِیون جی سکݨ۔ اُنہاں نیں مانوتا لئی یُگۄ یُگ اٹلّ گُرُۄ دی سمپّادنا کِیتی۔ شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی رچنا اتے سمپّادنا لئی آپ جی نیں تِنّ سال سکھت مِہنت کِیتی۔ سارے دیش وِچّۄں سںتّاں اتے بھگتاں دی سربساںجھی باݨی٬ جِس نُۄں گُرُۄ نانک ساہِب نیں اِکتّر کِیتا سی تے ہۄر بھگتاں بھٹّاں اتے مہامپُرکھاں دی باݨی اِکٹھّی کِیتی۔ اُس نُۄں پرکھِیا اتے سچّی باݨی نُۄں نِکھیڑِیا۔ سمپّادنا لئی وِیاکرݨ دا نِرماݨ کِیتا اتے اُسے وِیاکرݨ دے ادھار اُتّے باݨی نُۄں ترتِیب دِتّی۔ شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی اِکّ اجِہا مہان دھارمِک گْرںتھّ ہَے جۄ ساری مانوتا لئی ہَے کِئُںکِہ اُس وِچّ چارے ورݨاں دے سںتّاں اتے بھگتاں دی باݨی نُۄں شامل کِیتا گِیا ہَے۔ اِہ باݨی مہاراشٹر تۄں لَے کے بںگّال تک سمُچّے دیش دی پْرتِینِدھّتا کردی ہَے۔ اِس باݨی دی رچنا اِکّ سمیں وِچّ نہِیں سگۄں پںجّ سدِییاں وِچّ ہۄئی ہَے۔ اِںجھ اِہ باݨی سربساںجھی اتے سدِیوی ہَے۔ شبد نُۄں جدۄں سںگِّیت راہِیں سروݨ کِیتا جاوے تاں اُسدا پْربھاو لاسانی ہُںدّا ہَے۔ شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ شامل شبداں دے گائِن دے گُرُۄ جی نیں راگ نِردھارِت کِیتے تاں جۄ نِردھارِت راگاں وِچّ ڈھُکویں سمیں ہۄئے گُرباݨی دے گائِن دا سرۄتِیاں اُتّے جادُۄئی اسر ہۄ سکے۔

گُرُۄ جی ولّۄں شُرُۄ کِیتی لۄک چیتنا دی لہِر دِنۄ دِن مذبُۄت ہۄ رہی سی۔ لۄکِیں جاتپات٬ چھُۄتچھات٬ امِیری-گرِیبی نُۄں بھُلّ سںگّت اتے لںگّر دی پںگّت وِچّ برابر بَیٹھݨ لگّ پئے سن۔ نِیوِیںیاں دھَۄݨاں اُچِّییاں ہۄݨ لگِّییاں۔ دھارمِک کرمکاںڈاں٬ دیوی دیوتِیاں دی پُۄجا بںدّ ہۄݨ لگّ پئی۔ دھرماں دے اکھَۄتی ٹھیکیداراں دِییاں جدۄں کُۄڑ دِییاں دُکاناں بںدّ ہۄݨ لگّ پئیِیاں تاں اُنہاں دا گُسّا کُدرتی سی۔ اُنہاں مَۄکے دے ہاکم دے کنّ بھرنے شُرُۄ کر دِتّے۔ گُرُۄ جی دی سِکھّی وِچّ تیذی نال ہۄ رہے وادھے دا سیک شاہی مہِلاں تِیک وی پُجّ گِیا۔ مَۄکے دے بادشاہ جہاںگِیر نُۄں آپݨے وِرُدھّ بگاوت دا بھَے لگّݨ لگّ پِیا۔ بادشاہ مَۄکے اتے بہانے دی تلاش وِچّ سی تاں جۄ گُرُۄ جی وِرُدھّ کۄئی کاروائی کِیتی جا سکے۔ بادشاہ نُۄں اِہ بہانا وی جلدی ہی مِل گِیا۔ اُسدے پُتّر کھُسرۄ نیں بگاوت کر دِتّی۔ پںجّاب وِچّۄں لںگھّ رِہا کھُسرۄ گُرُۄ جی دے درشناں نُۄں آئِیا۔ اُسنے پںگّت وِچّ بَیٹھ لںگّر وی چھکِیا۔ بادشاہ جہاںگِیر نیں اِکّ باگی دی سہائِتا کرن دے دۄش وِچّ گُرُۄ جی دی گْرِپھتاری دا ہُکم دے دِتّا۔

مانوتا دے منۄں ذُلم اتے مَۄت دا ڈر دُۄر کرن لئی گُرُۄ جی نیں لاہَۄر وِکھے لاہَۄر وِکھے ادُتّی شہادت دِتّی۔ گُرُۄ جی نُۄں تتّی توی اُتّے بِٹھائِیا گِیا٬ سِیس اُتّے تتّی ریت پائی گئی٬ اُبّلدی دیگ وِچّ اُبالِیا گِیا تے مُڑ راوی دے ٹھںڈھّے پاݨی وِچّ ڈُبۄئِیا گِیا۔ اُنہاں نیں جابر دے تشدّد نُۄں شاںتی نال کھِڑے متھّے ربّ دا سِمرن کردے ہۄئِیاں جھلِّیا۔ جدۄں آپ جی ’تے ذُلم ہۄ رِہا سی تاں سائیِں مِییاں مِیر تۄں اِہ دیکھِیا ناں گِیا۔ اُنہاں گُرُۄ جی نُۄں بینتی کِیتی٬ “گُرُۄ جی٬ مَینُۄں آپݨی کرامات وِکھائُݨ دی آگِیا دیوۄ۔” گُرُۄ جی نیں شاںت اتے کھِڑے متھّے اُتّر دِتّا٬ “ساںئی جی٬ ساڈے کۄل سچّ دی تاکت ہَے۔ میرا ربّ میرے نال ہَے۔ اُسے دے سہارے اسِیں اِہ ذُلم کھِڑے متھّے جھلّ رہے ہاں۔ کی اِہ کرامات نالۄں گھٹّ ہَے۔ ربّ دی رذا وِچّ ہی رہِݨا ساڈا دھرم ہَے۔ سرِیر اتے سںسّار جھُۄٹھ ہَے٬ پر آتما نِرلیپ ہَے۔ ہُݨ جدۄں کِسے سِکھّ اُتّے کشٹ آویگا تاں اُہ بھاݨا مِٹھّا کرکے منّیگا۔ ماݨ ہُںدّے ہۄئے نِماݨا٬ تاݨ ہُںدّے ہۄئے نِتاݨا٬ ربّ دے پِیارِیاں نُۄں شۄبھدا ہَے۔ آتمِک شکتی نُۄں سرِیر دی رکھِّیا لئی نہِیں ورتِیا جا سکدا۔”

بادشاہ نُۄں یکِین سی کِہ گُرُۄ جی دی شہادت نال اِہ لہِر کھتم ہۄ جاویگی پر اِسنے تاں بلدی اُتّے تیل دا کمّ کِیتا۔ سِکھّاں دے مناں وِچّۄں مَۄت دا بھَے دُۄر ہۄ گِیا۔ گُرُۄ جی دے ساہِبذادے چھیویں ستِگُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب دی اگوائی وِچّ جدۄں سِکھّاں نیں ہتھِیار چُکّے تاں شاہجہان دِییاں پھَۄجاں نُۄں چار وار ہار دا مُۄںہ ویکھݨا پِیا۔

* * * * *