(پھِلماں دے ٹْریلر تاں ویکھدے ہی ہاں۔ ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دی پُستک ’ہِیرے بںدّے‘ دا ٹْریلر وی ویکھ لئۄ۔ اِس وِچ 16 لیکھکاں دے شبد-چِتر ہن۔ مَیں اُنہاں دا ٹْریلر ہی وِکھا رِہاں۔ آلۄچکا دا کمّ ہَے آلۄچنا کرنی تے پاٹھکاں دا پڑھ کے انںدّ مانݨا۔)

ورِیام سںدھُّۄ نُۄں مَیں کہاݨِییاں دا رُستم منّدا ہاں۔ اِنہاں شبد-چِتراں `چ وی اُس نیں نِکِّییاں-نِکِّییاں بھاوپُۄرت کہاݨِییاں پائیِیاں ہن۔ کہاݨِییاں پائُݨ نال اُہدے شبد چِتر ہۄر وی دِلچسپ بݨ گئے ہن۔ ہۄرناں دے شبد-چِتراں تۄں وکھّرے۔ پاٹھک پُستک پڑھ کے ہی جاݨ سکݨگے کِہ کہاݨِییاں دا رُستم کِہۄ جِہا شبد-چِتیرا ہَے؟ 264 پنِّیاں دی اِہ پُستک سںگّم پبلِیکیشنذ سماݨا نیں پْرکاشِت کِیتی ہَے جِس دی کِیمت باٹے دے بُۄٹاں واںگ 295 رُپئے رکھّی ہَے۔ پْرکاشک دے مۄبائیِل نمبّر 92090-00001, 99151-03490, 98152-43917 ہن۔ پیش ہن شبد-چِتراں دے مُکھڑے:

میرے ہِسّے دا جسوںتّ سِںگھّ کںوّل

جسوںتّ سِںگھّ کںوّل پںجّابی ساہِت جگت وِچّ اٹھّ دہاکے آپݨا راج کما کے تُر گِیا ہَے۔ گِیا کِتھّے ہَے اُہ! اُہ تاں ساڈے آس-پاس ہَے۔ ساڈے اںگّ-سںگّ۔ اسِیں جِنہاں نیں اُس نُۄں پڑھِیا اے٬ اُنہاں سبھناں دے اںدّر تاں اُہ ٹۄٹا ٹۄٹا کر کے دہاکِیاں تۄں جِیء رِہا اے۔ جِنّا چِر اسِیں جِئۄُںدے رہاںگے٬ کںوّل وی ساڈے نال جِئۄُںدا رہیگا۔ کںوّل ورگے لیکھک سبھناں دے آپݨے ہُںدّے نیں۔ ہریک کۄل اُہدے بارے دسّݨ لئی ڈھیراں گلّاں نیں۔ ذرُۄر ہۄݨگِییاں۔ بہُت سارِییاں گلّاں تاں آپݨے بارے کںوّل نیں آپ ہی کِیتِییاں ہۄئیِیاں نیں۔ اُنہاں نُۄں دُہرائُݨ دا کی فائِدا! مَیں تاں کیول آپݨے ہِسّے دے کںوّل دی بات ہی پائُݨی ہَے۔

ذِںدّاباد! وِرک ساہِب!!

کُلوںتّ سِںگھّ وِرک جِئۄُںدا ہُںدّا تاں اُہنے 2023 دی 20 مئی نُۄں 103 سال دے ہۄ جاݨا سی۔ پر کی کُلوںتّ سِںگھّ وِرک سچِّیں ’مر‘ گِیا ہَے؟ وِرک نیں انیکاں امر کہاݨِییاں دی رچنا کِیتی۔ جد تکّ اُہ کہاݨِییاں جِئۄُںدِییاں رہِݨگِییاں تاں وِرک نُۄں کَۄݨ مار سکیگا! وِرک اۄنا چِر تکّ جِئۄُںدا ہَے٬ جِنّا چِر پںجّابی کہاݨی دا اِتِہاس جِئۄُںدا ہَے۔ وِرک پںجّابی دا اِکّۄ-اِکّ کہاݨِیکار ہَے جِس نُۄں سارے سمِیاں دے لیکھک٬ آلۄچک تے پاٹھک اِکّۄ جِنّی مُہبّت نال یاد کردے تے اُسنُۄں پںجّابی دا سرو-سْریشٹھ کتھاکار آکھ کے ماݨ نال وڈِیائُںدے ہن۔

سںدّلی پٹاری: کرنَیل سِںگھّ پارس

کالے توِیاں وِچۄں لِشکدا کرنَیل سِںگھّ پارس دا ناں تے گُۄںجدی گڑھکدی آواذ تاں پںجّاب دِییاں ہواواں تے فِذاواں وِچّ بڑے سالاں تۄں آپݨے رساں-رںگّاں سمیت آم پںجّابِییاں واںگ میرے سِر `تے وی جادُۄ واںگ دھُۄڑی ہۄئی سی٬ پر پارس نُۄں مِلݨ دا سببّ اُدۄں جا کے بݨِیا جدۄں اُہنے آپݨا کوِیشری-لںگّۄٹ لاہ کے کِلّی اُتّے ٹںگّ دِتا سی اتے رامُۄوالے نُۄں چھڈّ کے کَینیڈا وِچّ آپݨے پرِوار دے جِییاں کۄل وسیبا کر چُکّا سی۔

کرنَیل سِںگھّ ’پارس‘ سچّمُچّ دا پارس سی۔ ادھّی سدی تۄں ودھّ اُس دی کوِیشری٬ اُس دے ساتھِییاں دی گائِکی اتے پارس دی پیشکاری دا جادُۄ پںجّابِییاں دے سِر چڑھ کے بۄلدا رِہا۔

بہُ-بِدھ پْرتِبھا دا جھلکارا: جگجِیت سِںگھّ آنںدّ

مَیں جگجِیت سِںگھّ آنںدّ نُۄں پڑھِیا-سُݨِیا تاں کئی سالاں تۄں سی٬ پر اُہدے نال میری نِجّی ساںجھ کۄئی نہِیں سی۔ مَیں اُہدی لیکھݨی دا کائِل ساں٬ پر اُہدی سِیاست دا نہِیں۔ نکسلی دَۄر وِچّ دُۄجِییاں کھبِّییاں پارٹِییاں دے جِہڑے آگُۄ ’کْراںتِیکاری لیکھکاں‘ (اسِیں ’آپݨے‘ واستے اِہۄ لکب اِستیمال کردے ساں) دا بھرواں وِرۄدھ کردے سن٬ جگجِیت سِںگھّ آنںدّ اُنہاں لیکھکاں دا آگُۄ سی۔

آنںدّ دِماگ ولۄں اُمر بھر مارکسی-لَینِنی وِچاردھارا نُۄں کٹّڑتا دی ہدّ تکّ پْرݨائِیا سِرڑی٬ سِدکی تے سرگرم سِیاسی سںگّرامِییاں رِہا اتے سِیاست ہمیشا اُسدی پہِلی پسںدّ رہی۔ پر دِل دِییاں دھُر ڈُۄںگھاݨاں `چۄں اُہ اِکّ سںوّیدنشِیل ساہِتکار اتے سُۄخم بِرتِییاں والا بھاوُک منُکھّ سی۔

شِو کُمار نُۄں پہِلی تے آخری وار ویکھݨ/سُݨن ویلے

پہِلی وار مَیں شِو کُمار نُۄں 1967 وِچّ ویکھِیا۔ اِہ اُدۄں دی گلّ ہَے جدۄں گُربخش سِںگھّ پْرِیت-لڑی نیں پْرِیت-پاٹھکاں نُۄں امّْرِتسر دی گاںدھی گرائۄُںڈ وِچلے اۄپن ایئر تھِیئیٹر وِچّ ’پْرِیت-مِلݨی‘ اُتّے آئُݨ دا سدّا دِتّا۔ شِو کُمار دی اُدۄں تُۄتی بۄلدی سی۔ رات دا ویلا سی۔ کھدّر دے کھُلّہے کُڑتے پجامے وِچّ تِلّے جڑِییاں چپّلاں پائی اُہ سٹیج اُتّے چڑھِیا تاں تھِیئیٹر تاڑِییاں نال گُۄںج اُٹھِّیا۔ راںجھے واںگ سِر `تے والاں دا خُشبُۄدار چھتّا! نشئی اکھّاں اتے درد-رِںجھّاݨے چِہرے والے شِو کُمار نیں بڑی نذاکت نال ہتھّ اُٹھا کے بۄل چُکّے:

نہِرُۄ دے وارسۄ سُݨۄ٬ آواذ ہِںدّۄستان دی!

گاںدھی دے پُۄجکۄ سُݨۄ٬ آواذ ہِںدّۄستان دی!

سُݨۄ سُݨۄ اِہ بستِییاں دے مۄڑ کی نیں آکھدے

بِیمار بھُکھّے دیش دے اِہ لۄک کی نیں آکھدے

کِئۄں سُرخِییاں `چۄں اُگّدے نیں رۄذ سُۄہے ہادسے

میرا یار ہلواروی

ہربھجن ہلواروی میرے اُنہاں رُۄہ والے یاراں وِچۄں سی جِنہاں دی گِݨتی پہِلی اُںگل دے پۄٹِیاں تکّ مُکّ جاںدی ہَے۔ سںوّیدنشِیل جُجھارُۄ شائِر٬ نکسلی آگُۄ تے پھِر پتّرکار وجۄں بہُرںگّے تے وڈّے رُتبِیاں والے لۄکاں نال اُہدے سبںدھّ رہے۔ اُہ انیکاں دے کدی نیڑے تے کدی دُۄر وی ہۄئِیا ہۄئیگا٬ پر میرے لئی ہلواروی سدا میرا آپݨا رِہا۔ میرے دِل دے اَین کرِیب۔ میری رُۄہ دا ہاݨی۔ اُہ گاہے-ب-گاہے میرے پِںڈّ آئُݨ لگّا۔ اُنہاں دِناں وِچّ اُہدا گُپت ناں ماسٹر منۄہر لال سی۔

چیتِیاں وِچّ لِشک اُٹھِیا پاش

چیتِیاں `چ لِشک اُٹھے پاش نال جُڑے اِکّ یادگاری بِرتاںت نال گلّ شُرُۄ کردے ہاں۔ نکۄدر وِچّ ’کْراںتِیکاری لیکھکاں‘ ولّۄں اِکّ کانفرںسّ کِیتی گئی۔ پرچے پڑھے گئے٬ گرما گرم تکرِیراں ہۄئیِیاں۔ سرکار دِییاں نِیتِییاں تے پُلِس دِییاں ودھِیکِییاں خِلاف رۄہدار آواذ بُلںدّ ہۄئی۔ پھِر نکۄدر دے بذاراں وِچّ جۄشِیلے نائہرے لائُںدا لیکھکاں دا جلُۄس نِکلِیا۔ رات نُۄں کوی دربار سی۔ سویر والی کانفرںسّ تے رات والے کوی دربار دی سٹیج نکۄدر دے پُلِس تھاݨے نال لگّوِیں کںدھّ نال بݨی ہۄئی سی۔ کوِییاں دِییاں کوِتاواں وی رۄہ تے رںجّ نال بھرِییاں ہۄئیِیاں سن۔ مَیں پہِلی وار کِسے کوی دربار وِچّ آپݨا گِیت گا کے پڑھِیا۔

اجمیر اَۄلکھ! تُۄں کِتے نہِیں گِیا!

پںجّابی ناٹک دی رُۄہ٬ پںجّابی ساہِت دا ماݨ, کلم دا یۄدھا جرنَیل٬ لۄک-ہکّاں دا بُلارا٬ مُہبّت دا سُچّا پَیغام اجمیر سِںگھّ اَۄلکھ میرا وڈّا بھرا٬ میری دیہ-جان سی۔ کھُۄن دی ساںجھ بھاویں نہِیں سی پر وِچاراں دی ساںجھ بڑی پکّی-پِیڈی سی۔ میرِییاں کہاݨِییاں تے اَۄلکھ ساہِب دے ناٹکاں دے پاٹھک جاݨدے نیں کِہ اسِیں دۄواں نیں آپݨِییاں لِکھتاں وِچّ نِمن کِرسانی دے درد دی بات پائی ہَے۔ آلۄچکاں دا کہِݨا اے کِہ جۄ کمّ اَۄلکھ آپݨے ناٹکاں وِچّ کر رِہا سی٬ اُہۄ کمّ مَیں کہاݨی وِچّ کرن دی کۄشِش کر رِہا ساں۔ ساڈے وِچاراں دا میل اجِہا سی کِہ اُہنے میرِییاں کہاݨِییاں ’بھجِّییاں باہِیں‘ اتے ’آپݨا آپݨا ہِسّا‘ نُۄں آدھار بݨا کے لِکھے ناٹک سَیںکڑِیاں تۄں ودھّ وار کھیڈے۔

پںجّابی وارتک دا اُچّا بُرج : سروݨ سِںگھّ

لِکھݨ دے مَیدان وِچ پَیر دھردِیاں ہی سروݨ سِںگھّ نیں جدۄں پَیںدی سٹّے سۄلاں ہتھّ لمّی چھال ماری تاں ’درشکاں‘(پاٹھکاں) نیں ہَیرانی-بھری خُشی وِچ٬ گڈّی دی چِیک مارن واںگ اِک دم لمّا گُۄںجدا ساہ بھرِیا٬ اُنہاں دے دِلاں دِییاں دھڑکݨاں اِںجݨ واںگ کاہلی کاہلی ’چھُک چھُک‘ کرن لگِّییا؛ چاء نال دھَۄݨاں اُچِّییاں ہۄ گئیِیاں٬ چِہرے لِشکدی دھُپّ واںگ چمکݨ لگّے۔ ہر رۄذ ’اِکۄ جِہی چھال‘ ویکھݨ دِییاں آدی ہۄ چُکِّییاں اکھّاں دی مدھّم رَۄشنی وِچ انیکاں چِراغ بل اُٹھّے٬ تن-من وِسمادی کھیڑے وِچ مہِک اُٹھّے۔ اُنہاں ہُلاس نال بھر کے پرسںLسا تے لاڈ نال سروݨ سِںگھّ ولّ ویکھِیا۔ مُۄںہۄں آپ مُہارے بۄل کِر پئے٬ “بئی واہ! سواد آ گِیا سروݨ سِئہاں! بںدّا گلّ کرے تاں اَیں کرے!”

نگِینا یار : جگدِیش سِںگھّ ورِیام

جگدِیش سِںگھّ ورِیام نُۄں ساڈے کۄلۄں باںہ چھُڈا کے سدا لئی اۄہلے ہۄئِیاں سال تے سال گُذردے جا رہے ہن٬ پر اُہنُۄں مُہبّت کرن والے اُہدے آپݨے٬ سجّݨ-سنیہی تے ڈُلّہے ہۄئے پاٹھکاں نُۄں اجے وی آپݨے دِل دے کِسے کۄنے وِچّ ہسّدِییاں اکھّاں تے مُسکرائُںدے مُچھہِّرِیاں نال اُہ٬ اُنہاں دے اںدّر پُراݨِییاں ساںجھاں تے پِیارِییاں یاداں دی ترںگّ چھیڑ جاںدا ہَے۔ ماسِک ’ورِیام‘ نُۄں اُہدا پرِوار تے سجّݨ-سنیہی جِئۄُںدا رکھّݨ لئی جدّۄ-جہِد کر رہے ہن؛ خاس تَۄر `تے چھۄٹی دھی ڈا. رجوںتّ کَۄر تے اُہدے پْراہُݨے راݨا سگُّۄ نیں اِہ وچن لِیا ہۄئِیا ہَے کِہ اُہ جگدِیش سِںگھّ دا سُپنا سدا جِئُںدا رکھّݨگے۔

پںجّابی بھاشا دا دِیوانا آشک: جۄگِںدّر سِںگھّ پُیار

جۄگِںدّر سِںگھّ پُیار ’نر‘ آدمی سی۔ یاراں دا یار۔ تۄڑ نِبھݨ والا۔ آپݨی دھُن تے وِچاراں دا پکّا۔ لڑاکا تے جُجھارُۄ۔ بیلچّک تے بیلِہاذ۔ کھرہوا اتے کھۄری۔ سچّی گلّ مُۄںہ `تے کہِݨ والا۔ باہرۄں کرڑا پر اںدّرۄں کُۄلھا۔ پںجّابی بھاشا دا دِیوانا آشک۔ پںجّابی دا سُۄرما پُتّ۔ ساری اُمر پںجّابی بھاشا دی ہۄںد٬ ہستی تے پچھاݨ لئی لڑِیا٬ اُہدے لئی جِیوِیا۔ پںجّابی بھاشا ہی اُہدا پہِنݨ-پچّرݨ سی۔ اُہدا ’اۄڑھنا-وِچھَۄݨا‘ سی۔ اُہدے جاگدے-سُتِّیاں لئے سُپنِیاں دی مہِبُۄبا! آپݨے وِدِیارتھِییاں پِچھّے کںدھّ بݨ کے کھلۄݨ والا۔ ’آپݨی بیڑی‘ وِچّ بِٹھا کے٬ اُہنے٬ پتا نہِیں کِنّے پُۄر پار لںگھّا دِتّے۔

پںجّاب دی آواذ: امرجِیت گُرداسپُری

امرجِیت گُرداسپُری دی کدی سٹیج-گائِک وجۄں پںجّاب بھر وِچّ تُۄتی بۄلدی سی۔ اُہدی گائِکی نُۄں سُݨنا شبد٬ سُر اتے سںگِّیت دے مادھِئم راہِیں آپݨی رُۄہ نُۄں سرشارن والے امل وِچۄں گُذرنا سی۔ اُہ اِکّ سُرِیلے اتے پْرتِیبدھّ گائِک وجۄں اُبھّرِیا اتے تھۄڑھے ارسے وِچّ ہی پںجّاب دِییاں سٹیجاں اُتے چھا گِیا۔ اِہ کمِئۄُنِسٹ پارٹی دے چڑھدی-کلا دے دِن سن۔ امرجِیت دی گائِکی دے وی اِہ سِخرلے دِن سن۔ اِنہاں دِناں وِچّ امرجِیت دی آواذ دا جادُۄ پںجّابِییاں دے مناں اُتے چھائِیا ہۄئِیا سی۔

درِیا دِل پنُّۄں

سال 1978, مَیں آپݨے پِںڈّ سُر سِںگھّ دے ہائی سکُۄل وِچّ آپݨی جمات دا پِیرڈ لا کے دفتر وِچّ آݨ کے بَیٹھا ہی ساں کِہ سکُۄل دے گیٹ اگّے اِکّ جِیپ رُکی۔ اُس وِچۄں خاکی وردی والا افسر٬ اگّے نُۄں تھۄڑھے کُ مۄڈھے جھُکا کے تُردا ہۄئِیا اِںج لگّا جِویں مۄڈھِیاں `تے لِشکدے سٹار وِکھائُݨ لئی اُچیچ کر رِہا ہۄوے۔ اُسدے پِچھّے پِچھّے اُسدا سہائِک۔ اُہ دفتر وِچّ آ وڑے۔ مَیں سۄچِیا٬ “لَے پَے گِیا پھیر کۄئی سِیاپا!” افسر نیں پُچھّدِییاں نذراں نال ساہمݨی کُرسی `تے بَیٹھے مُکھّ ادھِیاپک نُۄں پُچھِّیا٬ “ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ؟”

سببّ نال ہتھّ لگِّیا ’امۄلک ہِیرا‘

امۄلک سِںگھّ دا پہِلا چِتر جۄ میرِییاں اکھّاں اگّے آئُںدا ہَے٬ اُہ اِکّ سمدھّر جِہے خُۄبسُۄرت گبھّرُۄ دا ہَے۔ سبھ تۄں پہِلاں جِس دِییاں بِلِّییاں جِہِییاں اکھّاں ویکھݨ والے نُۄں کہِںدِّییاں جاپدِییاں نیں٬ “پہِلاں سانُۄں ویکھ نِیجھ نال تے پھِر ویکھ اِہناں اکھّاں وِچکار ٹِکے تِکھّے نکّ ولّ٬ اُس تۄں بائد ویکھ اِہدی بݨا-سںوّار کے بدھّی پۄچوِیں پگّ ولّ۔ پھِر اِہدی لاپری داہڑی ولّ تے اِہدے جچویں کدّ بُتّ ولّ۔” دِکھّ پکھّۄں اُہ کُڑِییاں نُۄں سہِجے ہی کھِچّ پائُݨ والا سُنکھّا گبھّرُۄ لگّ سکدا سی۔

میرا آپݨا نِںدّر گھُگِیاݨوی

نِںدّر گھُگِیاݨوی نُۄں مَیں اُدۄں تکّ مِلِیا نہِیں ساں۔ اُس نال میری پہِلی گلّ-بات فۄن `تے ہۄئی سی٬ “اَیںکل جی! نِںدّر گھُگِیاݨوی بۄلداں! مَیں ہںسّ راج ہںسّ بارے اِکّ کِتاب لِکھ رِہاں۔ مَیں چاہُںدّاں تُسِیں اُس وِچّ٬ ہںسّ راج بارے جِویں وی سۄچدے اۄ٬ کُجھّ ناں کُجھّ ذرُۄر لِکھۄ۔ بھاویں دۄ سفے ای لِکھۄ۔”

سچّی گلّ؛ مَیں نِںدّر دی کۄئی لِکھت اُدۄں تکّ پڑھی نہِیں سی۔ مَینُۄں لگّا٬ نواں مُںڈّا اے۔ مشہُۄر گائِکاں بارے لِکھ کے آپ وی مشہُۄر ہۄݨا چاہُںدّا اے۔ شائِد اِس کمّ وِچۄں اُہنُۄں چار پَیسے وی بݨ جاݨ!

خرا بںدّا-رجنِیش بہادر

رجنِیش بہادر مُکھَۄٹادھاری نہِیں سی۔ اُہ جِہۄ جِہا اںدّرۄں سی٬ اُہۄ جِہا ہی باہرۄں سی۔ جِہڑی گل دِل وِچّ ہُںدّی٬ اُہۄ اُہدے مُۄںہ `چۄں نِکلدی۔ اُہ مِیسݨا نہِیں سی۔ ’من ہۄر مُکھّ ہۄر‘ والے بںدِّیاں واںگ اُہ ’کچّا بںدّا‘ وی نہِیں سی۔ پکّے گھڑے تے خرے سِکّے واںگ ٹُݨکدا اِنسان سی-رجنِیش بہادر۔

جِس دِن رجنِیش دے سدِیوی وِچھۄڑے دی خبر مِلی میرا گلھا بھر آئِیا تے کِنّا چِر کۄئی گلّ ناں ہۄ سکی۔ مَیں پھیس-بُکّ `تے کیول اینا ہی لِکھ سکِیا:

لا کے اِس `چۄں ڈُبکݨی٬ پںچھّی کدۄں دا اُڈّ گِیا

جھِیل دا پاݨی تاں پر٬ کمبّدا رہیگا دیر تکّ!