फ़रवरी 02, 2026

writingDetail.created_by
By: गुरचरन सिंघ नूरपुर

पाणी दे गंभीर संकट विच घिरदी जा रही है पंज पाणीआं दी धरती

पंजाब दी धरती केवल पंज दरिआवां दी ही धरती नहीं सी बलकि होर वी कई छोटीआं सहाइक नदीआं/नहिरां इस धरती ते वहिंदीआं रहीआं हन। पुरातन सभ्भिआतावां दे हुण तक्क जो खंडरात मिले हन, उनहां मुताबक इनहां नदीआं दे कंढिआं उत्ते ही पिंड शहिर वसाए गए। हुण वी पंजाब दे कुझ कु नवें वसे पिंडां नूं छड्ड के बाकी दे शहिरां कसबिआं दी भूगोलिक सथिती नूं जेकर गहु नाल वेखिआ जावे तां इनहां दे नाल किसे समें वगदीआं रहीआं नदीआं दी निशानदेही सपशट नज़र आ जांदी है। नगरां कसबिआं दे नाल-नाल किसे समें वगदीआं रहीआं नदीआं दे हुण तक्क वी मिलदे अवशेश इह दस्सदे हन कि कदे इनहां विच सारा-सारा साल पाणी वहिंदा रहिंदा सी। इस सदका ही पंजाब दी मिट्टी नूं ज़रखेज़ मिट्टी होण दा माण प्रापत होइआ।

पंज पाणीआं दे देश वजों जाणी जांदी पंजाब दी धरती अज्ज पाणी करके उदास है। इत्थों दे धरती हेठले पाणी सबंधी ख़बरां चिंतत करन वालीआं हन। इत्थे धरती हेठला पाणी बड़ी तेज़ी नाल हर साल होर डूंघा जा रिहा है। दूजा, पंजाब दे धरती हेठले पवित्तर पाणीआं विच अति-घातक यूरेनीअम वरगे तत्त शामिल हो गए हन जो पंजाब वासीआं नूं भिआनक बिमारीआं दा शिकार बणा रहे हन। हुणे ही अमरीका दी विगिआन एजंसी नासा वल्लों दित्ती चितावनी विच इह किहा गिआ है कि पंजाब हरिआणा दी धरती बड़ी तेज़ी नाल पाणी दे ख़ातमे वल्ल वध रही है। नासा दी इस चितावनी सबंधी केंदर सरकार वल्लों पंजाब सरकार नूं भेजी गई रिपोरट अनुसार उत्तरी भारत दे राज पंजाब अते हरिआणा राजां विच धरती हेठला पाणी बड़ी तेज़ी नाल ख़तम हो रिहा है। सरकार दे जल सरोत सैल्ल वल्लों जून 2015 विच पेश कीती रिपोरट अनुसार मारच 2014 तों मारच 2015 दे इक साल दे अरसे दौरान बरनाला विच औसतन 1.59 मीटर, बठिंडा विच 1.18 मीटर, लुधिआणा विच 1.36, पटिआला विच 1.31 मीटर अते संगरूर विच 1.25 मीटर पाणी दा पध्धर नीवां होइआ है। इस तों इलावा फिरोज़पुर, फरीदकोट, मानसा आदि ज़िल्हिआं विच वी हेठां जा रिहा पाणी दा पध्धर चिंता दा विशा बणिआ होरिआ है।

जेकर पाणी नूं रीचारज करन दे जलदी कोई ढुक्कवें उपराले नां कीते गए उह दिन दूर नहीं जदों पंजाब दे लोक पाणी दी बूंद-बूंद लई तरसण लई मजबूर हो जाणगे। जेकर नासा दी इस चितावनी नूं पासे वी रख्ख देईए तां पंजाब दे ज़िआदातर ज़िल्हिआं विच पाणी दे पध्धर दे हेठां जाण सबंधी आम किसान वी दस्स देणगे कि किवें उनहां नूं हर दूजे जां तीजे साल सबमरसीबल मोटरां नूं होर डूंघा करना पैंदा है। पाणी दा इस तरहां तेज़ी नाल हेठां जाणा बेहद्द चिंता दा विशा है। इस लई फौरी ढुक्कवें ठोस कदम चुक्कण दी लोड़ है पर अफसोस नाल कहिणा पैंदा है कि सरकारां नें इस वरतारे नूं रब्ब आसरे छड्डिआ होइआ है। इस तों उलट सगों रुख्खां दी कटाई तेज़ी नाल हो रही है। वाधू पाणी नूं संभालण दे वी योग उपराले नहीं कीते जा रहे।

पंजाब दीआं वड्डीआं छोटीआं नदीआं दे पाणीआं ’ते निरभर रहिण वाले जीवां दा इक अलौकिक संसार सी। अखौती विकास नां दे ज़लज़ले नें इस धरती तों इनहां जीवां दी दुनीआ नूं नेसतो नाबूद कर दित्ता। इत्थे मछ्छलीआं, डड्डू, कछ्छूकुंमे, मुरगाबीआं, झींगे अते होर कई तरहां दे जीव सन, जिनहां दा धरती दे इस खित्ते तों सफ़ाइआ कर दित्ता गिआ। पाणीआं दे विच अते आस-पास उग्गण वालीआं कई तरहां दीआं बनसपतीआं तों इलावा काही, सीरों, डिब्ब, काने अते होर कई तरहां दे पौदे जिनहां विच कई तरहां दे जानवरां अते पंछीआं दीआं रिहाइशगाहां हुंदीआं सन दा सफ़ाइआ हो गिआ।

पंजाब दी धरती दी शान इक निक्का जिहा पंछी है बिजड़ा, जिस नूं बेहद्द सिआणा अते कारीगर पंछी मंनिआ जांदा है, दे घर बणाउण दा सामान ही नहीं रिहा, जिस करके बिजड़े दी नसल दा पंजाब दे बहुत सारे इलाकिआं विच्चों ख़ातमा हो गिआ। इस तरहां अज्ज दे विकास नें सानूं अनेकां पंछीआं अते बनसपती दी वंन-सुवंनता दे इक अलौकिक संसार तों वाझिआं कर दित्ता है।

हुण आलम इह है कि हर साल अपरैल मई दौरान पंजाब दी धरती इक तरहां नाल खुशक मैदान दा रूप धारन कर लैंदी है। कई किलोमीटरां तक्क पाणी दी बूंद वी दिखाई नहीं दिंदी। हरिआली सुक्क सड़ जांदी है। कणक दी रहिंद खूंहद नूं लाईआं अग्गां नाल रुख्ख वण झुलस जांदे हन। अजिही सथिती जित्थे जीव जंतूआं लई घातक सिध्ध हुंदी है, उत्थे मनुख्खां दी सिहत ’ते वी इस दे बुरे प्रभाव पैंदे हन। इह सथिती जून दे पहिले दूजे हफ़ते तक्क जारी रहिंदी है। फिर इस अति दी गरमी अते तपश विच शुरू हुंदी है, झोने दी लवाई। इस दौरान असीं हज़ारां किऊसिक पाणी धरती विच्चों कढ्ढ के बलदी ज़मीन ’ते सुट्ट के इस नूं इक विशाल छप्पड़ विच बदल दिंदे हां। हर साल इह प्रकिरिआ दुहराई जांदी है। इस नाल धरती हेठले पाणी दी बड़ी तेज़ी नाल बरबादी हुंदी है। आउण वाले समें दौरान जदों असीं वड्डी पध्धर ’ते पाणी दी बरबादी कर चुक्के होवांगे तां सानूं समझ विच इह आ जावेगा, जिस विकास दे दमगज़े असीं मारदे रहे हां, उह विकास नहीं बलकि इक किसम नाल महां-विनाश वल्ल वधण दी प्रकिरिआ है। निशचित ही आउण वालीआं पीहड़ीआं साडी सोच ’ते अफसोस ज़ाहिर करनगीआं। सानूं कदे इह वी समझ आवेगी कि ज़िंदगी जिऊण दा ज़रीआ केवल पैसा ही नहीं हुंदा।

साडे मुलक दे लोकां दी तरासदी इह रही है कि इत्थे बहुत कुझ्झ गवा के पता चलदा है कि सानूं इंझ नहीं बलकि इंझ करना चाहीदा सी। साडीआं सरकारां शाइद अजिहा करन विच सभ तों वध्ध ज़िंमेवार हुंदीआं हन। सरकारां वल्लों हुण पक्कीआं नहिरां दे तल कच्चे करन दी तिआरी हो रही है। पर विचारन वाली गल्ल इह है कि अजिहा सभ कुझ्झ साडे ज़िहन विच उदों आउंदा है जदों बहुत ज़िआदा नुकसान हो चुक्किआ हुंदा है। हर साल मौनसून दौरान जदों डैमां दे फलड्ड गेट चुक्के जांदे हन तां सतलुज बिआस विच बहुत सारा पाणी कुझ ही दिनां विच वहि के समुंदर विच जा डिगदा है। इस दा नुकसान दरिआवां दे कंढिआं दे दरगुज़र करन वाले गरीब किरसान भुगतदे हन। हहड़ां दा पाणी जित्थे फसलां दी बरबादी करदा है, उत्थे वड्डी पध्धर ’ते इस नाल माली नुकसान वी हुंदा है। जानी नुकसान होण दीआं ख़बरां वी हर साल आउंदीआं हन। अजिहे मौकिआं ’ते सरकारां बंनहां नूं पक्के करन, लोकां नूं तंबू देण तों इलावा मुआवज़े देण दीआं बिआनबाज़ीआं जारी करके फारग हो जांदीआं हन। हहड़ां दी सथिती जेकर भिआनक रूप अख़तिआर कर लवे तां होर पिंडां दे आम लोक पाणी नाल उज्जड़े लोकां लई लंगर पाणी दा प्रबंध कर दिंदे हन। इह सिलसिला दहाकिआं तों चलदा आ रिहा है अते लगभग हर साल दुहराइआ जांदा है। लोक हर साल बरबाद हुंदे हन, वसदे हन अते फिर बरबाद हुंदे हन। पर सरकार वल्लों अजिहीआं प्रसथितीआं रोकण लई कदे वी ढुक्कवे कदम नहीं चुक्के जांदे।

हहड़ां दे पाणीआं दा तेज़ी नाल वहि जाणा जित्थे संकट पैदा करदा है, उत्थे इह पंजाब दी धरती लई नुकसानदेह साबत हो रिहा है। चाहीदा तां इह है सूबे भर विच वगदीआं छोटीआं नदीआं/नहिरां नूं मुड़ तों सुरजीत कीता जावे। हर साल हहड़ां दा वाधू पाणी इनहां नहिरां विच छड्डिआ जावे। इस नाल हर साल दरिआवां विच हहड़ां दी भिआनक बणदी सथिती नूं वी काफी हद्द तक्क रोकिआ जा सकदा है अते धरती हेठले पाणी दा पध्धर वी कुझ सालां विच सुधारिआ जा सकदा है। इस नाल पंजाब दा धरती हेठला पाणी जो तेज़ी नाल दूशित हो रिहा है अते बिमारीआं पैदा करन दा ज़रीआ बण रिहा है दी गुणवत्ता विच वी सुधार आवेगा।

हुण वकत आ गिआ है कि पंजाब दी धरती ’ते रुख्खां दी कटाई नूं घटाइआ जावे। जेकर किसे ज़रूरी प्राजैकट लई रुख्ख कट्टणे वी पैंदे हन तां उनहां दे बदले दो गुणां वध्ध रुख्ख लाए जाण। पर अफसोस, वोट आधारित राजनीती नें मुलक दे लोकां दीआं भविख्खमुखी योजनावां नूं इक तरहां नाल बरेक ही ला दित्ती है। लोकां नूं वोटां वेले कुझ राहतां दे के प्रचा लिआ जांदा है ते फिर पंज साल लोक वख्ख-वख्ख समस्सिआवां नाल दो-चार हुंदे रहिंदे हन।

धरती हेठले पाणी नूं बचाउण अते वातावरण नूं सवश्श बणाउण लवी वध्ध तों वध्ध रुख्ख लाउण अते इनहां दी सांभ-संभाल करन दी वी लोड़ है जदकि इस वेले सभ तों वध्ध रुख्ख सरकारी सरप्रसती हेठ ही विकास दे नांअ ’ते पुट्टे जा रहे हन। हर साल होर रुख्ख लाउण दे विखावे तां बहुत नज़र आउंदे हन पर रुख्खां नाल लद्दीआं संघणीआं वादीआं किधरे नज़र नहीं आउंदीआं।

पंजाब दी सरकार इस समें वड्डे माली संकट दी शिकार है। नेड़ले भविख्ख विच पंजाब दे अंबर तों माली संकट दे संघणे बद्दलां दे छट जाण दे कोई आसार नज़र नहीं आउंदे। केंदर सरकार दा पंजाब प्रती बेरुखी वाला रवईआ लगातार जारी है। इस संदरभ विच जित्थे केंदर सरकार नूं चाहीदा है कि उह पंजाब नूं पाणी दे गंभीर बण रहे संकट विच्चों बाहर कढ्ढण लई सहियोग करे, उत्थे पंजाब सरकार नूं वी चाहीदा है कि होर बेलोड़े खरचे घट्ट करके पंजाब दी धरती नूं बचाउण लई योग उपराले अरंभ करे तां कि इस खित्ते दे लोकां दे रहिण सहिण लई इत्थे साजगार हालात बणे रहिण।

*****