फ़रवरी 24, 2026

writingDetail.created_by
By: महिंदर सिंघ रंधावा

मेरा पिंड

किंने सुहणे हन हुशिआरपुर दे पिंड।

सारे भारत वरश विच इह ही इलाका है, जिथे मैदानां तों हिमालीआं दीआं बरफ़ नाल ढक्कीआं चोटीआं एनीआं साफ़ दिखाई दिंदीआं हन। शिवालक दीआं उच्चीआं नीलीआं पहाड़ीआं नें तां सीरोवाल ते उपजाऊ इलाके नूं होर वी शिंगार दित्ता है। चारे पासे अंबां दे बाग़ ते टाहलीआं दीआं झिड़ीआं दे पिंड वी बोदलां, जिहदी जूह विच है ‘गगनां साहिब ् दा इतिहासक गुरदवारा।

हर महीने ते हर रुत्ते इस पिंड ते इलाके दीआं रौणकां ते बदलदे नज़ारे बड़े ही मनभाउणे हन। बरसात विच जद चारे पासिउं घनघोर कालीआं घटा उठदीआं, ते साड़ साड़ मींह दे छराटे पैंदे, तां बद्दलां दी गरज सुण के मोर चारे पासिउं कैओं कैओं दा हल्ला मचा दिंदे। रात वेले डड्डूआं दी गुड़ैं गुड़ैं सारी हवा नूं भर दिंदी। जद डड्डू हट जांदे तां बिंडे आपणा टीं टीं दा राग छेड़ दिंदे। रात नूं पिप्पल हेठ छपड़ी दे जुगनूंआं दा नाच शुरू हो जांदा, ते इंज लगदा जिवें तारिआं दा मींह पै रिहा होवे।

दिन वेले गऊआं मझ्झां नें रक्कड़ विच चरना ते उनहां पिछे चिट्टे चिट्टे बगलिआं नें टिड्डीआं चुगदे फिरना। वछ्छिआं नें ख़ुशी विच आ के पूछां उतांह नूं चुक दौड़ना। बरसात दा मौसम बंदिआं नूं ही ख़ुशी नहीं दिंदा, पशू पंछी वी इस ख़ुशी विच सांझी हुंदे बद्दलां दा सवागत करदे हन। सलेटी बद्दलां विच चिट्टे बगलिआं दीआं डारां होर वी सोंहदीआं ते इंज लगदा जिवें रब्ब दे गल चिट्टे फुल्लां दी वरमाला होवे।

बरसात विच अंबां दे बाग़ां विच ख़ूब गहिमा गहिम हुंदी। दिनें कोइलां दी “तूहो तूहो" ते रात बबीहिआं दी “पी कहां पी कहां” हवा नूं भर दिंदी। असीं सवेरे ही बाग़ां विच निकल जांदे ते कमंडल विच पाणी भर के दरख़्ख़तां हेठ डिग्गे होए अंबां नूं चुग चुग पाणी विच धो के चूपदे जांदे।

पंदरां वीह बूटिआं दे अंब चूप लैंदे तां पता लग जांदा कि सभ तों सवादी अंब किहड़े बूटे दे हन। फेर ओसे बूटे दे अंबां दा टोकरा मंगवा लैंदे ते ठंढे पाणी विच धो के बालटी भर लैंदे। इनहां हुशिआरपुरी पिंडां दा ठंढा पाणी वी निआमत है। गरमीआं विच वी ऐना ठंढा, जे नहाउ तां कांबा लग जावे।अंबां नूं ठंढा कर के रज्ज के चूपणा। कोई संधूरी, कोई तोते रंगा, कोई हरा, कोई मिठ्ठा, कोई खटमिठ्ठा, कोई खट्टा, कोई सौंफ़ीआ। मुसलमानां दे बहिशत विच हूरां ते पाणी दे चशमे दसे जांदे हन। साडे हुशिआरपुरीआं दे बहिशत विच तां मिठ्ठे अंब ही हन। ते इनहां नूं किहड़ी चीज़ मात कर सकदी है ? साडे मुसलमान भरावां नूं पता नहीं अगले जनम विच हूरां लभण कि नां लभण, पर साडा बहिशत तां साडे कोल है, ते हर तीसरे साल सावण भादरों दिआं महीनिआं विच असीं इहनूं माण सकदे हां। कंम दे फ़िकरां दे भुंने होए ते शहिरां तों अक्के होए कई आदमी मैथों पुछदे हन, साडी बीमारी दा की इलाज है ते साडी रूह नूं सकून किवें होवे ? इनहां नूं मैं इहो सलाह दिंदा हां, “जाओ हुशिआरपुर दे बाग़ां विच पंदरां दिन अंब चूपो ते भुल्ल जाओ कि तुसीं पहड़े लिखे हो।”

अंब मुक्के तां मक्की दीआं छल्लीआं पक्कीआं। खेतां विच छापिआं दी अग्ग बाल के छल्लीआं भुंन के चबणीआं ते घर आ के खट्टी लस्सी दा गलास लूण ते काली मिरच पा के पी लैणा। छल्लीआं पक्कणीआं तां मुरमरे झिऊरी दी भठ्ठी 'च भुनाउणे, होर पक्क जावण तां खिल्लां। सिआलां नूं वेलणे चलणे ते हवा तत्ते गुड़ ते राब दी महिक नाल भर जाणी किंनी सुआदली है तत्ते तत्ते गुड़ ते राब दी महिक ? मैनूं हाले ताईं वी आउंदी है। रात नूं भठ्ठी कोल ही कंबल वल्हेट के खोरी 'ते पै जाणा ते जट्टां दीआं गल्लां सुणनीआं। गपोशटीआं विच बोदलां वालिआं दा कोई मुकाबला नहीं कर सकदा। अध्धा पिंड विहला है ते थहड़िआं दे मुढ्ढां उते ढाणीआं दीआं ढाणीआं बैठीआं दिसदीआं हन।

जद पाला वध जांदा तां दीवानख़ाने दे वरांडे विच धूणी सेकणी, नाले जट्टां नें सण कढणी दे सेङणीआ नूं जलाउणा। गोपी चंद, बिकरमाजीत, राजा भोज ते पूरन भगत दीआं कहाणीआं बड़े ग़ौर नाल सुणनीआं। कदे कदे जट्टां नूं साइंस समझाउण दी कोशिश करनी ते दसणा कि धरती गोल है ते सूरज दे आले-दुआले घुंमदी है। इक राजा सिंघ महीआं दा वपारी सी। उस नें पैसा वी काफ़ी जोड़िआ सी, पर रहिंदा सी बहुत मैली कुचैली कोठड़ी विच। उहनूं कहिणां, “चाचा घोर नरक विच किउं रहिनां हैं, पैसा नाल बंनह के लै जावेंगा ? इक हवादार कोठा छत्त लै।” उस नें कहिणा “उदों छत्तांगे जदों धरती घुंमणों हट जाऊ किते कोठे दा मूंह ही दूसरे पासे नां हो जावे।"

पोह दे महीने पाला होर वध जांदा है। पहाड़ वलों ढाडू चलदा रात नूं कुहरा जंमदा ते छप्पड़ां 'ते बरफ़ दी तहि जंम जांदी। धुप्प विच सूरज इंज विखाई दिंदा जिवें चंद होवे। मझ्झां पाणी पीण नूं छप्पड़ वल नस्सदीआं, थोथनी पाणी विच वाड़दीआं, पर सुंन लगदे सार झट्ट ही बाहर कढ लैंदीआं। खेस दी झुंम मारी ते बाहां दी कैंची बणाई जट्ट ठुर ठुर करदे, पर आपणे कंम हिंमत नाल करी जांदे। मैनूं पाला बहुत लगदा है। गरम सवैटर ते कोट पाई ते सिर 'ते गरम गलूबंद लपेटी जद सवेरे घरों निकलणा ते खेतां वल जंगल पाणी जाणा, तां चरन सिंघ मसंद नें कहिणा, “सरदार जी तुसीं पूणी वांग लिपटे होए किथे जा रहे हो ?” पोह दे महीने कोठे 'ते धुप्प सेकण दा बड़ा सवाद है, ते साग ते मक्की दी रोटी तां कुझ होर ही अनंद देंदी है।

फग्गण, चेत विच खेतां विच ख़ूब बहारां होणीआं। सरहों दे पीले फुल्लां नाल कणकां दे खेत इंज लगणे जिवें इक सावी तसवीर पीले चौख़टे विच जुड़ी होवे। साग तोड़न वालीआं दे लाल, पीले, नीले, दुपट्टे हरीआं फ़सलां विच किंने सुहणे लगदे हन। मुंडिआं नें छोलिआं दीआं टांटां ते पटाके वजाउणे ते जौआं दीआं कूंबलां दीआं पीपणीआं। नंगे पैरीं ठंढी रेत 'ते चलणा तां होर वी सवाद आउणा। इह ज़िमींदारां लई विहल दा महीना है। विसाखी दे मेले 'ते घोल होणे ते मुंडिआं नें लड्डू जलेबीआं रज्ज रज्ज के खाणीआं।

जद कणकां दीआं वाढीआं हो चुकदीआं तां ज़िमींदार गहाई विच रुझ जांदे। जलदी जलदी धुप्प विच फल्हे चलणे ते छज्जां नाल उडाईआं होणीआं। जद जेठ हाड़ दे महीने दाणे घर आ जांदे तां नेंदिआं दा दौर शुरू होणा। इनहां नेंदिआं विच पिंड दे लोक इक दूजे नूं दाअवतां खवाउंदे-मांह दी दाल ते मिरचां नाल लाल रंगिआ होइआ खट्टी लस्सी दे पकौड़ीआं दा रैता ते लोह दे मंडे। इह 1918 दी गल्ल है, जद पिंडां विच चोणां दी बीमारी नहीं सी आई ते लोक मैंबरीआं, मनिसटरीआं दे सुफ़ने नहीं सी लैंदे, सारे बड़े पिआर सलूक नाल रहिंदे ते इक दूजे दे दुख सुख दे सांझी हुंदे हन।

जद मूंह झाखरा ही होणा ते हाली सवेर दा तारा चमकदा होणा तां असीं रोटीआं ते अंब दा अचार परने विच बंनह के बलग्गड़ां दे सकूल नूं जाणा। बहुत सारिआं नें तां सकूल पहुंच जाणा, पर कईआं नें पीर-फलाही ही रहि जाणा ते शाम नूं घर आ के दसणा कि पहड़ आए हां।

बहुत सारे लोक गरमी नहीं पसंद करदे। पर मैनूं गरमीआं दे महीने बहुत चंगे लगदे। दिने ठंढे पाणी नाल नहाउण दा सवाद ते रात कोठे दी छत्त उते सौण दा आनंद। खुल्ल्हे आसमान हेठां सौं के कुदरत नाल सिध्धा संबंध पैदा हो जांदा है। मंजे ते पै के चंन तारिआं वल वेखणा ते वेख-वेख के रज्जणा। चंन दा असमान विच रोज़ाना सफ़र किंना सवादला है। पहाड़ां दे पिछोकड़ 'चों धुंदली जिही रौशनी दिसणी ते हौली हौली तेज़ होणी ते सारे असमान विच फैल जाणी। चंन दे बद्दलां दी लुकण मीची नें होर वी सवाद देणा। धरू तारे दे सत रिशीआं नूं उत्तरी आकाश विच बड़ी नीझ नाल वेखणा ते धरू भगत दी कहाणी याद आउंदी। ‘छड़िआं दे राह’ (मिलकी वे) नें हनेरी रात विच होर वी चमकणा ते ख़िआल आउणा कि इस धुंदली जिही आसमानी पेटी विच लख्खां सूरज ते स्रिशटीआं घुंम रहीआं हन ते कईआं विच ज़िंदगी साडी धरती नालों वी अगांह वधी होई होवेगी ? इक तारिआं दा गुछ्छा जिहा है, जिस नूं तंगली कहिंदे हन। इस नूं वेख के वकत दा अंदाज़ा लाउणा ते सौण दी तिआरी करनी। कुत्तिआं दी चऊं चऊं नें रात दी चुप्प नूं होर वी उघाड़ना। रात दी चुप्प विच किंनी शांती हुंदी है ते इस तों ही सानूं ताकत ते ज़िंदगी मिलदी है। कदे कदाईं तड़कसार ही अख्ख खुल्ल्ह जाणी ते सवेर दे तारे वल वेखणा। इस दी चमक किंनी भली लगदी है ते इंज मालूम हुंदा है जिवें इह आसमान दा दीवा होवे। इस वेले सारा पिंड सौं रिहा होणा ते मैनूं इंज लगणा जिवें सारी प्रकिरती दी सुंदरता दा मालक मैं ही होवां ते इस दे भेत मैनूं ही मालूम होण। इस दी सुंदरता नूं माणदे आपणा आप बिलकुल भुल्ल जाणा ते इक ख़ुमारी जिही चहड़ जाणी।

अंबां दे बाग़ हुशिआरपुर दे वसनीकां नूं नां सिरफ़ जिसमानी ख़ुराक ही दिंदे हन, इनहां तों पेंडू जनता नूं रूहानी ख़ुराक वी मिलदी है। हर इक बाग़ विच संतां दा डेरा हुंदा है ते लोक विहले वेले बाणी दा पाठ सुणन आउंदे। साडे पिंड दे बाग़ विच संत नराइण सिंघ, संत हरनाम सिंघ ते उनहां दे साथीआं नें बड़ी रौणक ला छडी सी। गरमी दीआं छुट्टीआं विच सरोतिआं विच असीं वी शामल हो जांदे। संत नराइण सिंघ बड़े नेक इनसान सन, चिट्टा भरवां दाहड़ा, चिहरे उते नूर, ते मिठ्ठा बोल।जद वी गल्ल करन, शांती ते ख़ुशी देण। संत हरनाम सिंघ योग वशिशट ते सूरज प्रकाश दी बड़ी अछ्छी कथा करदे ते असीं बड़े धिआन नाल सुणदे।

बाग़ां विच बड़ी सफ़ाई रहिंदी ते झाड़ू देण वालिआं दी कोई कमी नां रहिंदी। कहिंदे हन कि भादों दीआं कड़कदीआं धुप्पां जट्ट नूं साध बणा दिंदीआं हन। संतां दा सेवादार इक गंगू नाम दा जट्ट सी। गोडीआं तों अक्किआ होइआ बाग़ीं आ गिआ। मैं पुछ्छिआ, “गंगू कोई भजन पाठ वी करदा हैं ?” उह बोलिआ, “समाधी तां लगण ही नहीं दिंदे, कदी कहिंदे पाणी भर, कदी कहिंदे झाड़ू देह।”

सरोतिआं विचों गुआंढी पिंड दा राजपूत चौधरी भीख खां संतां दा ते गुरबाणी दा बड़ा प्रेमी सी।अंबां हेठां मंजिआं दी कतार लगी होणी ते सभ तों चौड़े मंजे 'ते चौधरी साहिब बराजमान होणे। नाले सुख्खे दा दौर चलणा ते नाले कथा होणी। चौधरी साहिब बड़े विशाल दिल दे सन। अध्धी कु ज़मीन साडे चाचे सरदार मिहर सिंघ दे कोल गहिणे धर चुके हन। मिहर सिंघ बड़े किरसी सन ते संतां नूं चहड़ावा घट ही चहड़ाउंदे सन। किरसी वी किउं नां हुंदे बड़ी मिहनत मुशक्कत नाल दौलत पैदा कीती सी। जद मींह पैंदा तां टाहलीआं लाउंदे ते होर कोई कंम दा होणा तां सुण ही कढणी जां गंडासे नाल पठ्ठे कुतरने। संत हरनाम सिंघ हमेशा इहो परचार करदे, “माइआ दे जाल विच फसणा नहीं चाहीदा। जो कमाओ उस विचों साधां संतां दी सेवा करो।”

मिहर सिंघ दी किरस ते संजम नूं साहमणे रखदे होए उह कबीर साहिब दा इह शबद उचारन करदे :

“सूमे धन राखन को दीआ

मुगध कहे धन मेरा।

जम का डंड मूंड में लागे

खिन मैं करै नबेरा।"

जद पिछलीआं दो लाईनां उचारनीआं, तां चौधरी भीखे खां नें वी साथ ही बोलणा ते बड़ा हासा पैणा।

अंम्रित वेले संतां नें खूही उते इशनान करना, ते मैं ढींगली नाल डोल कढणे। पाले दा मौसम होणा, पाणी 'चों भाफ़ां निकलणीआं ते संतां नें कछहिरा मलणा ते कहिणा, “राम दास सरोवर नाते सभ उतरे पाप कमाते।” संतां दी सेवा कर के बड़ा सवाद आउणा। इनहां रसमां नाल ही निमरता ते सेवा भाव पैदा हुंदा है जो अज्ज कल्ह ख़तम हो रिहा है।

खूही दे कोल जिथे ज़िंदगी दे नज़ारे विखाई देणे, उथे मौत दीआं झलकां वी दिसणीआं। पिंड विच किसे दी म्रितू हो जाणी तां बाहरों मकाणां आउणीआं। तीवीआं दे जथिआं नें खूही कोल डेरे लाउणे। पहिलां तां सारीआं हस्सदीआं खेडदीआं होणीआं, पर खूही कोल आ के सारीआं नें घग्गरे मोढिआं तों लाह के पहिन लैणे ते झट कीरने पाउण लग जाणा। पिंड पहुंचदे सार ही, मीरज़ादी नें सभ दा चारज लै लैणा ते “हाइ हाइ शेरा" कहि के परेड कराउणी।

गरमीआं दे महीनिआं विच जद मीहां दीआं उडीकां हुंदीआं हन, तां पिंड वालिआं नूं कंम घट हुंदा है। छिंझां पैंदीआं ते पिंड दे पहिलवान बदाम खा के कसरतां करदे ते मिलखी अपणा पंज मण दा वट्टा चुक्कदा। टाहलीआं दीआं झिड़ीआं विच कुलारां वाले नकलीए सारा ज़ोर ला ला के नकलां लाउंदे। कई वार लोकी काफ़ी देर ताईं उनहां नूं कोई पैसा नां दिंदे तां उह आपो विची गल्ल बात दा ढंग इस तरहां परताउंदे भाई ! इह लगदा तां पिंड शौकीनां दा ए, पर है ठंढे ठार। लगदा है जिवें सारिआं नें धनीआं-पीता होइआ होवे।” इह सुण दुनीआं हस्स हस्स के लोट पोट हो जांदी अते नकलीआ फेर आपणी गल्ल शुरू कर दिंदा :

“इक चीज़ ऐसी है जिहड़ी रब्ब पास वी है नहीं।"

“की ?”

“रब्ब पास गुस्सा है नहीं।”

“इक चीज़ ऐसी है जिहड़ी आसमान विच है नहीं।”

“उह की ?”

“दरख़्ख़त।”

“इक चीज़ ऐसी जिहड़ी धरती 'ते है नहीं!”

“उह की ?”

"तारे!"

“इक चीज़ ऐसी जिहड़ी इनहां चौधरीआं पास वी है नहीं।”

“उह की ?”

“इनहां पास नांह है नहीं।”

अते विआहुण आए जट्ट चौधरी शरमा के सुणदे सार ही झट रुपईआ कढ के नकलीआं नूं फड़ा दिंदे।

इस तरहां लोक खुशीआं माणदे ते लुड्डीआं पाउंदे रहिंदे।

रातां नूं रासां पैंदीआं। रासधारीए आम तौर ते क्रिशन लील्हा ही करदे अते बारां बारां साल दे मुंडे मूंह 'ते आटा मल के गोपीआं बणदे। गोपीआं नूं वेख जट्ट बड़ा खौहरू पाउंदे अते दुआनीआं दा मींह वरहा दिंदे।

कदे कदे जलसे वालिआं दी पारटी वी आउंदी जिनहां विच नबीआं, कालू अते मौले भराई दे ढड्ड सारंगी वाली पारटी बड़ीआं रौणकां लाउंदी। जलसा पारटी दे साहमणे पिंड विच तिंन नच्चार मुंडे घग्गरे पा के मोरां वांग पैलां पाउंदे नच्चदे। उनहां दे पिछ्छे ढोलक वाला वज्जद विच आ के ढमक ढमक करदा ते सारंगी वाला बड़ी मसती नाल सारंगी वजाउंदा। खड़तालां वाला पोसत दे लोर विच ढड्ड वाले नाल मिल के बोल चुकदा :

“देवा आदि कुआरीए

तुठड़ीआं वर देह,

विच पहाड़ीं आसण तेरे

मेरे कारज सिध कर देह।”

ते इस तों बाअद झट्ट जलसा पारटी दे मोढी नें दोहड़ा चुकणा तां नच्चार नें अखाड़े विच इंज दौड़ के आउणा जिवें कुक्कड़ कुकड़ी वल्ल।

कदे कदे पहाड़ दे झीऊर रात जागरे करदे अते पूरन भगत दी कथा गा के सुणाउंदे। इस तरहां पिंडां दे लोक शुगल करदे होए मोटे ठुल्ल्हे सुभाओ नाल भरवीआं ख़ुशीआं विच विचरदे रहिंदे।

('पत्ते पत्ते गोबिंद बैठा' विच्चों)