लिखण दे मैदान विच पैर धरदिआं ही सरवण सिंघ नें जदों पैंदी सट्टे सोलां हत्थ लंमी छाल मारी तां ‘दरशकां’ नें हैरानी-भरी ख़ुशी विच, गड्डी दी चीक मारन वांग इक दम लंमा गूंजदा साह भरिआ, उहनां दे दिलां दीआं धड़कणां इंजण वांग काहली काहली ‘छुक छुक’ करन लग्गीआ; चाअ नाल धौणां उच्चीआं हो गईआं, चिहरे लिशकदी धुप्प वांग चमकण लग्गे। हर रोज़ ‘इको जिही छाल’ वेखण दीआं आदी हो चुक्कीआं अख्खां दी मध्धम रौशनी विच अनेकां चिराग़ बल उठ्ठे, मन-तन विसमादी खेड़े विच महिक उठ्ठे। उहनां हुलास नाल भर के परसंसा ते लाड नाल सरवण सिंघ वल्ल वेखिआ। मूंहों आप मुहारे बोल किर पए, “बई वाह! सवाद आ गिआ सरवण सिहां! बंदा गल्ल करे तां ऐं करे!” इहनां पाठक ‘दरशकां’ विच मैं वी सां। ‘आरसी’ विच खिडारीआं बारे उहदे रेख़ा चितर छपण लग्गे तां उहदी लिखत दी जादूगरी नें मैनूं कील लिआ। गुरबचन रंधावे बारे उहदा पहिला आरटीकल ‘आरसी’ विच छपिआ, ‘मुहड़के दा मोती’। मैदान विच दौड़दे, जित्तां जित्तदे, हुजतां करदे, टोटके सुणाउंदे, लत्त चुक्क के ताड़ी मार के हस्सदे, मझैली उपभाशा दे रंग-रस विच गुध्धे फि਼करे कस्सदे गुरबचन दा इस विच अजिहा जीवंत चितर खिच्चिआ होइआ सी कि साहमणे सच्चमुच दी फि਼लम चल्लदी नज़र आउण लग्गी। आपणे मझैल ‘भाऊ’ बारे घिओ-गुझ्झी चूरी वरगा अजिहा अपणत्त भरिआ बिरतांत पहड़ के इहदे करता सरवण सिंघ नाल पैंदी सट्टे अपणत्त दा रिशता जुड़ गिआ। अगला रेखा-चित्र सी परवीन कुमार बारे ‘धरती धक्क’।
परवीन कुमार साडा जाणू सी। साडा बेली। 1962-64 विच मैं सरहाली तों जे बी टी कीती सी। उस साल पंजाब दीआं सकूल-खेडां दे नाल जे बी टी सकूलां दीआं खेडां वी होईआं। परवीन उदों सरहाली दे ख़ालसा सकूल विच नौवीं दा विदिआरथी सी। ख़ालसा सकलू਼ दी अध्धी इमारत साडे कोल सी ते अध्धी ख़ालसिआं कोल। खेड-मैदान वी सांझे। असीं रोज़ मिलदे। हासा ठठ्ठा चल्लदा रहिंदा। मैं फुट्टबाल ते वालीबाल दी टीम दा मैंबर सां। उच्ची ते लंमी छाल वी लाउंदा। वालीबाल तां असीं जि਼ल्हा-मुकाबलिआं विच फ़ाईनल विच हार गए, पर फुट्टबाल जित्त गए। मैं उच्ची छाल मारन विच वी जि਼ल्हे विचों पहिले नंबर `ते आ गिआ। सकूल खेडां विच परवीन हैमर ते डिसकस विच पहिले नंबर `ते सी। असीं जलंधर डवीज़न दे मुकाबलिआं लई जलंधर अप्पड़े तां परवीन आखे, “भाऊ! मैं धाडे नाल रहिणा। तुसीं मेरे घर दे बंदे ओ। ओधर सकूलां वाले पहिले जेतू अथलीट मेरे नाल साड़ा करदे नें। जे किसे नें मैनूं कुझ दे ता, जाह जांदीए हो जू। मैं तां इनचारज नूं कहि `ता कि मैं तां आपणे भाऊआं नाल रहूं।” एथे ही असीं ‘फिर वही दिल लाइआ हूं’ ते ‘मेरे महिबूब’ फि਼लमां वेखीआं। ‘फिर वही दिल लाइआ हूं’ विचले जौइ मुख़र जी नूं वेख के परवीन आखे, “भाऊ सरहाली जांदिआं इहदे वरगा कोट सिवाउणा। फिर वेखूं ‘दाणा’ किवें नहीं फसदी।” उह जे बी टी दे पहिले साल दी कुड़ी `ते दिल डोल्ही बैठा सी। लोक खलो खलो के परवीन वल्ल वेखदे। उह लोकां नूं हैरान होइआ वेख वराछां खोल्ह के हस्सदा, “लौ वेख लौ भाऊ! मैनूं किहड़े फुंमण लग्गे आ।”
असीं जलंधर डवीज़न दा फुट्टबाल जित्त गए ते मैं उच्ची छाल वी। परवीन तां रीकारड तोड़ी जांदा सी। पंजाब दीआं सकूल खेडां लई असीं पटिआले वी कठ्ठे गए। ओथे वी परवीन साडे नाल ही ठहिरिआ। उह साडे नाल रहि के, खा पीके, विचर के सहिज ते सुरख्खिअत महिसूस करदा। उसने सकूली अथलीटां नाल वित्थ बणाई रख्खी। मैं पंजाब विचों उच्ची छाल दे मुकाबले विच पहिले नंबर `ते आ गिआ। असीं पंजाब दे फुट्टबाल मुकाबले वी जित्त गए। बेसिक सकूलां दीआं खेडां तां इथों तक्क ही सन पर परवीन पौड़ी दर पौड़ी चहड़दा ओसे साल सकूल खेडां विच आपणी ईवैंट विचों नैशनल जेतू बण गिआ। उहदीआं चारे पासे धुंमां पै गईआं। कुझ सालां विच उह पूरे देश विच छा गिआ। चारे पासे उहदी ‘बल्ले बल्ले’ हो रही सी। उह जित्तां जित्तदा तां सानूं लग्गदा साडा छोटा भरा मोरचा मार के आइआ है। ‘धरती धक्क’ बारे पहड़ के सानूं लग्गा कैंप विच विचरदा साडा परवीन उह सारे हासे ठठ्ठे, जिहड़े सरवण सिंघ नें बिआन कीते सन, साडे नाल ही करदा तुरिआ फिरदा है। आरटीकल विच परवीन घड़े विच रूह अफ़ज़ा दी बोतल घोल के घड़े नूं मूंह लाई झीक ला के ‘शरबत’ पी रिहा सी। अथलीटां दे होटल विच ठहिरन समें सिंक विच पैर धोंदिआं पैरां दे भार नाल सिंक तोड़ बैठण पिछ्छों ‘पैसे पै जाण’ दे डरों सहिमिआं फिरदा सी। मेरे लई वरते जाण वाले उमपा-अलंकार नाल उह किसे पतलीआं लत्तां वाले साथी अथलीट दी ‘वडिआई’ कर रिहा सी, “लत्तां वेख! जिवें झोले `च पंप पाइआ हुंदा।” जिऊंदा-जागदा परवीन कुमार काग़ज़ां `ते तुरिआ फिरदा सी। बिलकुल साडे नाल-नाल, साडे अंग-संग। सरवण सिंघ नें उस बारे लिख के सच्च मुच्च उसनूं फुंमण ला दित्ते सन। जापे जिवें सरवण सिंघ नें इह आरटीकल साडे बारे ही लिखिआ होवे, उहनां सारिआं बारे, जिनहां नाल उह जलंधर ते पटिआले रहिंदा टोटके सुणा सुणा ढिड्डीं पीड़ां पाउंदा रिहा सी। ‘साडे बंदे’ बारे लिखण करके सरवण सिंघ ‘साडा बंदा’ ही बण गिआ। उहने सानूं आपणी लिखत दा शैदाई बणा लिआ।
मैं ते मेरा दोसत ते जमाती भूपिंदर कोसि਼श करदे कि मारकीट विच आउंदिआं ही अंबरसर पहुंच के ‘आरसी’ हत्थ हेठां कर लईए। महीने दीआं पहिलीआं तरीकां विच कदी उह ते कदी मैं आपणे पिंड सुर सिंघ तों वीह मील दूर अंबरसर वल्ल भज्जदे। सानूं सरवण सिंघ दे खेड नाइकां नूं मिलण दी काहल, खुतखुती ते खिच्च हुुंदी। हुण तक्क ‘प्रीत लड़ी’ नूं छेती तों छेती ख़रीदणा ते पहड़ना साडी पहिल हुुंदी सी पर सरवण सिंघ दी लिखत दी धूहवीं खिच्च नें ‘आरसी’ पहिले नंबर `ते लै आंदी। इक्क तरहां नाल सरवण सिंघ, उस समें तक्क (ते हुण तक्क वी) पंजाबी वारतक दे सुलतान गुरबख़श सिंघ ‘प्रीत लड़ी’ तों वी बाज़ी मार गिआ सी। उह मेरा चहेता लेखक बण गिआ सी। उहदी लिखत मैं चाहत नाल उडीकदा ते उड्ड के पहड़दा। गुरबख़श सिंघ प्रीत-लड़ी जे उहनां दिनां विच मेरे ‘दिमाग़’ दे नेड़े सी तां सरवण सिंघ मेरे ‘दिल’ दे नेड़े हो गिआ।
उहदी वारतक विच विशेश किसम दी खिच्च ते आनंद सी। मेरे लई इस खिच्च दा विशेश कारन सी। मेरे अंदर वी सरवण सिंघ ते अनेक होरनां वांग इक्क असफ़ल जां अत्रिपत खिडारी बैठा सी। मैं वी वड्डा खिडारी बणना चाहुंदा सां, पर बण नां सकिआ। सरवण सिंघ दी लिखण-शुरूआत वेले खेड तों विछ्छड़ण दा दुख्ख मेरे अंदर अजे ताज़ा सी। खेडां तों बाअद उस वेले उच्ची छाल दा नैशनल चैंपीअन अजीत सिंघ कोचिंग लई सरहाली आइआ। मैनूं कहिंदा, “तूं सिध्धा टप्प के जटके ढंग नाल जंप लाउंदैं। जे पंज दस दिन दे अभिआस नाल मछ्छी-तारी जंप मारना सिख्ख जाएं तां तेरी जंप पंज-छे इंच यकदम वध जाऊ। कुझ महीनिआं विच तूं काफ़ी अग्गे जा सकदा एं।” मैं आखिआ, “अग्गे कित्थे जाणैं? जे बी टी कर के प्राइमरी सकूल विच मासटर जा लग्गांगा। उस फीलड विच कित्थे खेड मुकाबले? मेरी खेड दा कोई भविख्ख नहीं।” मैं उहदे आखे नां लग्गा। कोचिंग नां लई।
खेडां नालों टुट्ट के वी मैं खेडां नाल जुड़िआ होइआ सां। आपणे अंदर गवाचे खिडारी नूं मैं अजे वी मैदान विच जूझदिआं वेखणा चाहुंदा सां। पर मेरा मैदान कित्थे सी? मुकाबला कित्थे सी? सरवण सिंघ दीआं लिखतां पहड़ीआं तां भख़े होए मैदान विच मैं जूड़े `ते चिट्टा रुमाल बंनही मिलखा सिंघ नाल साहो साह दौड़न लग्गा, देओ-कद्द परवीन कुमार नें हैमर ते डिसक असमान वल्ल उछाली तां नाल ही मैं वी असमान वल्ल उछ्छलिआ। महिंदर गिल्ल हिरनां वांग चुंगीआं भरदा तीहरी छाल लाउंदा दिसिआ तां मेरे कदम पल-छिण विच योजना पैंडा तैअ करन लग्गे। प्रिथीपाल दी हाकी नें गोलां दा ‘ठाह’ फट्टा खड़काइआ तां मैं आपणे गुट्ट दी ताकत नूं चुंम लिआ। सुरजीत दीआं अख्खां दी गहिर मेरीआं अख्खां `चों झाकण लग्गी। मेरे मुक्के `च मुहंमद अली दे मुक्के दी ताकत उस्सलवट्टे लैण लग्गी। दौड़दिआं मैं कारल लूईस नूं पिछ्छे छड्डण लग्गा। इह ‘गवाचा खिडारी’ सरवण सिंघ दीआं लिखतां विच पूरे ताण नाल खेडण लग्गा। किहड़ा बंदा है जिसने बचपन जां जवानी दे दिनां विच वड्डा खिडारी बणन दा सुपना नां लिआ होवे जां आपणी हैसीअत ते सथिती मुताबक इस लई ज़ोर नां लाइआ होवे जां यतन नां कीते होण। हकीकत ते सुपने दा पाड़ा सुपने दा दम तोड़ दिंदा है। सुपना धुर अवचेतन विच किधरे सौं जांदा। सरवण सिंघ दीआं लिखतां नें पाठक दे मनां उत्तों सवाह पासे कीती ते हरेक बंदे दे मन अंदर धुर हेठां ‘गवाचे खिडारी’ दी धुखदी रूह विच मताबीआं बाल दित्तीआं। उह मेरे वरगे अनेकां-अनेक अणबणे खिडारीआं दीआं अत्रिपत रीझां दा सिरजणहार ते त्रिपत-करता हो निब्बड़िआ। उह मेरे वरगे लख्खां असफ़ल खिडारीआं दा पहिला, वड्डा ते इको इक्क सफ़ल खेड लेखक बण गिआ।
सरवण सिंघ आपणे पाठक नूं खेडां विखाउणा ते खिडाउणा जाणदा सी। उहदी वारतक विच लोहड़े दा हुसन ते ग़ज़ब दा ज़ोर सी। उह पहिले फि਼करे तों पैंदी सट्टे ही पहड़न वाले नूं किरपाल साध वांग ‘गुट्ट’ तों ऐसा घुट्ट के फड़दा कि पाठक किसे होर पासे सोचण जां जाण दी ताकत गवा बहिंदा। उह अगला फि਼करा पहड़न लई कलवल हो उठ्ठदा। पहिले पैरे विच ही सरवण सिंघ कलम दी नोक दी इक्को अड़ेस नाल खिडारी बारे जाणकारी दा भरिआ-भराइआ गड्डा उलद्द सुट्टदा। इस गड्डे तो ‘बोरीआं’ दी थां सोन-रंगे शबदां दीआं मुहरां डिग्गदीआं। उह खिडारी दे कद्द, भार, रंग, खेडे टूरनामैंटां, बणाए रीकारडां, घुंमें देशां, जित्तां-हारां,रुचीआं ते सवादां दीआं गिणतीआं-मिणतीआं, प्रापतीआं, तमगि਼आं अते होर जुड़वें वेरविआं दी झड़ी ला दिंदा। उहदे फि਼करिआं दी लिशक विच खिडारी दा माण-मत्ता आपा हस्सदा-मुसकराउंदा साडीआं अख्खां `चों लंघ के समूलचा साडे मन-मसतक विच आण बहिंदा। खिडारी दीआं रग़ां विच दौड़ रिहा गरम खून पाठकां दीआं रग़ां विच उबाले लैण लग्गदा। उह खिडारी नाल जुड़े सारे जीवन-वेरवे अजिही सुहजीली-जड़त विच पेश करदा कि खिडारी दा पिछोकड़, उहदी मानसिकता ते उहदा विहार सजिंद रूप विच उभर के साहमणे आ जांदा। उह नहाइत उमदा कारागारी नाल शबदां ते वाकां नूं संजोदा-बीड़दा कि खिडारी सामरतख्ख जि਼ंदगी ते खेड दे मैदान विच कारजशील होइआ दिसण लग्गदा। खेड जां खिडारी मैदान विच जित्तण लई सिख़रला ज़ोर लाउंदे तां पहड़न वाले दीआं भवां तण जांदीआं, मत्थे दे वट्ट कस्से जांदे, दिल दी धड़कण तेज़ हो जांदी, जिसम उतसुकता विच सूतिआ जांदा। सरवण सिंघ पाठक नूं मैदान विच भजाई साहो साह कर दिंदा। गोल हुंदा जां किसे ईवैंट विच खिडारी जित्त जांदा तां अजिहे सिख़रले पलां नूं उह अजिही काबलीअत नाल पेश करदा कि पाठक दा बाहवां उच्चीआं करके बदो बदी ललकारा मारन नूं जी कर आउंदा। जे अथलीट जां टीम हार जांदी तां उह मैदान विच ढठ्ठे, हारे, अत्थरू केरदे खिडारीआं दा अजिहा मारमिक द्रिश बंनहदा कि लिखत पहड़न तों बाद वी पाठक कई चिर उस हार दा दुख्ख, पीड़ ते नमोशी आपणे नाल नाल चुक्की फिरदा। उहदे एसे लिखण-अंदाज़ नूं डा हरिभजन सिंघ नें ‘अथलैटिक शैली’ नाल तुलनाइआ सी।
बड़े ही विरले लेखकां नूं इह माण जांदा है कि उहनां दीआं पहिलीआं रचनावां विचों ही सिख़रली कलाकारी दा हुसन डल्हकां मारदा दिसे। सरवण सिंघ दीआं ‘आरसी’ विच छप रहीआं पहिलीआं रचनावां ही माऊंट-ऐवरैस्सटी बुलंदी तों बोलदीआं सन। उस कोल शबदां दे हुसन नूं पछानण, तरतीबण ते विउंतण दी अलोकारी समरत्था सी। उह कविता लिखण वांग `कल्ले `कल्ले शबद दी चोण करदा। जिवें सूझवान सुनिआरा छोटी चिमटी नाल नगीनिआं नूं चुक्कदा ते पूरी सिआणप, कारीगरी ते कलाकारी नाल उसनूं गहिणिआं विच जड़दा है ओवें ही सरवण सिंघ इहनां ‘नगीने शबदां’ नूं वाकां विच इस अंदाज़ नाल जोड़दा बीड़दा कि शबदां दी इस सुहजीली जड़त दे जलौअ विचों जि਼ंदगी दा बहुरंगा, बहु-अरथी ते बहु-प्रभावी हुसन झलकारे मारन लग्गदा। सरीर नाल तां उस तों इछ्छा अनुसार खेडिआ ते जित्तिआ नहीं सी जा सकिआ, पर शबदां नाल खेडण दा उह चैंपीअन हो निब्बड़िआ। उहदा दिल करदा तां शबदां विच अजिहे रंग घोलदा कि पहड़न वाले साहमणे मूरतां बणन लग्गदीआं। दिल चाहुंदा तां शबदां दी ऐसी फि਼लमी रील चलाउंदा कि पाठक ‘दरशक’ बण के रंग-रस भरी चल्लदी फि਼लम दा आनंद मानण लग्गदा। इंज उह ‘अथलैटिक शैली’ दे नाल ‘चित्रातमक शैली’, ‘द्रिशातमक शैली’ ते ‘फि਼लमांकण शैली’ दा वी उसताद हो निब्बड़िआ।
एना ही नहीं उस कोल वाकां विच सत्ते रंग भरन दा लासानी हुनर है। बाल नूं लै के कोई खिडारी छूट-वटवीं तेज़ी नाल जदों गोल करन लई गोलां वल्ल दौड़दा है जां सौ मीटर दी दौड़ दौड़दिआं नेड़े नेड़े दौड़ रहे दौड़ाक जदों फिनसि਼ंग लाईन नूं छुहण लई पूरा ताण ला रहे हुंदे हन तां उस वेले ‘वेखीए भई! हुण की बणदै?” वाली दरशकां दे मन दी सिख़रली जगिआसा, काहली, खुतखुती अते अंतला नतीजा जाण लैण दी तीबर अभिलाशा सरवण सिंघ दे शबदां विच पूरे ताण-माण नाल दौड़दी है। पाठक लिखत दे अंत नूं जानण लई रचना दे नाल नाल दौड़िआ जांदा है। पर आपणे तरक-संगत अंजाम तक्क पहुंचण तों पहिला शबदां नाल खेडदिआं सरवण सिंघ पाठक-दरशक नूं काबू करी रख्खण लई कई तरहां दी ‘डरिबलिंग’ करदा, झकानीआं दिंदा अनेकां कौतक रचदा है।
इक कौतक है उस वल्लों आपणी लिखत राहीं पाठक नूं इंदरिआवी-रस देण लई सुचेत पर बड़ा सहिज ते सफ़ल यतन करना। ‘अख्खां’ दी भुख्ख त्रिपत करन लई उह कई हीले करदा है। हरीआं फ़सलां, खिड़े-महिके फुल्लां, झीलां-दरिआवां दे पाणी दीआं लिशकोरां, असमान विच उड्डदीआं तित्तर-खंभीआं बदलीआं, भुज्जदे रेते, उड्डदी धूड़, घिर आए बद्दलां, वरहदे मूसलेधार मींहां, सिर `ते आए सूरज दी लिशक ते डुब्बदे सूरज दी लाली आदि दे द्रिश सिरज के उह आपणी रचना विच प्रकिरती दा हुसन आपणे पूरे जलौअ विच द्रिशटमान कर दिंदा है। खिडारीआं दे टरैक सूटां दे रंग, उहनां दे पिंडे तों वहिंदा मुहड़का, मत्थे दे वट्ट, अख्खां दी गहिर, जित्त दा खेड़ा ते हार दी नमोशी, पिंडिआं अते पंडालां दे रंग पाठक नूं साकार दिसण ला दिंदा है। ‘कंन-रस’ देण लई उहदी वारतक विच किते वंझलीआं, सारंगीआं ते अलगोजि਼आं दीआं सुरां सुणदीआं हन; किते नचार दे पैरां विच बझ्झे घुंगरू छणकदे हन; किते रणजीत सिंघ सिधवां ते चंद सिंघ जंडी दी बुलंद आवाज़ विच ‘जग्ग जंकशन रेलां दा गड्डी इक आवे इक जावे’ दी उच्ची हेक सुणाई दिंदी है। जे सुंघण-शकती नूं त्रिपत करन लई उहदीआं लिखतां विच तळे जांदे पकौड़िआं, बणदीआं जलेबीआं, पत्त चहड़न `ते आए गुड़ दी महिक; रिझ्झदे मसालेदार मास दी वाशनां, भठ्ठी `चों निकलदी तत्ती देसी शराब दी ‘ख़ुशबो’ नासां विच जलूण छेड़दी है तां नाल ही बक्करी दा दुध्ध पा के बणाई कुड़ंघी चाह, भाफ़ां छड्डदे गरम तड़काए साग विच घुलदी मख्खणी, काहड़नी विच कहड़दे दुध्ध उत्ते तरदी गेरूआ मलाई दा सवाद वी जीभ उत्ते तैरन लग्गदा है। पाठक इंदिआरवी-रस दा सवाद माणदा अंदरे अंदर चटख़ारे लैंदा लिखत दे नाल नाल भज्जा जांदा है।
इंज उह मिकनातीसी खिच्च सिरज के पाठक नूं रचना नाल जोड़ी रख्खदा है, तोरी रख्खदा है। तुरदिआं तुरदिआं पाठक नूं पता ही नहीं चल्लदा कि कदों उह शबदां दे सिरजे अजिहे तलिसमी संसार विच पहुंच गिआ है जित्थे उहदी समुच्ची होंद कीली गई है। उह ‘सरवण सिंघ’ ते सरवण सिंघ ‘उह’ हो गिआ है। सरवण सिंघ वल्लों आपणे रचनई संसार दे इस तलिस्समी संसार विच पाठक नूं उतार लैण तों भाव इह है कि सरवण सिंघ दी रचना केवल तरदी-तरदी बिरतांत-बाज़ी तक्क सीमत नहीं सगों उह बंदिआं, घटनावां, सथितीआं अते वरतारिआं दे डूंघ विच उत्तर जाण दी असीम रचनई समरत्था दा मालक है। उह जि਼ंदगी दे, मनुख्खी विहार दे अनेकां झरोखे खोल्ह दिंदा है जिनहां विचों जि਼ंदगी दी समझ दे अनेकां कोने साडे साहवें लिश-लिश लिशकण लग्गदे हन।
इह सभ-कुझ करना सरवण सिंघ दी रचना-जुगत दा हिस्सा है। उह मनुख्ख दे मन अंदर पए सथाई भावां नूं टुंबण दा हुनर वी बाख़ूबी जाणदा है। सूख़म किसम दा हास-विअंग ते टिच्चर-विनोद उहदी रचना जुगत दा मीरी गुण है। उह पाठक नूं कुतकुतारीआं करी जांदा है, हसाई वी जांदा है ते जि਼ंदगी दी किसे टेढ, नुकस ते बेतरतीबी दी सुहजमई ठुकाई वी करी जांदा है ताकि सथितीआं, सरकारां, हालात, बंदिआं अते वरतारिआं दे वल-विंग सिध्धे ते सूत हो जाण। उसदी लिखत विच अकसर उतशाह, खेड़े, हुलास अते आनंद दा माहौल हुंदा है पर लोड़ पैण `ते उह किते किते सथिती दी मंग अनुसार विच-विच अत्थरूआं दा छिट्टा वी दई जांदा है। पर उह पाठक नूं अत्थरूआं विच डुब्बण नहीं दिंदा। माड़ीआं जिहीआं अख्खां सिल्ल्हीआं हुंदीआं हन तां उह फिर पाठक दी वख्खी कुतकुता दिंदा है। रोंदे-रोंदे बंदे दे बुल्ल्हां `ते मुड़ मुसकणी खिड़ उठ्ठदी है। उहदी रचना पहड़दिआं पहड़दिआं पाठक रंग, रस, गंध दा सवाद वी माणदा है; हस्सदा-मुसकराउंदा वी है; उहदीआं अख्खां वी भिज्जदीआं हन; मुहड़को-मुहड़की वी हुंदा है; रोह विच वी आउंदा है, जित्त दे मंच `ते खिडारी नाल खलो के आनंदत वी हुंदा है, असफ़ल होण `ते निंमोझूण उदासी विच सिर वी सुट्टदा है, देस-विदेस दे हालात पहड़दिआं, उहनां सारीआं थावां `ते विचरदिआं ही महिसूस नहीं करदा सगों जि਼ंदगी दे अनेकां वरतारिआं दी सहिज समझ वी प्रापत करदा है।
अजिही समझ कोई लेखक तद ही दे सकण दे समरत्थ हुंदा है जे उस कोल संवेदनशील मन होवे, जरख़ेज़ दिमाग़ होवे, जिं਼दगी दा वसीह अनुभव होवे, अधिअन दा ख़ज़ाना अंग-संग होवे, इतिहास दी डूंघी सूझ होवे, खोजी दी बरीक बिरती होवे, जज़बिआं दीआं उब्बड़-खाबड़ घाटीआं विचों अडिग्ग ते अडोल रहि के पार जा सकण दा भावुक-संतुलन होवे, ‘आकाश’ विच खलो के ‘धरती’ नूं वेखण, वाचण ते विवेचण दी ताज़ी, तिख्खी ते दूर-दरशी नज़र होवे। इह सभ कुझ तां कच्चा मसाला है। लिखण दे बेशकीमती हुनर दी बदौलत ही कोई लेखक इस मसाले विचों दरशनी, सुहजमई, आकरशक, आदरशक, चिरजीवी ते प्रभावशाली आकार घड़ण दे समरत्थ हुंदा है। सरवण सिंघ इहनां सारीआं बरकतां नाल माला-माल है। उह शबद-घाड़ा वी है; सुहज-घाड़ा; सूरत-घाड़ा ते सुरत-घाड़ा वी है।
निसचै ही सरवण सिंघ दा पंजाबी वारतक लेखण दे खेतर विच विलख्खण सथान है। इह ठीक है कि उह पंजाबी विच खेडां ते खिडारीआं बारे लिखण वाला पहिला, वड्डा ते प्रमाणिक लेखक है पर सरवण सिंघ नें सिरफ़ खेडां जां खिडारीआं बारे ही नहीं लिखिआ। उहदीआं लिखतां विच पंजाब दा पिंड आपणे सारे रंगां, सुरतीआं-बिरतीआं विच उठ्ठदा, जागदा, अंगड़ाई भरदा, हस्सदा-खेडदा, तरदा-डुब्बदा, चहड़दा-तिलकदा, खलोता-तुरदा, ललकारे मारदा ते भुब्बीं रोंदा दिखाई दिंदा है। अज्ज तक्क पंजाब दे पिंडां बारे सभ तों प्रमाणिक पुसतक गिआनी गुरदित्त सिंघ दी ‘मेरा पिंड’ गिणी जांदी है। गुरदित्त सिंघ नें पंजाब दे पिंड दी कहाणी नूं जित्थे छड्डिआ सी, सरवण सिंघ नें इह ‘दौड़’ उसतों अग्गे शुरू कीती है। ‘पिंड दी सत्थ चों’, ‘बातां वतन दीआं’ ते ‘फेरी वतनां दी’ पहड़ के ही पता लग्गेगा कि गुरदित्त सिंघ तों ‘बैटन’ फड़ के सरवण सिंघ नें ‘आपणे हिस्से दी दौड़’ किंने ताण ते शान नाल दौड़ी है ते इह दौड़ जित्त के गल्ल नूं किवें सिरे ला दित्ता है। पिछले पंजाह-सठ्ठ साल विच पंजाब दा पिंड किवें जीविआ, विचरिआ ते बदलिआ है, इसदी सभ तों वड्डी याद-योग झाकी सरवण सिंघ दीआं लिखतां विचों ही मिलेगी। इहनां लिखतां विच बदल रहे पंजाब दी आतमा दे बहु-रंगे झलकारे द्रिशटमान हुंदे हन। उहने गिआनी गुरदित्त सिंघ दे बुलंद झंडे दे नाल आपणा झंडा वी बराबर गड्ड दित्ता है। जे इह झंडा गिआनी हुरां दे झंडे तों उच्चा नहीं तां छोटा तां किसे सूरत विच वी नहीं। मेरे दिल दी सुणदे ओ तां सच्ची गल्ल जे, इसनूं सरवण सिंघ नाल यारी कारन दित्ती रिआइत नां समझणा, सरवण सिंघ दा झंडा गिआनी हुरां दे झंडे नालों उच्चा लहिरा रिहा जे। किउं? किउंकि आपो आपणे वेले दे पंजाब दे पिंड बारे जाणकारी दी पध्धर दे जे दोवां लेखकां नूं बराबर नंबर वी दे दित्ते जाण तद वी गल्ल कहिण दे अंदाज़ विच सरवण सिंघ नाल गिआनी जी दी तुलना नहीं कीती जा सकदी। सरवण सिंघ इस पख्खों उहनां नालों किते अग्गे निकल गिआ है। सरवण सिंघ वरगी वारतक गिआनी हुरां तों नहीं लिखी जा सकी। इह हारी सारी दे वस दा हुनर नहीं! हारी सारी इह वारतक काहनूं लिख सकदा है! इह वारतक सरवण सिंघ ही लिख सकदा है। इह कमाल सरवण सिंघ दी कलम नूं ही नसीब होइआ है।
सच्ची गल्ल तां इह है कि डूंघी ते विआपक साहितक, समाजक ते मनुख्खी मन दी सूझ रख्खण वाला सरवण सिंघ वरगा संवेदनशील लेखक; जिसनूं दिलकश, अरथवान, धूह-पाऊ, जगदा ते जागदा फि਼करा लिखणा आउंदा है, साहित दी किसे वी विधा विच लिखेगा तां उसदी लिखत विचों संबंधत विधा दी कलातमक आभा फुट्ट फुट्ट निकलेगी ही। सभ तों पहिलां मेरा धिआन सरवण सिंघ दीआं गाहे-ब-गाहे लिखीआं चंद कु कहाणीआं वल्ल जांदा है। उहने गिणती विच लिखीआं तां भावें घट्ट ही, पर जिहड़ीआं वी लिखीआं, उहनां कहाणीआं विचों घट्टो घट्ट अध्धीआं दा कद्द तां पंजाबी विच लिखीआं गईआं बिहतरीन कहाणीआं नालों किसे तरहां वी घट्ट नहीं। ‘नचार’ जित्थे दूहरे मनुख्खी किरदार दी सहिज ते कलातमक अक्कासी दी यादग़ारी तसवीर है ओथे पंजाब दे पेंडू सभिआचार नाल जुड़े पातरां दे मनप्रचावे, माहौल, मानसिकता दा अति-प्रभावी जीवंत चितर वी है। ‘बुढ्ढा ते बीज’ उस सिरहड़ी, सिदकी, सबर-सबूरी वाले संघरशशील पंजाबी दी सदा लई चेतिआं विच वस्स जाण वाली कलामई दासतान है जिहड़ा हालात अग्गे कदी वी हार नहीं मंनदा; जो बार बार डिग्ग के मुड़ उठ्ठदा है ते हरेक असावीं ते अणसुखावीं सथिती विच हर वार नवीं लड़ाई लड़न लई तिआर रहिंदा है। ‘हैमिंगवे’ दे ‘बुढ्ढा ते समुंदर’ दे सैंटीआगो नाल भावें उसनूं नां वी तुलनाइआ जावे तद वी संतोख सिंघ धीर दी अमर कहाणी ‘कोई इक सवार’ दे बारू तांगे वाले नाल तां इह ‘बाबा’ सहिजे ही बर मेचदा दिखाई दिंदा है। ‘पंज रुपिआं दा भार’ कहाणी मनुख्खी मन दी बहु-रंगता, तरलता ते तरंगता दा दिल नूं छूह जाण वाला अजिहा सजिंद बिरतांत है कि कहाणी पहड़दिआं बिरतांतकार ते बस्स दे डराईवर दे नाल पाठक दीआं अख्खां वी सिल्ल्हीआं हो जांदीआं हन। अगली गल्ल इह है कि बिरतांतकार आपणी गल्ल कहि के ते डराईवर बस्स विच बहि के आप तां द्रिश तों अलोप हो जांदे हन पर जांदे जांदे दोवें जणे आपणे मन दा सारा भार पाठक दे मन `ते उलद्द जांदे हन। मैं जद वी इस कहाणी दे अंत नूं चेते करदा हां तां ओसे वेले दोवां पातरां दे मन दा भार मेरे मन `ते आण टिकदा है। इंज ही ‘निधाना साध नहीं’ अते ‘उड्डदी धूड़ दिसे’ कहाणीआं दा जि਼कर कीता जा सकदा है। अध्धी सदी पहिलां पहड़ी कहाणी ‘उड्डदी धूड़ दिसे’ दा गभ्भरू ते ख़ानाबदोश मुटिआर अज्ज वी गरमीआं दी तिख्खड़ दुपहिरे भुज्जदे होए मुहब्बत दी छिण-भंगरी वाछड़ विच भिज्जदे दिखाई दे रहे हन। अध्धी सदी पहिला सिरफ़ इक्को वार पहड़ी कहाणी जे सदा लई मेरे वरगे पाठक दे मन विच सथिर हो गई है तां लेखक दी अपार ते अमर रहिण वाली रचना रच सकण दी योगता नूं सहिजे ही नतमसतक होण नूं चित्त किउं नां करे!
इह सतरां लिखदिआं मैनूं आप वी संग आ रही है कि कुझ महत्तवपूरन कहाणी संग्रहि संपादत करन समें मैनूं इहनां कहाणीआं नूं उहनां संग्रहिआं विच शामल करन दा खि਼आल किउं नां आइआ। इस विच कसूर मेरा वी है ते सरवण सिंघ दा वी। मेरा इस करके कि मैं खेड-लेखण दे शहिनशान सिकंदरे-आज़म सरवण सिंघ दे डल्हकां मारदे हीरिआं जड़े ताज वल्ल ही इक्क-टक्क वेखी गिआ; उसदी शहिनसा਼ही दे जलौअ नें किसे होर पासे नज़र जाण ही नां दित्ती। उहदा कसूर इह है कि उह आपणे आप नूं खेड-लेखक वजों सथापत करन विच रुझ्झ गिआ ते पैंदी सट्टे इस ख़ेतर विच बणी सरवप्रवानित सरदारी नाल एना सरूरिआ गिआ कि बाकी दीआं साहितक विधावां नूं ओं ही टिच्च समझण लग्गा। उहदा अशवमेध यग्ग वल्ल अजेतू घोड़ा चहु-दिशावां विच पौड़ां नाल धरती पुट्टदा फूंकारे मार रिहा सी। हुण उह मिंनहां-मीसणा बण के भोले भाअ आखदा है, “पंजाबी विच खेडां खिडारीआं बारे लिखण दा मैदान असलों खाली पिआ सी। मैं सोचिआ, मनां, पंजाबी विच कहाणीआं ते कवितावां लिखण वाले तां बेअंत हन। इट्ट पट्टिआं कहाणीकार ते कवी निकल रहे हन, बलकि बैठे ई इट्टां `ते हन। मैं इक होर इट्ट `ते बहि जावांगा! कहाणीआं लिखी गिआ तां नां मैं तिंनां `च होवांगा ते नां तेरहां `च। खेडां ते खिडारीआं बारे लिखण `च मैं किसे नूं डाही नहीं दिंदा भावें घोड़ीआं मगर ला लैण! कहाणी लिखदा रहिंदा तां पता नहीं किंनवां नंबर हुंदा?”
उहदे इस कथन बारे मैं सिरफ़ एनी टिप्पणी करनी है कि सरवण सिंघ वरगे लेखक कदी इट्टां `ते नहीं बैठदे। उह भावें कुझ वी लिखण सदा पाठकां दे दिल दे तख़त `ते बिराजमान हुंदे हन। सरवण सिंघ नाल नाल कहाणीआं वी लिखी जांदा तां ‘तेरहां’ विच तां उसदी गिणती कदी वी नहीं सी होणी सगों मेरा तां दाअवा है कि उुह ‘तिंनां’ विच तां हर हालत विच ही हुंदा। इह वी वड्डी गल्ल नहीं कहाणीकार वी पहिले नंबर दा ही बण जांदा ते हुण तों कई चिर पहिलां साहित अकादमी दा इनाम वी कुट्ट चुक्का हुंदा। उहदी सवैजीवनी ते सफ़रनामें वी पहड़ के वेख लवो मेरे आखे दी सदाकत जाण जावोगे। ‘अख्खीं वेख नां रज्जीआं’ सफ़रनामे दा पंजाबी दे चुनिंदा सफ़रनामिआं विच जि਼कर कीता जांदा है। सवै-जीवनी ‘हसंदिआं-खिलंदिआं’ दा शुमार वी पंजाबी दीआं प्रमाणिक ते याद-योग सवैजीवनीआं विच कीता जावेगा।
सरवण सिंघ दी बहु-विधाई साहित रच सकण दी समरत्था दा विशलेशण करदिआं मेरा धिआन सहिजे ही किसे अणजाणे आलोचक वल्ल चला गिआ है जिस नें किसे कानफ़रंस विच टिप्पणी करदिआं हुकमनामा सुणाउंदिआं किहा सी कि खेड-लेखक सिरफ़ पत्तरकार हुंदे नें, साहितकार नहीं। सरवण सिंघ दरिआ-दिल बंदा है। छेती कीते किसे दी गल्ल दा गुस्सा नहीं करदा। निंमहां जिहा ते मिंनहां जिहा हस्स के गल्ल नूं बड़े सलीके नाल टाल दिंदा है। कहिण लग्गा कि जे तुसीं सानूं साहितकार नहीं मंनदे तां नां सही; असीं ‘सिहतकार’ ही ठीक हां। कहिण नूं उस नें कहि तां दित्ता, फौरी तौर `ते गल्ल टळ वी गई पर जिंनी वार उसने आपणीआं लिखतां ते गल्ल-बात विच आलोचक ते आपणे कथन नूं दुहराइआ है उसतों लग्गदा है कि उसने इह गल्ल अजे तक्क दिल नूं लाई होई है। इसे जि਼द `चों ही ख़बरे उसने ‘सिहतकार’ बणन दी ठाण लई है।
पिछले कुझ सालां तों उह खेड-पत्तरकारी करन वल्ल कुझ वधेरे ही उलार हो गिआ है। उहनूं देस-विदेश तों खेड-मेले वेखण, उहनां बारे कुमैंटरी करन दे सद्दे आउंदे रहिंदे हन। दुनीआं दे किसे ते कदी किसे शहिर विच उह खेड मेलिआं दी कुमैंटरी करन तुरिआ रहिंदा है। प्रबंधकां दी प्राहुणचारी दा आनंद माणदा है। उह पंजाबी दा इक्को इक्क लेखक है जिस नें कलम दे सिर `ते हवाई जहाज़ां दे एने जि਼आदा हूटे लए हन, संबंध बणाए हन, सेवा करवाई है। उह इह गल्ल आप वी बड़ी हुब्ब के दस्सदा है। वापस मुड़ के उह खेड-मेलिआं नूं उतशाहत करन, खिडारीआं ते खेड-प्रबंधकां नूं ख़ुश करन लई लेख लिख के अख़बारां विच छपवाउंदा है ते किसे अगले मेले `ते जाण लई सूट-केस तिआर करन लग्गदा है। देश विदेश विच छपदे किसे नां किसे अख़बार विच उहदी कोई अजिही पत्तरकारी खेड-लिखत हर हफ़ते छपी वेखण नूं मिल जांदी है। ‘वेखण’ नूं इस करके आख रिहां किउंकि मेलिआं बारे लिखे उहदे लेखां विचों, उहदी लिखत नूं मेरे अंदरला उड्ड के पहड़न दी चाहत रख्खण वाला आशक-पाठक कदी कदी भावें उहदा भाशाई कौशल वेखण लई इक्क अध्धा पैरा पहड़ लवे, नहीं तां पहड़ण तों बिनां ही बहुती वार उहदे सिरलेख अते सरवण सिंघ दी फोटो वेख के अख़बार दा सफ़ा उथल्ल दिंदा हां। सोचदा हां हरेक मेले दी रीपोरट इक्को तरहां दी ही होणी है! प्रबंधकां ते खिडारीआं दे नावां दी सूची पहड़ के भला मैं की लैणा है! मैनूं लग्गदा है सरवण सिंघ दी ‘साहितकारी’ नूं सरवण सिंघ दी ‘पत्तरकारी’ नें दब्ब लिआ है।
निरसंदेह उहदी खेड-पत्तरकारी वी साहितक-चाशनी वाली हुंदी है पर असीं साहितक-चाशनी वाली पत्तरकारी दी कीमत ते आपणा सिख़रली समरत्था वाला प्रतिभावान साहितकार सरवण सिंघ नहीं गवाउणा चाहुंदे। हवाई जहाज़ां दे हूटिआं ते प्राहुणचारी मानण दा उसने बथेरा रीकारड बणा लिआ है। इह रीकारड हुण किसे तों टुट्टण नहीं लग्गा। सभ तों पहिला ते सभ तों वड्डा खेड-लेखक होण दी सरदारी वी उहदे कोल ही रहिणी है। वड्डे भाअ नूं मेरी बेनती है कि अव्वल तां ‘जिंनीं नहाती ओना पुंन’ समझ के इहनां मेलिआं ते सैर-सपाटिआं नूं हुण संकोच लवे; नहीं तां मेले वी जंम जंम वेखी जाए पर साडा ‘सरवण सिंघ’ सानूं मोड़ देवे जिस सरवण सिंघ नें लिखण-काल दे मुढले दिनां विच ही ‘मेला मुकसर दा’, ‘मुहड़के दा मोती’, ‘धरती धक्क’, ‘अलसी दा फुल्ल’, ‘अग्ग दी नाल’ ते ‘कलहिरी मोर’ वरगीआं शाहकार लिखतां राहीं ‘जमरौद’ दे किल्हे `ते ‘निशान साहिब’ गड्ड के आपणी लासानी लिखण-प्रतिभा दी धाक जमा दित्ती सी। ‘निधाना साध नहीं’, ‘नचार’, ‘बुढ्ढा ते बीज’ ते ‘पंज रुपिआं दा भार’ वरगीआं बिहतरीन यादग़ारी कहाणी लिख के वड्डे-वड्डे साहितकारां दा धिआन आपणे वल्ल खिच्च लिआ सी; ‘अख्खीं वेख नां रज्जीआं’ वरगा सफ़रनामां लिख के सफ़रनामा-लेखण विच नवां इतिहास सिरजिआ सी; ‘हसंदिआं खिलंदिआं’ वरगी सवैजीवनी लिख के नवीआं पैड़ां पाईआं हन। उसे ‘साहितकार’ सरवण सिंघ नूं मुड़ अजिहीआं सिख़रलीआं शाहकार रचनावां दा कप्पड़ा बुणन दी लोड़ है जिस नाल इस ‘निशान साहिब’ दा पुराणा पैंदा जा रिहा ‘चोला साहिब’ बदलिआ जा सके। असीं इस झंडे नूं पहिलां वांग ही साहितक आकाश विच सिर उच्चा चुक्क के फरफराउंदा ते लहिराउंदा वेखण दी आस ते उडीक विच हां।
पत्तरकारी-लिखतां दा बणदा महत्तव पछाणदिआं ते मंनदिआं होइआं ते पत्तरकारी ते साहितकारी दे तवाज़न विच साहितकारी दे पल्लड़े विच वधेरे भार पाउण दी राइ देण तों बाअद आओ! आपां मुड़ तों सरवण सिंघ दीआं साहितक-महत्तव वालीआं शाहकार रचनावां दा धिआन धरीए। जिहड़ीआं गल्लां मैं सरवण सिंघ दी बहु-दिशावी प्रतिभा बारे, उहदी वारतक दे लासानी हुनर बारे, हरेक विधा विच उहदी कमाल दी कलाकारी ते सिरजण-समरत्था बारे कीतीआं हन, जे तुसीं उनहां `ते विशवास कर लवो तां की तुहानूं लग्गदा है कि उकत आलोचक दे कथन विच भोरा भर वी सच्चाई है! की सरवण सिंघ केवल ‘सिहतकार’ ही है? सरवण सिंघ वरगा ‘साहितकार’ बणना किसे हारी सारी दे वस्स दी गल्ल नहीं। मेरीआं गल्लां `ते विशवास तुहानूं इस करके वी करना पैणा है कि किसे दी ख़ुशामद करना मेरे सुभा दा हिस्सा ही नहीं। उंज वी नां मैं कदी माड़े बंदे बारे लिखिआ है ते नां ही माड़ी लिखत बारे। इस पुसतक दा संपादन करन दी जि਼ंमेवारी वी मैं इसे करके ही ओटी सी कि सरवण सिंघ बंदा वी वधीआ है ते लेखक वी। मैं उहदी लिखण-कला दा शैदाई हां। मेरे इहनां शबदां विच सरवण सिंघ दी रचना दा सिर चहड़िआ जादू ही बोलिआ है।
हाल दी घड़ी मैं लेखक सरवण सिंघ बारे ही लिखिआ है, सोहणे सज्जण सरवण ‘बंदे’ बारे कदी फेर गल्लां करांगे। उंज बंदे दा होणा, जीणा-थीणा उहदा विचार ते विहार ही रचना विचों सफ़ुटत हुंदा है। उह सिरहड़ी ते सिदकवान है। सहिज अते संतुलत है। रीं रीं करन वाला रोंदू नहीं; हसंदड़ा-खिलंदड़ा है; जि਼ंदगी जिऊण अते मानण दे चाअ नाल गळ-ग़ळ तक्क डुब्बा होइआ जि਼ंदगी दा आशक है। संसार दे सारे सुहप्पण नूं इको वार गलवक्कड़ी विच लै लैण लई काहला। इह सारा कुझ उहदी लिखत विचों वी डुल्ल्ह डुल्ल्ह पैंदा है। सफ़रनामे ‘अख्खीं वेख नां रज्जीआं’ दा नामकरन उहदी जीवन नूं रज्ज रज्ज के वेखण ते मानण दी चाहत दा ही प्रगटा है। सवै-जीवनी ‘हसंदिआं-खिलंदिआं’ दा सिरलेख जीवन प्रती उहदे हां-मुख रवई्ईए दी शाहदी भरदा है। उहदी लिखत विच किधरे वी अणलुड़ींदी उपभावकता दा लिज़लिज़ा प्रदरशन नहीं होइआ, किधरे वी संघणी उदासी दे लंमे प्रछावें नहीं दिसदे। नां उह जि਼ंदगी विच किसे नाल ईरख़ा ते साड़ा करदा है नां ही उहदी लिखत विच किसे नाल वैर-भाव दी हुमक आउंदी है। उह तां खू਼बसूरत ते ख़ुशबूदार इनसान है। इंज दी ही उहदी लिखत है। हर वेले महिकां वंडदी, उतशाह ते प्रेरना दिंदी, डिग्गिआं होइआं नूं उठण ते तुरन लई वंगारदी ते सारी दुनीआं नूं आपणी हिक्क अते मुहब्बत दे ज़ोर `ते फ़तहि कर लैण लई हौंसला दिंदी होई।
खिडारीआं बारे रेख़ा-चित्र लिखण दी चाहत अते प्रेरना, उहदे मन विच, बलवंत गारगी दे साहितकारां बारे लिखे रेख़ा-चित्रां दी ख़सता-करारी वारतक दे प्रभाव-अधीन पैदा होई। पर सरवण सिंघ ‘बंदे’ दे तौर `ते गारगी नालों वख्खरा सी। उहनूं गारगी वांग लिखत नूं करारा करन लई संबंधत बंदे बारे झूठ बोल के, कोलों मसाला ला के, वधाई चहड़ाई गल्ल करन दा लालच नहीं सी। उह सच्चा-सुच्चा बंदा है। उहने खिडारीआं बारे लिखदिआं आपणी गल्ल-बात नूं प्रभावशाली बनाउण लई झूठ नहीं बोलिआ। खिडारीआं दी शख़सीअत उत्ते मसाले दे फ़ालतू खलेपड़ नहीं चाहड़े। आपणे आप नूं गारगी वांग हरेक पातर नालों उच्चे थां नहीं रख्खिआ। उहनां दी निंदिआ नहीं कीती। किसे उच्चे पलैटफ़ारम तों खलो के संबोधत होण दी थां सरवण सिंघ खिडारी दे नाल नाल `ते पिछ्छे पिछ्छे दौड़िआ है, इक्क निंदक वांग तां असलों नहीं सगों इक्क डुल्ल्हे होए आशक अते प्रसंसक वांग उसने खिडारी दे सोहिले गाए हन, उहदीआं प्रापतीआं दी वडिआई कीती है।
सरवण सिंघ रौशनी दा आशक है, कालख़ दा वणजारा नहीं। उह कलम दी बुरश-छुह नाल मनां नूं लबेड़न वाला नहीं सगों मनां दी मैळ धोण वाला लेखक है। पाठक नूं चसका देण लई उह गारगी वांग शबदां नूं वाशना दी चाशनी विच नहीं लबेड़दा; ससता ते सतही मनोरंजन करन लई काम-उतेजना वाले वाक ते द्रिश नहीं सिरजदा। उहने पाठकां दी हिरस नूं पठ्ठे नहीं पाए। गारगी वांग लुच्च-बिआनी करके नां आप सवाद लिआ नां दित्ता है। उहने गारगी दा इह सुझाअ हस्स के टाल दित्ता सी कि ‘खेतां दी इकल्ल विच मिले जवान मुंडे कुड़ी तों तूं ‘कुझ करवाइआ’ तां है नहीं’, कहाणी किवें बणूं?’ सरवण सिंघ नें सोच लिआ सी, ‘मैं ‘कुझ करवाउण’ तों बिनां ही पहड़न-योग वारतक लिख के विखावांगा।’
‘बीमार’ द्रिशटी दी थां उसने ‘सिहतमंद’ नज़र नाल जीवन नूं वेखिआ है। उहदी इस नज़र ते कलम दा कमाल ही है कि उसतों प्रभावत हो के दरजनां नवें खेड-लेखक ते खेड- कुमैंटेटर इस मैदान विच कुद्द पए हन। सरवण सिंघ ते उसदी ‘आल-औलाद’ इह हसंदड़ी-खिलंदड़ी टोली आपणीआं लिखतां ते बोलां राहीं सरवण सिंघ दी अगवाई विच खेड़े, खुशी, उतशाह, उद्दम ते चहड़दी कला दे गीत गा रही है जद कि बलवंत गारगी दी साहितक ‘आल-औलाद’ ‘देह-वाद’ अते मनुख्खी अंदरले नूं ‘फोलण’ दे नां `ते केवल काम-क्रिआवां दे प्रकिरतक द्रिश सिरज रही है; सुनसनी पैदा करन लई काम-लिब्बड़े वाक, वाक-अंश, अवैध लिंग-संबंधां ते लिंग-अंगां दा खुल्ल्हा जि਼कर-ज़कार करन नूं वड्डी साहितकारी समझ रही है। अंदरले कुहज नूं फरोल के ‘बाहर सुट्टण’ दी थां पाठकां दी रूह ते मूंह-मत्थे `ते मळ रही है। सरवण सिंघ ‘काग’ नहीं ‘हंस’ है। उह कूड़ा ते गंद नहीं फोलदा। उहदी हंस-बुध्ध मोतीआं दी मुतलाशी है। गारगी तों प्रभावत हो के वी उह गारगी तों किते वख्खरा अते वित्थ `ते खलोता असमानी सिख़रां छुह रिहा है; लाहौर दे उच्चे बुरज वांग; जिसदे हेठों सिरजणा दे भर-वहिंदे दरिआ वगदे हन, जिनहां दा पाणी रूहां नूं सिंजदा, मनां दीआं हरिआवलां नूं होर हरीआं करदा, आसां-उमीदां दे बूटिआं नूं नवें-नवें फ़ल-फुल्ल लाउंदा, जि਼ंदगी दी फ़सल नूं लहिलहाउण ला दिंदा है।
किहा जांदा है कि काम अते करुणा दा बिआन अते वरनण किसे वी लिखत नूं सभ तों वध्ध पहड़न-योग बनाउण दी ढुकवीं जुगत है। पर इह सरवण सिंघ दी लिखत दा कमाल ही है कि उहने आपणी रचना विच इहनां संदां दी वरतों तों बग़ैर ही लट लट बलदे जलौअ वाली अजिही सोहणी ते सुहंढणी वारतक लिखी है कि पहड़नयोगता दा इक्क नवां ते निआरा मिआर सथापत कर दित्ता है। इह मिआर होरनां लेखकां लई वी वंगार है। साडी तमंनां है कि कोई सूरमा रचनाकार आवे ते सरवण सिंघ दे मैदान विच रख्खे ‘पानां दे बीड़े’ नूं चुक्कण दा साहस करे!
सरवण सिंघ बड़ा धक्कड़-धावी लिखारी है। मैं बड़ा ज़ोर लाइआ है कि उसनूं किसे नां किसे पासिओं काबू करां। गुट्ट फड़ां तां तुरत हुजका मार के छुडा लैंदा है, लत्तां नूं जफ्फा मारन पवां तां हिरन वांग चुंगी भर के मेरे उत्तों दी छाल मार जांदा है। कैंची मारां तां मैनूं कुछ्छड़ चुक्की लकीर टप्प जांदा है। गल्ल की; उहदे `च जान ही एनी है, जिसम ई एनां तिलकवा है कि जिहड़े वी अंग नूं हत्थ पावां उह बदो-बदी हत्थां `चों तिलक के निकल जांदा है।
फिर हार के मैं सोचिआ कि उह `कल्ल्हे नाल `कल्ल्हे दी ‘कबड्डी’ विच तां मेरे काबू आ नहीं सकणा किउं नां उसनूं ‘सांझा जफ्फा’ लाइआ जावे। इस मकसद लई असीं उहदे सरप्रसतां, समकालीआं, सज्जणां-सनेहीआं, संबंधीआं, शागिरदां ते शरधालूआं दी चाली बंदिआं दी वड्डी टीम बणा के, `कठ्ठे हो के उसनूं घेरन ते काबू करन दा यतन अगले सफि਼आं विच कीता है। पर सच्ची गल्ल इह है कि काबू उह साडी इस वड्डी टीम तों वी नहीं आइआ। बिना पिंडे नूं मिट्टी लवाइआं उह साथों छुट्ट के हंदिआं दे पार खलोता, पिछ्छे मुड़ के साडे वल्ल विंहदा खिड़ खिड़ हस्सी जांदा है ते बांह उच्ची करके सानूं वंगार रिहा है।
कोई गल्ल नहीं भा सरवण सिहां! सानूं तेरे तों हार जाण दी कोई नमोशी नहीं। इस हार विच ही जित्त दा असली सवाद है। तूं लिखण दे मैदान विच एदां ही मल्लां मारदा रहु। जित्तां जित्तदा रहु! साडीआं दुआवां तेरे नाल नें।
अख़ीर विच मैं उहनां सारे विदवान लेखकां दा धंनवाद करना आपणा फ़रज़ समझदा हां जिनहां नें साडे साहवें सरवण सिंघ दी लिखत अते शख़सीअत दे अनेकां रंग रौशन कीते हन। इस पुसतक दा प्रेरक ते नाइक होण कर के सरवण सिंघ दा उहनां तों वी वध्ध धंनवादी हां; इस करके वी किउंकि मेरे हिस्से दा बहुता कंम वी उहनूं ही करना पिआ है। पुसतक नूं छापण लई तुरत हुंगारा भरन वाले संगम पबलीकेशनज़ मानसा दे मालक श्री अशोक हुरां दा धंनवाद करन दी वाजबीअत तां बणदी ही है।

