(फिलमां दे ट्रेलर तां वेखदे ही हां। वरिआम सिंघ संधू दी पुसतक ‘हीरे बंदे’ दा ट्रेलर वी वेख लओ। इस विच 16 लेखकां दे शबद-चितर हन। मैं उनहां दा ट्रेलर ही विखा रिहां। आलोचका दा कंम है आलोचना करनी ते पाठकां दा पहड़ के अनंद मानणा।)
वरिआम संधू नूं मैं कहाणीआं दा रुसतम मंनदा हां। इनहां शबद-चितरां `च वी उस नें निक्कीआं-निक्कीआं भावपूरत कहाणीआं पाईआं हन। कहाणीआं पाउण नाल उहदे शबद चितर होर वी दिलचसप बण गए हन। होरनां दे शबद-चितरां तों वख्खरे। पाठक पुसतक पहड़ के ही जाण सकणगे कि कहाणीआं दा रुसतम किहो जिहा शबद-चितेरा है? 264 पंनिआं दी इह पुसतक संगम पबलीकेशनज़ समाणा नें प्रकाशित कीती है जिस दी कीमत बाटे दे बूटां वांग 295 रुपए रख्खी है। प्रकाशक दे मोबाईल नंबर 92090-00001, 99151-03490, 98152-43917 हन। पेश हन शबद-चितरां दे मुखड़े:
मेरे हिस्से दा जसवंत सिंघ कंवल
जसवंत सिंघ कंवल पंजाबी साहित जगत विच्च अठ्ठ दहाके आपणा राज कमा के तुर गिआ है। गिआ कित्थे है उह! उह तां साडे आस-पास है। साडे अंग-संग। असीं जिनहां नें उस नूं पहड़िआ ए, उनहां सभनां दे अंदर तां उह टोटा टोटा कर के दहाकिआं तों जीअ रिहा ए। जिंना चिर असीं जिऊंदे रहांगे, कंवल वी साडे नाल जिऊंदा रहेगा। कंवल वरगे लेखक सभनां दे आपणे हुंदे नें। हरेक कोल उहदे बारे दस्सण लई ढेरां गल्लां नें। ज़रूर होणगीआं। बहुत सारीआं गल्लां तां आपणे बारे कंवल नें आप ही कीतीआं होईआं नें। उनहां नूं दुहराउण दा की फ़ाइदा! मैं तां केवल आपणे हिस्से दे कंवल दी बात ही पाउणी है।
ज़िंदाबाद! विरक साहिब!!
कुलवंत सिंघ विरक जिऊंदा हुंदा तां उहने 2023 दी 20 मई नूं 103 साल दे हो जाणा सी। पर की कुलवंत सिंघ विरक सच्चीं ‘मर’ गिआ है? विरक नें अनेकां अमर कहाणीआं दी रचना कीती। जद तक्क उह कहाणीआं जिऊंदीआं रहिणगीआं तां विरक नूं कौण मार सकेगा! विरक ओना चिर तक्क जिऊंदा है, जिंना चिर पंजाबी कहाणी दा इतिहास जिऊंदा है। विरक पंजाबी दा इक्को-इक्क कहाणीकार है जिस नूं सारे समिआं दे लेखक, आलोचक ते पाठक इक्को जिंनी मुहब्बत नाल याद करदे ते उसनूं पंजाबी दा सरव-स्रेशठ कथाकार आख के माण नाल वडिआउंदे हन।
संदली पटारी: करनैल सिंघ पारस
काले तविआं विचों लिशकदा करनैल सिंघ पारस दा नां ते गूंजदी गहड़कदी आवाज़ तां पंजाब दीआं हवावां ते फ़िज़ावां विच्च बड़े सालां तों आपणे रसां-रंगां समेत आम पंजाबीआं वांग मेरे सिर `ते वी जादू वांग धूड़ी होई सी, पर पारस नूं मिलण दा सबब्ब उदों जा के बणिआ जदों उहने आपणा कवीशरी-लंगोट लाह के किल्ली उत्ते टंग दिता सी अते रामूवाले नूं छड्ड के कैनेडा विच्च आपणे परिवार दे जीआं कोल वसेबा कर चुक्का सी।
करनैल सिंघ ‘पारस’ सच्चमुच्च दा पारस सी। अध्धी सदी तों वध्ध उस दी कवीशरी, उस दे साथीआं दी गाइकी अते पारस दी पेशकारी दा जादू पंजाबीआं दे सिर चहड़ के बोलदा रिहा।
बहु-बिध प्रतिभा दा झलकारा: जगजीत सिंघ आनंद
मैं जगजीत सिंघ आनंद नूं पहड़िआ-सुणिआ तां कई सालां तों सी, पर उहदे नाल मेरी निज्जी सांझ कोई नहीं सी। मैं उहदी लेखणी दा काइल सां, पर उहदी सिआसत दा नहीं। नकसली दौर विच्च दूजीआं खब्बीआं पारटीआं दे जिहड़े आगू ‘क्रांतीकारी लेखकां’ (असीं ‘आपणे’ वासते इहो लकब इसतेमाल करदे सां) दा भरवां विरोध करदे सन, जगजीत सिंघ आनंद उनहां लेखकां दा आगू सी।
आनंद दिमाग वलों उमर भर मारकसी-लैनिनी विचारधारा नूं कट्टड़ता दी हद्द तक्क प्रणाइआ सिरड़ी, सिदकी ते सरगरम सिआसी संगरामीआं रिहा अते सिआसत हमेशा उसदी पहिली पसंद रही। पर दिल दीआं धुर डूंघाणां `चों उह इक्क संवेदनशील साहितकार अते सूख़म बिरतीआं वाला भावुक मनुख्ख सी।
शिव कुमार नूं पहिली ते आख़री वार वेखण/सुणन वेले
पहिली वार मैं शिव कुमार नूं 1967 विच्च वेखिआ। इह उदों दी गल्ल है जदों गुरबख़श सिंघ प्रीत-लड़ी नें प्रीत-पाठकां नूं अंम्रितसर दी गांधी गराऊंड विचले ओपन एअर थीएटर विच्च ‘प्रीत-मिलणी’ उत्ते आउण दा सद्दा दित्ता। शिव कुमार दी उदों तूती बोलदी सी। रात दा वेला सी। खद्दर दे खुल्ल्हे कुड़ते पजामे विच्च तिल्ले जड़ीआं चप्पलां पाई उह सटेज उत्ते चहड़िआ तां थीएटर ताड़ीआं नाल गूंज उठ्ठिआ। रांझे वांग सिर `ते वालां दा ख़ुशबूदार छत्ता! नशई अख्खां अते दरद-रिंझाणे चिहरे वाले शिव कुमार नें बड़ी नज़ाकत नाल हत्थ उठा के बोल चुक्के:
नहिरू दे वारसो सुणो, आवाज़ हिंदोसतान दी!
गांधी दे पूजको सुणो, आवाज़ हिंदोसतान दी!
सुणो सुणो इह बसतीआं दे मोड़ की नें आखदे
बीमार भुख्खे देश दे इह लोक की नें आखदे
किउं सुरख़ीआं `चों उग्गदे नें रोज़ सूहे हादसे
मेरा यार हलवारवी
हरभजन हलवारवी मेरे उनहां रूह वाले यारां विचों सी जिनहां दी गिणती पहिली उंगल दे पोटिआं तक्क मुक्क जांदी है। संवेदनशील जुझारू शाइर, नकसली आगू ते फिर पत्तरकार वजों बहुरंगे ते वड्डे रुतबिआं वाले लोकां नाल उहदे सबंध रहे। उह अनेकां दे कदी नेड़े ते कदी दूर वी होइआ होएगा, पर मेरे लई हलवारवी सदा मेरा आपणा रिहा। मेरे दिल दे ऐन करीब। मेरी रूह दा हाणी। उह गाहे-ब-गाहे मेरे पिंड आउण लग्गा। उनहां दिनां विच्च उहदा गुपत नां मासटर मनोहर लाल सी।
चेतिआं विच्च लिशक उठिआ पाश
चेतिआं `च लिशक उठे पाश नाल जुड़े इक्क यादगारी बिरतांत नाल गल्ल शुरू करदे हां। नकोदर विच्च ‘क्रांतीकारी लेखकां’ वल्लों इक्क कानफ़रंस कीती गई। परचे पहड़े गए, गरमा गरम तकरीरां होईआं। सरकार दीआं नीतीआं ते पुलिस दीआं वधीकीआं ख़िलाफ़ रोहदार आवाज़ बुलंद होई। फिर नकोदर दे बज़ारां विच्च जोशीले नाअहरे लाउंदा लेखकां दा जलूस निकलिआ। रात नूं कवी दरबार सी। सवेर वाली कानफ़रंस ते रात वाले कवी दरबार दी सटेज नकोदर दे पुलिस थाणे नाल लग्गवीं कंध नाल बणी होई सी। कवीआं दीआं कवितावां वी रोह ते रंज नाल भरीआं होईआं सन। मैं पहिली वार किसे कवी दरबार विच्च आपणा गीत गा के पहड़िआ।
अजमेर औलख! तूं किते नहीं गिआ!
पंजाबी नाटक दी रूह, पंजाबी साहित दा माण, कलम दा योधा जरनैल, लोक-हक्कां दा बुलारा, मुहब्बत दा सुच्चा पैग़ाम अजमेर सिंघ औलख मेरा वड्डा भरा, मेरी देह-जान सी। खून दी सांझ भावें नहीं सी पर विचारां दी सांझ बड़ी पक्की-पीडी सी। मेरीआं कहाणीआं ते औलख साहिब दे नाटकां दे पाठक जाणदे नें कि असीं दोवां नें आपणीआं लिखतां विच्च निमन किरसानी दे दरद दी बात पाई है। आलोचकां दा कहिणा ए कि जो कंम औलख आपणे नाटकां विच्च कर रिहा सी, उहो कंम मैं कहाणी विच्च करन दी कोशिश कर रिहा सां। साडे विचारां दा मेल अजिहा सी कि उहने मेरीआं कहाणीआं ‘भज्जीआं बाहीं’ अते ‘आपणा आपणा हिस्सा’ नूं आधार बणा के लिखे नाटक सैंकड़िआं तों वध्ध वार खेडे।
पंजाबी वारतक दा उच्चा बुरज : सरवण सिंघ
लिखण दे मैदान विच पैर धरदिआं ही सरवण सिंघ नें जदों पैंदी सट्टे सोलां हत्थ लंमी छाल मारी तां ‘दरशकां’(पाठकां) नें हैरानी-भरी ख़ुशी विच, गड्डी दी चीक मारन वांग इक दम लंमा गूंजदा साह भरिआ, उनहां दे दिलां दीआं धड़कणां इंजण वांग काहली काहली ‘छुक छुक’ करन लग्गीआ; चाअ नाल धौणां उच्चीआं हो गईआं, चिहरे लिशकदी धुप्प वांग चमकण लग्गे। हर रोज़ ‘इको जिही छाल’ वेखण दीआं आदी हो चुक्कीआं अख्खां दी मध्धम रौशनी विच अनेकां चिराग़ बल उठ्ठे, तन-मन विसमादी खेड़े विच महिक उठ्ठे। उनहां हुलास नाल भर के परसंLसा ते लाड नाल सरवण सिंघ वल्ल वेखिआ। मूंहों आप मुहारे बोल किर पए, “बई वाह! सवाद आ गिआ सरवण सिअहां! बंदा गल्ल करे तां ऐं करे!”
नगीना यार : जगदीश सिंघ वरिआम
जगदीश सिंघ वरिआम नूं साडे कोलों बांह छुडा के सदा लई ओहले होइआं साल ते साल गुज़रदे जा रहे हन, पर उहनूं मुहब्बत करन वाले उहदे आपणे, सज्जण-सनेही ते डुल्ल्हे होए पाठकां नूं अजे वी आपणे दिल दे किसे कोने विच्च हस्सदीआं अख्खां ते मुसकराउंदे मुछह्हिरिआं नाल उह, उनहां दे अंदर पुराणीआं सांझां ते पिआरीआं यादां दी तरंग छेड़ जांदा है। मासिक ‘वरिआम’ नूं उहदा परिवार ते सज्जण-सनेही जिऊंदा रख्खण लई जद्दो-जहिद कर रहे हन; ख़ास तौर `ते छोटी धी डा. रजवंत कौर ते उहदे प्राहुणे राणा सग्गू नें इह वचन लिआ होइआ है कि उह जगदीश सिंघ दा सुपना सदा जिउंदा रख्खणगे।
पंजाबी भाशा दा दीवाना आशक: जोगिंदर सिंघ पुआर
जोगिंदर सिंघ पुआर ‘नर’ आदमी सी। यारां दा यार। तोड़ निभण वाला। आपणी धुन ते विचारां दा पक्का। लड़ाका ते जुझारू। बेलच्चक ते बेलिहाज़। खरहवा अते खोरी। सच्ची गल्ल मूंह `ते कहिण वाला। बाहरों करड़ा पर अंदरों कूळा। पंजाबी भाशा दा दीवाना आशक। पंजाबी दा सूरमा पुत्त। सारी उमर पंजाबी भाशा दी होंद, हसती ते पछाण लई लड़िआ, उहदे लई जीविआ। पंजाबी भाशा ही उहदा पहिनण-पच्चरण सी। उहदा ‘ओहड़ना-विछौणा’ सी। उहदे जागदे-सुत्तिआं लए सुपनिआं दी महिबूबा! आपणे विदिआरथीआं पिछ्छे कंध बण के खलोण वाला। ‘आपणी बेड़ी’ विच्च बिठा के, उहने, पता नहीं किंने पूर पार लंघा दित्ते।
पंजाब दी आवाज़: अमरजीत गुरदासपुरी
अमरजीत गुरदासपुरी दी कदी सटेज-गाइक वजों पंजाब भर विच्च तूती बोलदी सी। उहदी गाइकी नूं सुणना शबद, सुर अते संगीत दे माधिअम राहीं आपणी रूह नूं सरशारन वाले अमल विचों गुज़रना सी। उह इक्क सुरीले अते प्रतीबध्ध गाइक वजों उभ्भरिआ अते थोहड़े अरसे विच्च ही पंजाब दीआं सटेजां उते छा गिआ। इह कमिऊनिसट पारटी दे चहड़दी-कला दे दिन सन। अमरजीत दी गाइकी दे वी इह सिख़रले दिन सन। इनहां दिनां विच्च अमरजीत दी आवाज़ दा जादू पंजाबीआं दे मनां उते छाइआ होइआ सी।
दरिआ दिल पंनूं
साल 1978, मैं आपणे पिंड सुर सिंघ दे हाई सकूल विच्च आपणी जमात दा पीरड ला के दफ़तर विच्च आण के बैठा ही सां कि सकूल दे गेट अग्गे इक्क जीप रुकी। उस विचों ख़ाकी वरदी वाला अफ़सर, अग्गे नूं थोहड़े कु मोढे झुका के तुरदा होइआ इंज लग्गा जिवें मोढिआं `ते लिशकदे सटार विखाउण लई उचेच कर रिहा होवे। उसदे पिछ्छे पिछ्छे उसदा सहाइक। उह दफ़तर विच्च आ वड़े। मैं सोचिआ, “लै पै गिआ फेर कोई सिआपा!” अफ़सर नें पुछ्छदीआं नज़रां नाल साहमणी कुरसी `ते बैठे मुख्ख अधिआपक नूं पुछ्छिआ, “वरिआम सिंघ संधू?”
सबब्ब नाल हत्थ लग्गिआ ‘अमोलक हीरा’
अमोलक सिंघ दा पहिला चितर जो मेरीआं अख्खां अग्गे आउंदा है, उह इक्क समध्धर जिहे ख़ूबसूरत गभ्भरू दा है। सभ तों पहिलां जिस दीआं बिल्लीआं जिहीआं अख्खां वेखण वाले नूं कहिंदीआं जापदीआं नें, “पहिलां सानूं वेख नीझ नाल ते फिर वेख इहनां अख्खां विचकार टिके तिख्खे नक्क वल्ल, उस तों बाअद वेख इहदी बणा-संवार के बध्धी पोचवीं पग्ग वल्ल। फिर इहदी लापरी दाहड़ी वल्ल ते इहदे जचवें कद्द बुत्त वल्ल।” दिख्ख पख्खों उह कुड़ीआं नूं सहिजे ही खिच्च पाउण वाला सुनख्खा गभ्भरू लग्ग सकदा सी।
मेरा आपणा निंदर घुगिआणवी
निंदर घुगिआणवी नूं मैं उदों तक्क मिलिआ नहीं सां। उस नाल मेरी पहिली गल्ल-बात फ़ोन `ते होई सी, “ऐंकल जी! निंदर घुगिआणवी बोलदां! मैं हंस राज हंस बारे इक्क किताब लिख रिहां। मैं चाहुंदां तुसीं उस विच्च, हंस राज बारे जिवें वी सोचदे ओ, कुझ्झ नां कुझ्झ ज़रूर लिखो। भावें दो सफ़े ई लिखो।”
सच्ची गल्ल; मैं निंदर दी कोई लिखत उदों तक्क पहड़ी नहीं सी। मैनूं लग्गा, नवां मुंडा ए। मशहूर गाइकां बारे लिख के आप वी मशहूर होणा चाहुंदा ए। शाइद इस कंम विचों उहनूं चार पैसे वी बण जाण!
ख़रा बंदा-रजनीश बहादर
रजनीश बहादर मुखौटाधारी नहीं सी। उह जिहो जिहा अंदरों सी, उहो जिहा ही बाहरों सी। जिहड़ी गल दिल विच्च हुंदी, उहो उहदे मूंह `चों निकलदी। उह मीसणा नहीं सी। ‘मन होर मुख्ख होर’ वाले बंदिआं वांग उह ‘कच्चा बंदा’ वी नहीं सी। पक्के घड़े ते ख़रे सिक्के वांग टुणकदा इनसान सी-रजनीश बहादर।
जिस दिन रजनीश दे सदीवी विछोड़े दी ख़बर मिली मेरा गळा भर आइआ ते किंना चिर कोई गल्ल नां हो सकी। मैं फेस-बुक्क `ते केवल एना ही लिख सकिआ:
ला के इस `चों डुबकणी, पंछी कदों दा उड्ड गिआ
झील दा पाणी तां पर, कंबदा रहेगा देर तक्क!

