अंगरेज़ी किताब ‘जिऊलज़ आफ दी किला’ दा पंजाबी विच्च अनुवाद करदिआं पालदी पिंड नाल मैं डूंघी सांझ महिसूस करन लग्गा सी। इह मेरे सुपनिआं विच्च आउण लग्गा। पिंड भावें नहीं रिहा पर इसदे बचे निशानां नूं देखण दी मेरी रीझ सी। होर रुझेविआं कारण कदे जा नां सकिआ, भावें इह मेरे ही सूबे ब्रिटिश कोलंबीआ विच्च है।
इनहां गरमीआं विच्च सुकीरत होरीं कनेडा आए तां उनहां नाल पालदी जाण दा सबब्ब बण गिआ। सुकीरत दे नाल नाल पंजाबी दे दो होर वड्डे विदवानां, डा. रघबीर सिंघ सिरजणा अते डा. साधू सिंघ दा वी साथ बण गिआ। कार दा डराईवर मैं सी। विदवानां दी देख-भाल मैनूं कच्च दे समान वांग करनी पैणी सी।
पालदी वैनकूवर दे इक्क टापू ’ते सथित्त है, जित्थे फैरी राहीं ही पहुंचिआ जा सकदा है जां हवाई सफर राहीं। टापू ’ते जाण लई वैनकूवर इलाके विच्च दो बंदरगाहां हन, टवासन अते हौरस शू बेअ। टवासन तों टापू ’ते सथित दो प्रमुख्ख शहिरां विकटोरीआ अते ननाइमो नूं फैरीआं जांदीआं हन अते अग्गे पालदी नूं सड़क राहीं पहुंचिआ जांदा है। हौरस शू बेअ टरमीनल तों ननाइमो शहिर नूं फैरी जांदी है पर विकटोरीआ नूं नहीं। किसे तरीके नाल मेरे दिमाग विच्च इह गल्ल अटकी होई सी कि पालदी जाण लई पहिलां ननाइमो ही जाइआ जांदा है। शाइद पालदी ननाइमो शहिर दे ज़िआदा नज़दीक होण कारण मैं इस तरहां सोचदा सी। हौरस शू बेअ तों फैरी दी सरविस दो घंटे बाअद है। टवासन तों वी ननाइमो लई उंनी देर बाअद ही है पर टवासन तों विकटोरीआ लई हर घंटे बाअद फैरी मिल जांदी है। इह गल्ल मेरे दिमाग विच्च नां जाण वेले ते नां ही आउण वेले आई कि विकटोरीआ राहीं वी उत्थे जाइआ जा सकदा है। खैर, मैं कार हौरस शूअ बेअ टरमीनल वल्ल कर लई। साढे अठ्ठ वजे वाली फैरी असीं फड़नी सी। टाईम साडे कोल पूरा-पूरा ही सी। कार दी सपीड मैं 100 किलोमीटर प्रती घंटा दी रफतार वाले रूट ’ते 130 दी कर दित्ती। कच्च दे समान दा वी मैनूं पूरा खिआल सी। मेरा पूरा धिआन कार चलाउण वल्ल ही सी पर धुड़कू इह वी सी कि तिंनां विदवानां विच्चों कोई इह नां आख देवे कि कार हौली चलावां। इस तरहां करन नाल फैरी लंघ जाणी सी अते सानूं दो घंटे उडीक करनी पैणी सी। पर उनहां विच्चों किसे नें किहा नहीं। मैनूं लगदा सी कि सुकीरत होरां दी निगहा सपीडोमीटर वल्ल सी। शाइद इह मेरा भरम होवे। असीं अठ्ठ वज्ज के पच्ची मिंट ’ते टरमीनल ’ते पहुंच गए। साडी कार फैरी ’ते चहड़ी ही सी कि अगलिआं नें गेट बंद करके फैरी तोर लई। मैं शुरली छड्ड दित्ती, “इह आपणी ही उडीक करदे सी।”
Coastal Renaissance नां दी इह फैरी 2007 विच्च जरमनी दी बणी होई है। इस विच्च 310 कारां चहड़ सकदीआं हन अते 1600 दे करीब मुसाफर। इह 160 मीटर लंबी है। हेठले डैक्क उप्पर कारां, बस्सां ते टरक्क खहड़ाए जांदे हन अते उप्परलिआं विच्च मुसाफर बैठदे हन।
बाहर मींह पै रिहा सी। ठंढ सी। असीं कार विच्चों बाहर आ के उप्परलीआं मंज़िलां वल्ल तुर पए। कई रोज़ दे यातरी आपणीआं कारां विच्च ही बैठे रहिंदे हन। उप्परली मंजिल ’ते जा के असीं चार जुड़वीआं सीटां मल्ल लईआं। बाहरले नज़ारे बद्दलां अते धुंद नें कज्जे होए सन। असीं अंदर ही बैठे रहे। सुकीरत होरां नें फैरी दी वाई-फाई नाल आपणा फोन जोड़ लिआ अते मेरी सुरती ‘जिऊलज़ आफ दी किला’ किताब विच्च पहड़े उनहां मोढी पंजाबीआं नाल जुड़ गई, जिनहां नूं इसे टापू ’ते जाण वेले फैरी विच्च वख्खरीआं बणीआं थावां ’ते बैठणा पैंदा सी। मैं सोचण लग्गा कि इस तरहां दे सिध्धे वितकरे नूं उह किवें सहारदे होणगे। फिर मेरे दिमाग विच्च मईआ सिंघ आइआ, जिहड़ा बाअद विच्च मेओ सिंघ दे नां नाल मशहूर होइआ अते जिहड़ा पालदी पिंड वसाउण वाले मोढीआं विच्चों इक्क सी। उह हुसैन रहीम दे सुझाअ नाल 1916 विच्च वैनकूवर दे इस टापू ’ते रेलवे दी मलकीअत वाली ज़मीन देखण आइआ सी, जित्थे उह आपणी लक्कड़ मिल्ल ला सकण। बी सी सरकार दी मलकीअत वाले दरखतां नूं सिरफ वोट पाउण दे हक्कदार नागरिक ही कट्ट सकदे सन अते साऊथ एशीअन लोकां कोल उस वेले वोट पाउण दा हक्क नहीं सी। टापू ’ते काऊचन वादी विच्च उस नें उह थां लभ्भ लई सी, जित्थे उनहां नें मिल्ल लाई। इस थां दा नां मेओ साईडिंग पिआ। बाअद विच्च इस पिंड दा नाम पालदी रख्ख दित्ता। जदों मेओ सिंघ टापू ’ते मिल्ल लई थां देखण आइआ सी, उस रात उस नूं नेड़ले शहिर डंकन दे किसे वी होटल मालक नें आपणे होटल विच्च रहिण लई थां नहीं सी दित्ती। फिर किसे नें उस नूं दस्सिआ सी कि उस वरगा ही इक्क ‘हिंदू’ रेलवे दा करमचारी है ते इक्क झुग्गी विच्च रहिंदा है। मेओ सिंघ नें उसदी झुग्गी लभ्भ के उत्थे रात कट्टी सी।
ननाइमो पहुंचण लई फैरी नूं इक्क घंटा चाली मिंट लग्गणे सन। अज्ज-कल्ल्ह फैरी विच्च पहिले जां दूजे दरजे दीआं कोई वख्खरीआं सीटां नहीं हन। जित्थे वी किसे नूं सीट मिलदी, उत्थे ही मल्ल लैंदा है। पर जदों टापू ’ते वसण वाले मोढी पंजाबी फैरी विच्च सफर करदे सन, उदों फैरी दे तिंन हिस्से हुंदे सन। पहिली कलास विच्च ज़िआदा किराइआ खरचण वाले सरदे-पुज्जदे बैठदे, दूजे हिस्से विच्च आम जनता बैठदी अते अलग्ग करके बणाए तीजे हिस्से विच्च आदि-वासी, चीने, जपानी ते साऊथ एशीअन लोक बैठदे। पालदी वसाउण वाले इह मोढी पंजाबी कुझ ही सालां विच्च सरमाएदार बण के फैरी विच्च पहिले दरजे दीआं सीटां बुक्क करवा के सफर करन लग्ग पए सन। फिर मेरे दिमाग विच्च काऊचन वादी विच्च पैदा होईआं प्रमुख्ख हसतीआं घुंमण लग्गीआं। कनेडा दे किसे सूबे विच्च भारती-मूल दा पहिला ऐम्म ऐल्ल ए अते पहिला कैबनिट मंतरी मोअ सहोता इस वादी दे डंकन शहिर विच्च जंमिआ। पंजाबी मूल दा पहिला जज्ज, वाली उप्पल वी इत्थे ही वड्डा होइआ। नैशनल हाकी लीग (आईस हाकी) विच्च लीह पाड़ण वाला रौबिन बावा वी इत्थों दी ही पैदावार है। इस खेड विच्च हाले वी इक्का-दुक्का नूं छड्ड के बाकी खिडारी गोरे ही हन। रौबिन दे दादे, बावा सिंघ नूं मेओ सिंघ दी पतनी नें आपणे पती दी मिल्ल विच्च नौकरी दिवा के पालदी लिआंदा सी। पालदी विच्च ही जंमीआं ते इत्थों दे सकूल विच्चों ही मुढली पहड़ाई करन वालीआं जगदीश कौर ते सरजीत कौर डाकटर बणीआं अते आपणे मापिआं दे देश भारत जा के सारी उमर बिमारां दी सेवा करदीआं रहीआं। इह दोनों कपूर सिंघ सिध्धू दीआं बेटीआं सन। मेओ सिंघ मिनहास अते कपूर सिंघ सिध्धू दे तीजे मुख्ख भाईवाल दुंमण सिंघ मिनहास दा बेटा हरब दुंमण बाअद विच्च बी सी दे जंगलात उदयोग विच्च इक्क वड्डे वपारी वजों सथापत होइआ, वी इत्थे ही पैदा होइआ।
साडी फैरी ननाइमो शहिर दी बंदरगाह, डीपारचर बेअ ’ते पहुंच गई सी। फैरी विच्चों निकलदे ही डाकटर साधू सिंघ बोले, “हुण आपां नूं काहली कोई नी। ’राम नाल चल्लणा।” मैं तां समझदा सी कि उनहां नूं गल्लां विच्च मेरे ओवर सपीड जाण बारे पता नहीं लग्गा होवेगा। “ठीक ऐ जी,” आख के मैं जी पी ऐस्स ला लिआ। इह पालदी दी दूरी 64 किलोमीटर दस्स रिहा सी। सानूं उत्थे पहुंचण लई घंटा कु लग्गणा सी। डंकन शहिर वल्ल जाण वाले काऊचन वैली हाईवेअविच्चों निकलदी पालदी जाण वाली टैनसर रोड बिलकुल सुंनसान सी। दरखतां विच्च घिरी सड़क ’ते जांदिआं सुकीरत होरां दी तेज निगहा इक बोरड ’ते पई, जिस ’ते लिखिआ सी: ‘ईसट इंडीअन करेमेटोरीअम।” साडी कार अग्गे लंघ गई सी। सोचिआ कि मुड़दी वारी देखदे चल्लांगे। अग्गे पालदी वल्ल पाटण वाली सड़क दा नां ‘कपूर रोड’ है अते 700 मीटर अग्गे पालदी रोड। असीं उस थां पहुंच गए सी, जित्थे कदे घुग्ग वसदा पिंड सी। जित्थे पंजाबीआं दे नाल-नाल चीने अते जपानी लोक वी रहिंदे सन। हुण उत्थे सिरफ इक्क गुरदवारे दी इमारत है। जां कुझ दूरी ’ते मेओ सिंघ दी विधवा नूंह जोन मेओ रहिंदी है, जिहड़ी बिरध हो गई है। जोन उस वेले गुरदवारे दे अंदर ही सी। सानूं लंगर हाल विच्च मिल गई। मेओ सिंघ दे बेटे रजिंदी नें इस नाल आपणे मापिआं तों बाहरा हो के विआह करवाइआ सी। इनहां दे पिआर दी कहाणी फिलमी कहाणीआं वरगी है। मेओ सिंघ दे घरवाली बिशन कौर पंजाब गई बिमार हो गई सी। मेओ सिंघ नें आपणे बेटे रजिंदी नूं गोरी जोन तों पासे करन लई पंजाब बुलवा के उसदा विआह पंजाबी कुड़ी नाल कर दित्ता। पर रजिंदी नें कनेडा वापस आ के जोन नाल विआह करवा लिआ। हुण इसे जोन दा बेटा दविंदर सिंघ मेओ इस गुरदवारे दा प्रधान है। ऐतवार होण करके गुरदवारे विच्च समागम सी। हर दूजे ऐतवार गुरदवारे विच्च संगत जुड़दी है। गुरदवारे दा भाई जी अते उसदी घरवाली गुरदवारे विच्च ही रहिंदे हन । बाकी संगत नेड़ले शहिर डंकन तों सी। वीह-पच्ची मरद-औरतां होणगे। चार-पंज निआणे। तिंनां कंधां नाल ढोअ ला के विरले विरले दूर दूर बैठे सन। भाई जी कीरतन कर रिहा सी। कदे इह सारा हाल भरिआ हुंदा होवेगा। जोड़ मेलिआं वेले तां इत्थे बहुत गहिमा-गहिमी हुंदी सी। मैनूं किताब विच्च पहड़िआ बिरतांत चेते आ गिआ। पालदी विच्च पहिली जुलाई नूं डुमीनीअन डेअ दी छुट्टी वाले दिन, जिस नूं हुण कनेडा डेअ कहिंदे हन, जोड़ मेला लगदा सी। सारे बी सी विच्चों संगतां आउंदीआं।
सकूल दे बच्चे हफता पहिलां तिआरीआं शुरू कर दिंदे। उह रस्सीआं नाल टंगण लई रंगदार कागजां दीआं झंडीआं बणाउंदे। इह गुरदवारे तों कुक्कहाऊस अते बंक हाऊसां तक्क टंगीआं हुंदीआं। सफाईआं अते होर तिआरीआं शूरू हो जांदीआं। बंदे अते मुंडे गुरदवारे दी ज़मीनी मंजिल ’ते रहिंदे। औरतां अते कुड़ीआं घरां विच्च जा पैंदीआं। बैंड दे साजी मिल्ल्ह विच्चों छुट्टी करके बसां राहीं आउण वाले प्राहुणिआं दे सवागत लई मूहरे जांदे अते उनहां नूं गुरदवारे तक्क लै के जांदे। शुक्करवार शाम नूं खास समां हुंदा, जदों गुरदवारे दे साहमणे अरदास अते कीरतन हुंदा अते निशान साहब दी सेवा हुंदी।
पालदी विच्च गुरदवारा 1919 विच्च बणिआ सी। 1921 विच्च कनेडा सरकार वल्लों इमीग्रेशन नीती विच्च तबदीली करन नाल आदमी आपणे परिवार कनेडा मंगवाउण दे योग हो गए सन। 1923 विच्च कपूर सिंघ सिध्धू दी पतनी बसंत कौर पालदी विच्च आउण वाली पहिली भारती औरत सी। औरतां अते बच्चिआं दे आउण नाल पालदी विच्च सकूल खुल्ल्ह गिआ। बिजली वासते पिंड विच्च आपणा जनरेटर सी। पाणी वासते आपणा खूह सी, जिहड़ा हुण वी गुरदवारे दी इमारत दे नाल सुरख्खिअत है। मेओ सिंघ दा बराबर दा वपारक भाईवाल, कपूर सिंघ सिध्धू 1935 विच्च आपणे परिवार नाल पालदी छड्ड के वैनकूवर चला गिआ। मिल्ल्ह विच्च दो धड़े बण गए सन। इक्क कपूर सिंघ दे जट्टां दा अते दूजा मेओ सिंघ दे राजपूत मिनहासां दा। कपूर सिंघ दे वैनकूवर जाण तों बाअद मेओ साईडिंग दा नां मेओ सिंघ दे पंजाब विचले हुशिआरपुर ज़िल्हे विच्च पैंदे पिंड पालदी दे नां ’ते रख्ख लिआ। 1937 विच्च पालदी विच्च 100 परिवारां अते 150 इकल्ले-कारे बंदिआं दा वसेबा सी। गुरदवारे दे नेड़े ही जपानीआं दा हाल सी, जित्थे उह बैठकां करदे जां आपणा पूजा-पाठ।
मेओ सिंघ दी पतनी बिशन कौर दी मौत 1952 विच्च हो गई अते 1955 विच्च मेओ सिंघ दी मौत हो गई।
संन 1945-46 विच्च पालदी वाली मिल्ल्ह बंद हो गई सी पर बंदे ‘मेओ लंबर कंपनी’ दी समिट वाली मिल्ल्ह अते लौगिंग कैंपां विच्च कंम करदे रहे। कंपनी नें 1965 विच्च ननाइमो शहिर विच्च नवीं मिल्ल शुरू कर लई सी। कामिआं नूं पालदी तों ननाइमो बस्स राहीं लिजाइआ जांदा। फिर लोकीं कंम वाली थां दे नेड़े रहिणा शुरू करन लग्ग पए। 1969 विच्च बच्चिआं दी गिणती घटण कारण सकूल बंद हो गिआ। 1965 तों 1975 तक्क पालदी हिप्पीआं लई सवरग बण गिआ। कोई वी खाली होइआ छत्तड़ा उह आपणे कबज़े विच्च कर लैंदे। 1975 तक्क सारे जपानी अते चीने वी पालदी छड्ड गए अते कुझ कु पंजाबी ही पालदी विच्च रहि गए। 1980 तक्क 15 मकान ही पालदी विच्च रहि गए सन, जिहड़े किराए उप्पर दित्ते होए सन। 1997 विच्च बाकी बची अते किराए ’ते दित्ती होई सकूल दी इमारत वी शक्की अग्ग दी लपेट विच्च आ गई।
2012 विच्च बैंक वल्लों अदालती हुकमां नाल, जिस ज़मीन उप्पर गुरदवारा बणिआ होइआ सी, उह वेचण वासते ला दित्ती। पर कई जत्थेबंदीआं दे उपराले नाल 2017 विच्च पालदी दे गुरदवारे नूं इतिहासक यादगार वजों मानता मिल गई।
गुरदवारे दी बेसमैंट विच्च छोटा जिहा अजाइब घर बणिआ होइआ है, जित्थे मेओ परिवार दे नाल नाल कुझ कु होर तसवीरां नूं कंधां उप्पर सजाइआ होइआ है। गुरदवारे विच्च गुरू गरंथ साहिब दी पुरातन बीड़ वी संभाली होई है। इह सभ कुझ भाई जी नें बहुत पिआर नाल सानूं दिखाइआ। बाहरों आए बंदिआं नूं देख के सेवादारां नूं चाअ चहड़िआ होइआ सी। उह बहुत पिआर नाल मिले। असीं कुरसीआं ’ते बैठ के लंगर छकिआ, जिहड़ा संगतां नें गुरदवारा साहिब विच्च ही तिआर कीता सी। ऐने सवाद रुमाली प्रशादे मैं पहिलां कदे नहीं सी छके, जिहड़े काऊचन वादी विच्च जंमीआं-पलीआं बीबीआं वल्लों ही पकाए लग्गदे सन। गुरदवारे विच्चों निकल के मैं आसे-पासे देखिआ। मैं अनुमान लाउण दी कोशिश कीती कि कित्थे सकूल हुंदा होवेगा, कित्थे जपानीआं, चीनिआं जां पंजाबीआं दे बंक हाऊस हुंदे होणगे पर मैनूं कदे घुग्ग वसदे पिंड दी होर कोई निशानी नां दिसी। उनहां इमारतां दी भावें कोई निशानी नहीं बची पर इस काऊचन वादी विच्च जंमीआं-पलीआं उह सखशीअतां तां याद कीतीआं जांदीआं रहिणगीआं, जिनहां नें वड्डे मुकाम हासल कीते।

