لِکھݨ دے مَیدان وِچ پَیر دھردِیاں ہی سروݨ سِںگھّ نیں جدۄں پَیںدی سٹّے سۄلاں ہتھّ لمّی چھال ماری تاں ’درشکاں‘ نیں ہَیرانی-بھری خُشی وِچ٬ گڈّی دی چِیک مارن واںگ اِک دم لمّا گُۄںجدا ساہ بھرِیا٬ اُہناں دے دِلاں دِییاں دھڑکݨاں اِںجݨ واںگ کاہلی کاہلی ’چھُک چھُک‘ کرن لگِّییا؛ چاء نال دھَۄݨاں اُچِّییاں ہۄ گئیِیاں٬ چِہرے لِشکدی دھُپّ واںگ چمکݨ لگّے۔ ہر رۄذ ’اِکۄ جِہی چھال‘ ویکھݨ دِییاں آدی ہۄ چُکِّییاں اکھّاں دی مدھّم رَۄشنی وِچ انیکاں چِراغ بل اُٹھّے٬ من-تن وِسمادی کھیڑے وِچ مہِک اُٹھّے۔ اُہناں ہُلاس نال بھر کے پرسںسّا تے لاڈ نال سروݨ سِںگھّ ولّ ویکھِیا۔ مُۄںہۄں آپ مُہارے بۄل کِر پئے٬ “بئی واہ! سواد آ گِیا سروݨ سِہاں! بںدّا گلّ کرے تاں اَیں کرے!” اِہناں پاٹھک ’درشکاں‘ وِچ مَیں وی ساں۔ ’آرسی‘ وِچ کھِڈارِییاں بارے اُہدے ریخا چِتر چھپݨ لگّے تاں اُہدی لِکھت دی جادُۄگری نیں مَینُۄں کِیل لِیا۔ گُربچن رںدھّاوے بارے اُہدا پہِلا آرٹِیکل ’آرسی‘ وِچ چھپِیا٬ ’مُڑھکے دا مۄتی’۔ مَیدان وِچ دَۄڑدے٬ جِتّاں جِتّدے٬ ہُجتاں کردے٬ ٹۄٹکے سُݨائُںدے٬ لتّ چُکّ کے تاڑی مار کے ہسّدے٬ مجھَیلی اُپبھاشا دے رںگّ-رس وِچ گُدھّے پھِکرے کسّدے گُربچن دا اِس وِچ اجِہا جِیوںتّ چِتر کھِچِّیا ہۄئِیا سی کِہ ساہمݨے سچّمُچ دی پھِلم چلّدی نذر آئُݨ لگّی۔ آپݨے مجھَیل ’بھائۄُ‘ بارے گھِئۄ-گُجھّی چُۄری ورگا اجِہا اپݨتّ بھرِیا بِرتاںت پڑھ کے اِہدے کرتا سروݨ سِںگھّ نال پَیںدی سٹّے اپݨتّ دا رِشتا جُڑ گِیا۔ اگلا ریکھا-چِتْر سی پروِین کُمار بارے ’دھرتی دھکّ’۔

پروِین کُمار ساڈا جاݨُۄ سی۔ ساڈا بیلی۔ 1962-64 وِچ مَیں سرہالی تۄں جے بی ٹی کِیتی سی۔ اُس سال پںجّاب دِییاں سکُۄل-کھیڈاں دے نال جے بی ٹی سکُۄلاں دِییاں کھیڈاں وی ہۄئیِیاں۔ پروِین اُدۄں سرہالی دے خالسا سکُۄل وِچ نَۄوِیں دا وِدِیارتھی سی۔ خالسا سکلُۄ دی ادھّی اِمارت ساڈے کۄل سی تے ادھّی خالسِیاں کۄل۔ کھیڈ-مَیدان وی ساںجھے۔ اسِیں رۄذ مِلدے۔ ہاسا ٹھٹھّا چلّدا رہِںدّا۔ مَیں پھُٹّبال تے والِیبال دی ٹِیم دا مَیمبر ساں۔ اُچّی تے لمّی چھال وی لائُںدا۔ والِیبال تاں اسِیں جِلہا-مُکابلِیاں وِچ فائیِنل وِچ ہار گئے٬ پر پھُٹّبال جِتّ گئے۔ مَیں اُچّی چھال مارن وِچ وی جِلہے وِچۄں پہِلے نمبّر `تے آ گِیا۔ سکُۄل کھیڈاں وِچ پروِین ہَیمر تے ڈِسکس وِچ پہِلے نمبّر `تے سی۔ اسِیں جلںدھّر ڈوِیذن دے مُکابلِیاں لئی جلںدھّر اپّڑے تاں پروِین آکھے٬ “بھائۄُ! مَیں دھاڈے نال رہِݨا۔ تُسِیں میرے گھر دے بںدّے اۄ۔ اۄدھر سکُۄلاں والے پہِلے جیتُۄ اتھلِیٹ میرے نال ساڑا کردے نیں۔ جے کِسے نیں مَینُۄں کُجھ دے تا٬ جاہ جاںدِیئے ہۄ جُۄ۔ مَیں تاں اِنچارج نُۄں کہِ `تا کِہ مَیں تاں آپݨے بھائۄُیاں نال رہُۄں۔” ایتھے ہی اسِیں ’پھِر وہی دِل لائِیا ہُۄں‘ تے ’میرے مہِبُۄب‘ پھِلماں ویکھِییاں۔ ’پھِر وہی دِل لائِیا ہُۄں‘ وِچلے جَۄئ مُخر جی نُۄں ویکھ کے پروِین آکھے٬ “بھائۄُ سرہالی جاںدِیاں اِہدے ورگا کۄٹ سِوائُݨا۔ پھِر ویکھُۄں ’داݨا‘ کِویں نہِیں پھسدی۔” اُہ جے بی ٹی دے پہِلے سال دی کُڑی `تے دِل ڈۄلہی بَیٹھا سی۔ لۄک کھلۄ کھلۄ کے پروِین ولّ ویکھدے۔ اُہ لۄکاں نُۄں ہَیران ہۄئِیا ویکھ وراچھاں کھۄلہ کے ہسّدا٬ “لَۄ ویکھ لَۄ بھائۄُ! مَینُۄں کِہڑے پھُمّݨ لگّے آ۔”

اسِیں جلںدھّر ڈوِیذن دا پھُٹّبال جِتّ گئے تے مَیں اُچّی چھال وی۔ پروِین تاں رِیکارڈ تۄڑی جاںدا سی۔ پںجّاب دِییاں سکُۄل کھیڈاں لئی اسِیں پٹِیالے وی کٹھّے گئے۔ اۄتھے وی پروِین ساڈے نال ہی ٹھہِرِیا۔ اُہ ساڈے نال رہِ کے٬ کھا پِیکے٬ وِچر کے سہِج تے سُرکھِّئت مہِسُۄس کردا۔ اُسنے سکُۄلی اتھلِیٹاں نال وِتھّ بݨائی رکھّی۔ مَیں پںجّاب وِچۄں اُچّی چھال دے مُکابلے وِچ پہِلے نمبّر `تے آ گِیا۔ اسِیں پںجّاب دے پھُٹّبال مُکابلے وی جِتّ گئے۔ بیسِک سکُۄلاں دِییاں کھیڈاں تاں اِتھۄں تکّ ہی سن پر پروِین پَۄڑی در پَۄڑی چڑھدا اۄسے سال سکُۄل کھیڈاں وِچ آپݨی اِیوَیںٹ وِچۄں نَیشنل جیتُۄ بݨ گِیا۔ اُہدِییاں چارے پاسے دھُمّاں پَے گئیِیاں۔ کُجھ سالاں وِچ اُہ پُۄرے دیش وِچ چھا گِیا۔ چارے پاسے اُہدی ’بلّے بلّے‘ ہۄ رہی سی۔ اُہ جِتّاں جِتّدا تاں سانُۄں لگّدا ساڈا چھۄٹا بھرا مۄرچا مار کے آئِیا ہَے۔ ’دھرتی دھکّ‘ بارے پڑھ کے سانُۄں لگّا کَیمپ وِچ وِچردا ساڈا پروِین اُہ سارے ہاسے ٹھٹھّے٬ جِہڑے سروݨ سِںگھّ نیں بِیان کِیتے سن٬ ساڈے نال ہی کردا تُرِیا پھِردا ہَے۔ آرٹِیکل وِچ پروِین گھڑے وِچ رُۄہ افذا دی بۄتل گھۄل کے گھڑے نُۄں مُۄںہ لائی جھِیک لا کے ’شربت‘ پی رِہا سی۔ اتھلِیٹاں دے ہۄٹل وِچ ٹھہِرن سمیں سِںکّ وِچ پَیر دھۄںدِیاں پَیراں دے بھار نال سِںکّ تۄڑ بَیٹھݨ پِچھّۄں ’پَیسے پَے جاݨ’ دے ڈرۄں سہِمِیاں پھِردا سی۔ میرے لئی ورتے جاݨ والے اُمپا-الںکّار نال اُہ کِسے پتلِییاں لتّاں والے ساتھی اتھلِیٹ دی ’وڈِیائی‘ کر رِہا سی٬ “لتّاں ویکھ! جِویں جھۄلے `چ پمپّ پائِیا ہُںدّا۔” جِئۄُںدا-جاگدا پروِین کُمار کاغذاں `تے تُرِیا پھِردا سی۔ بِلکُل ساڈے نال-نال٬ ساڈے اںگّ-سںگّ۔ سروݨ سِںگھّ نیں اُس بارے لِکھ کے سچّ مُچّ اُسنُۄں پھُمّݨ لا دِتّے سن۔ جاپے جِویں سروݨ سِںگھّ نیں اِہ آرٹِیکل ساڈے بارے ہی لِکھِیا ہۄوے٬ اُہناں سارِیاں بارے٬ جِنہاں نال اُہ جلںدھّر تے پٹِیالے رہِںدّا ٹۄٹکے سُݨا سُݨا ڈھِڈِّیں پِیڑاں پائُںدا رِہا سی۔ ’ساڈے بںدّے‘ بارے لِکھݨ کرکے سروݨ سِںگھّ ’ساڈا بںدّا‘ ہی بݨ گِیا۔ اُہنے سانُۄں آپݨی لِکھت دا شَیدائی بݨا لِیا۔

مَیں تے میرا دۄست تے جماتی بھُۄپِںدّر کۄسِش کردے کِہ مارکِیٹ وِچ آئُںدِیاں ہی امبّرسر پہُںچّ کے ’آرسی‘ ہتھّ ہیٹھاں کر لئیِئے۔ مہِینے دِییاں پہِلِییاں ترِیکاں وِچ کدی اُہ تے کدی مَیں آپݨے پِںڈّ سُر سِںگھّ تۄں وِیہ مِیل دُۄر امبّرسر ولّ بھجّدے۔ سانُۄں سروݨ سِںگھّ دے کھیڈ نائِکاں نُۄں مِلݨ دی کاہل٬ کھُتکھُتی تے کھِچّ ہُُںدّی۔ ہُݨ تکّ ’پْرِیت لڑی‘ نُۄں چھیتی تۄں چھیتی خرِیدݨا تے پڑھنا ساڈی پہِل ہُُںدّی سی پر سروݨ سِںگھّ دی لِکھت دی دھُۄہوِیں کھِچّ نیں ’آرسی‘ پہِلے نمبّر `تے لَے آںدی۔ اِکّ ترہاں نال سروݨ سِںگھّ٬ اُس سمیں تکّ (تے ہُݨ تکّ وی) پںجّابی وارتک دے سُلتان گُربخش سِںگھّ ’پْرِیت لڑی‘ تۄں وی باذی مار گِیا سی۔ اُہ میرا چہیتا لیکھک بݨ گِیا سی۔ اُہدی لِکھت مَیں چاہت نال اُڈِیکدا تے اُڈّ کے پڑھدا۔ گُربخش سِںگھّ پْرِیت-لڑی جے اُہناں دِناں وِچ میرے ’دِماغ‘ دے نیڑے سی تاں سروݨ سِںگھّ میرے ’دِل‘ دے نیڑے ہۄ گِیا۔

اُہدی وارتک وِچ وِشیش کِسم دی کھِچّ تے آنںدّ سی۔ میرے لئی اِس کھِچّ دا وِشیش کارن سی۔ میرے اںدّر وی سروݨ سِںگھّ تے انیک ہۄرناں واںگ اِکّ اسفل جاں اتْرِپت کھِڈاری بَیٹھا سی۔ مَیں وی وڈّا کھِڈاری بݨنا چاہُںدّا ساں٬ پر بݨ ناں سکِیا۔ سروݨ سِںگھّ دی لِکھݨ-شُرُۄیات ویلے کھیڈ تۄں وِچھّڑݨ دا دُکھّ میرے اںدّر اجے تاذا سی۔ کھیڈاں تۄں بائد اُس ویلے اُچّی چھال دا نَیشنل چَیمپِیئن اجِیت سِںگھّ کۄچِںگّ لئی سرہالی آئِیا۔ مَینُۄں کہِںدّا٬ “تُۄں سِدھّا ٹپّ کے جٹکے ڈھںگّ نال جمپّ لائُںدَیں۔ جے پںجّ دس دِن دے ابھِیاس نال مچھّی-تاری جمپّ مارنا سِکھّ جائیں تاں تیری جمپّ پںجّ-چھے اِںچ یکدم ودھ جائۄُ۔ کُجھ مہِینِیاں وِچ تُۄں کافی اگّے جا سکدا ایں۔” مَیں آکھِیا٬ “اگّے کِتھّے جاݨَیں؟ جے بی ٹی کر کے پْرائِمری سکُۄل وِچ ماسٹر جا لگّاںگا۔ اُس پھِیلڈ وِچ کِتھّے کھیڈ مُکابلے؟ میری کھیڈ دا کۄئی بھوِکھّ نہِیں۔” مَیں اُہدے آکھے ناں لگّا۔ کۄچِںگّ ناں لئی۔

کھیڈاں نالۄں ٹُٹّ کے وی مَیں کھیڈاں نال جُڑِیا ہۄئِیا ساں۔ آپݨے اںدّر گواچے کھِڈاری نُۄں مَیں اجے وی مَیدان وِچ جُۄجھدِیاں ویکھݨا چاہُںدّا ساں۔ پر میرا مَیدان کِتھّے سی؟ مُکابلا کِتھّے سی؟ سروݨ سِںگھّ دِییاں لِکھتاں پڑھِییاں تاں بھخے ہۄئے مَیدان وِچ مَیں جُۄڑے `تے چِٹّا رُمال بنّہی مِلکھا سِںگھّ نال ساہۄ ساہ دَۄڑن لگّا٬ دیئۄ-کدّ پروِین کُمار نیں ہَیمر تے ڈِسک اسمان ولّ اُچھالی تاں نال ہی مَیں وی اسمان ولّ اُچھّلِیا۔ مہِںدّر گِلّ ہِرناں واںگ چُںگِّییاں بھردا تِیہری چھال لائُںدا دِسِیا تاں میرے کدم پل-چھِݨ وِچ یۄجنا پَیںڈا تَیء کرن لگّے۔ پْرِتھِیپال دی ہاکی نیں گۄلاں دا ’ٹھاہ‘ پھٹّا کھڑکائِیا تاں مَیں آپݨے گُٹّ دی تاکت نُۄں چُمّ لِیا۔ سُرجِیت دِییاں اکھّاں دی گہِر میرِییاں اکھّاں `چۄں جھاکݨ لگّی۔ میرے مُکّے `چ مُہمّد الی دے مُکّے دی تاکت اُسّلوٹّے لَیݨ لگّی۔ دَۄڑدِیاں مَیں کارل لُۄئیِس نُۄں پِچھّے چھڈّݨ لگّا۔ اِہ ’گواچا کھِڈاری‘ سروݨ سِںگھّ دِییاں لِکھتاں وِچ پُۄرے تاݨ نال کھیڈݨ لگّا۔ کِہڑا بںدّا ہَے جِسنے بچپن جاں جوانی دے دِناں وِچ وڈّا کھِڈاری بݨن دا سُپنا ناں لِیا ہۄوے جاں آپݨی ہَیسِیئت تے ستھِتی مُتابک اِس لئی ذۄر ناں لائِیا ہۄوے جاں یتن ناں کِیتے ہۄݨ۔ ہکِیکت تے سُپنے دا پاڑا سُپنے دا دم تۄڑ دِںدّا ہَے۔ سُپنا دھُر اوچیتن وِچ کِدھرے سَۄں جاںدا۔ سروݨ سِںگھّ دِییاں لِکھتاں نیں پاٹھک دے مناں اُتّۄں سواہ پاسے کِیتی تے ہریک بںدّے دے من اںدّر دھُر ہیٹھاں ’گواچے کھِڈاری‘ دی دھُکھدی رُۄہ وِچ متابِییاں بال دِتِّییاں۔ اُہ میرے ورگے انیکاں-انیک اݨبݨے کھِڈارِییاں دِییاں اتْرِپت رِیجھاں دا سِرجݨہار تے تْرِپت-کرتا ہۄ نِبّڑِیا۔ اُہ میرے ورگے لکھّاں اسفل کھِڈارِییاں دا پہِلا٬ وڈّا تے اِکۄ اِکّ سفل کھیڈ لیکھک بݨ گِیا۔

سروݨ سِںگھّ آپݨے پاٹھک نُۄں کھیڈاں وِکھائُݨا تے کھِڈائُݨا جاݨدا سی۔ اُہدی وارتک وِچ لۄہڑے دا ہُسن تے غذب دا ذۄر سی۔ اُہ پہِلے پھِکرے تۄں پَیںدی سٹّے ہی پڑھن والے نُۄں کِرپال سادھ واںگ ’گُٹّ‘ تۄں اَیسا گھُٹّ کے پھڑدا کِہ پاٹھک کِسے ہۄر پاسے سۄچݨ جاں جاݨ دی تاکت گوا بہِںدّا۔ اُہ اگلا پھِکرا پڑھن لئی کلول ہۄ اُٹھّدا۔ پہِلے پَیرے وِچ ہی سروݨ سِںگھّ کلم دی نۄک دی اِکّۄ اڑیس نال کھِڈاری بارے جاݨکاری دا بھرِیا-بھرائِیا گڈّا اُلدّ سُٹّدا۔ اِس گڈّے تۄ ’بۄرِییاں‘ دی تھاں سۄن-رںگّے شبداں دِییاں مُہراں ڈِگّدِییاں۔ اُہ کھِڈاری دے کدّ٬ بھار٬ رںگّ٬ کھیڈے ٹُۄرنامَیںٹاں٬ بݨائے رِیکارڈاں٬ گھُمّیں دیشاں٬ جِتّاں-ہاراں٬رُچِییاں تے سواداں دِییاں گِݨتِییاں-مِݨتِییاں٬ پْراپتِییاں٬ تمگِیاں اتے ہۄر جُڑویں ویروِیاں دی جھڑی لا دِںدّا۔ اُہدے پھِکرِیاں دی لِشک وِچ کھِڈاری دا ماݨ-متّا آپا ہسّدا-مُسکرائُںدا ساڈِییاں اکھّاں `چۄں لںگھّ کے سمُۄلچا ساڈے من-مستک وِچ آݨ بہِںدّا۔ کھِڈاری دِییاں رغاں وِچ دَۄڑ رِہا گرم کھُۄن پاٹھکاں دِییاں رغاں وِچ اُبالے لَیݨ لگّدا۔ اُہ کھِڈاری نال جُڑے سارے جِیون-ویروے اجِہی سُہجِیلی-جڑت وِچ پیش کردا کِہ کھِڈاری دا پِچھۄکڑ٬ اُہدی مانسِکتا تے اُہدا وِہار سجِںدّ رُۄپ وِچ اُبھر کے ساہمݨے آ جاںدا۔ اُہ نہائِت اُمدا کاراگاری نال شبداں تے واکاں نُۄں سںجّۄدا-بِیڑدا کِہ کھِڈاری سامرتکھّ جِںدّگی تے کھیڈ دے مَیدان وِچ کارجشِیل ہۄئِیا دِسݨ لگّدا۔ کھیڈ جاں کھِڈاری مَیدان وِچ جِتّݨ لئی سِخرلا ذۄر لائُںدے تاں پڑھن والے دِییاں بھواں تݨ جاںدِییاں٬ متھّے دے وٹّ کسّے جاںدے٬ دِل دی دھڑکݨ تیذ ہۄ جاںدی٬ جِسم اُتسُکتا وِچ سُۄتِیا جاںدا۔ سروݨ سِںگھّ پاٹھک نُۄں مَیدان وِچ بھجائی ساہۄ ساہ کر دِںدّا۔ گۄل ہُںدّا جاں کِسے اِیوَیںٹ وِچ کھِڈاری جِتّ جاںدا تاں اجِہے سِخرلے پلاں نُۄں اُہ اجِہی کابلِیئت نال پیش کردا کِہ پاٹھک دا باہواں اُچِّییاں کرکے بدۄ بدی للکارا مارن نُۄں جی کر آئُںدا۔ جے اتھلِیٹ جاں ٹِیم ہار جاںدی تاں اُہ مَیدان وِچ ڈھٹھّے٬ ہارے٬ اتھّرُۄ کیردے کھِڈارِییاں دا اجِہا مارمِک دْرِش بنّہدا کِہ لِکھت پڑھن تۄں باد وی پاٹھک کئی چِر اُس ہار دا دُکھّ٬ پِیڑ تے نمۄشی آپݨے نال نال چُکّی پھِردا۔ اُہدے ایسے لِکھݨ-اںدّاذ نُۄں ڈا ہرِبھجن سِںگھّ نیں ’اتھلَیٹِک شَیلی‘ نال تُلنائِیا سی۔

بڑے ہی وِرلے لیکھکاں نُۄں اِہ ماݨ جاںدا ہَے کِہ اُہناں دِییاں پہِلِییاں رچناواں وِچۄں ہی سِخرلی کلاکاری دا ہُسن ڈلہکاں ماردا دِسے۔ سروݨ سِںگھّ دِییاں ’آرسی‘ وِچ چھپ رہِییاں پہِلِییاں رچناواں ہی مائۄُںٹ-اَیورَیسّٹی بُلںدّی تۄں بۄلدِییاں سن۔ اُس کۄل شبداں دے ہُسن نُۄں پچھانݨ, ترتِیبݨ تے وِئُںتݨ دی الۄکاری سمرتھّا سی۔ اُہ کوِتا لِکھݨ واںگ `کلّے `کلّے شبد دی چۄݨ کردا۔ جِویں سُۄجھوان سُنِیارا چھۄٹی چِمٹی نال نگِینِیاں نُۄں چُکّدا تے پُۄری سِیاݨپ٬ کارِیگری تے کلاکاری نال اُسنُۄں گہِݨِیاں وِچ جڑدا ہَے اۄویں ہی سروݨ سِںگھّ اِہناں ’نگِینے شبداں‘ نُۄں واکاں وِچ اِس اںدّاذ نال جۄڑدا بِیڑدا کِہ شبداں دی اِس سُہجِیلی جڑت دے جلَۄء وِچۄں جِںدّگی دا بہُرںگّا٬ بہُ-ارتھی تے بہُ-پْربھاوی ہُسن جھلکارے مارن لگّدا۔ سرِیر نال تاں اُس تۄں اِچھّا انُسار کھیڈِیا تے جِتِّیا نہِیں سی جا سکِیا٬ پر شبداں نال کھیڈݨ دا اُہ چَیمپِیئن ہۄ نِبّڑِیا۔ اُہدا دِل کردا تاں شبداں وِچ اجِہے رںگّ گھۄلدا کِہ پڑھن والے ساہمݨے مُۄرتاں بݨن لگّدِییاں۔ دِل چاہُںدّا تاں شبداں دی اَیسی پھِلمی رِیل چلائُںدا کِہ پاٹھک ’درشک‘ بݨ کے رںگّ-رس بھری چلّدی پھِلم دا آنںدّ مانݨ لگّدا۔ اِںج اُہ ’اتھلَیٹِک شَیلی‘ دے نال ’چِتْراتمک شَیلی‘, ’دْرِشاتمک شَیلی‘ تے ’پھِلماںکݨ شَیلی‘ دا وی اُستاد ہۄ نِبّڑِیا۔

اینا ہی نہِیں اُس کۄل واکاں وِچ ستّے رںگّ بھرن دا لاسانی ہُنر ہَے۔ بال نُۄں لَے کے کۄئی کھِڈاری چھُۄٹ-وٹوِیں تیذی نال جدۄں گۄل کرن لئی گۄلاں ولّ دَۄڑدا ہَے جاں سَۄ مِیٹر دی دَۄڑ دَۄڑدِیاں نیڑے نیڑے دَۄڑ رہے دَۄڑاک جدۄں پھِنسِںگّ لائیِن نُۄں چھُہݨ لئی پُۄرا تاݨ لا رہے ہُںدّے ہن تاں اُس ویلے ’ویکھِیئے بھئی! ہُݨ کی بݨدَے؟” والی درشکاں دے من دی سِخرلی جگِیاسا٬ کاہلی٬ کھُتکھُتی اتے اںتّلا نتِیجا جاݨ لَیݨ دی تِیبر ابھِلاشا سروݨ سِںگھّ دے شبداں وِچ پُۄرے تاݨ-ماݨ نال دَۄڑدی ہَے۔ پاٹھک لِکھت دے اںتّ نُۄں جانݨ لئی رچنا دے نال نال دَۄڑِیا جاںدا ہَے۔ پر آپݨے ترک-سںگّت اںجّام تکّ پہُںچّݨ تۄں پہِلا شبداں نال کھیڈدِیاں سروݨ سِںگھّ پاٹھک-درشک نُۄں کابُۄ کری رکھّݨ لئی کئی ترہاں دی ’ڈرِبلِںگّ‘ کردا٬ جھکانِییاں دِںدّا انیکاں کَۄتک رچدا ہَے۔

اِک کَۄتک ہَے اُس ولّۄں آپݨی لِکھت راہِیں پاٹھک نُۄں اِںدرِیاوی-رس دیݨ لئی سُچیت پر بڑا سہِج تے سفل یتن کرنا۔ ’اکھّاں‘ دی بھُکھّ تْرِپت کرن لئی اُہ کئی ہِیلے کردا ہَے۔ ہرِییاں فسلاں٬ کھِڑے-مہِکے پھُلّاں٬ جھِیلاں-درِیاواں دے پاݨی دِییاں لِشکۄراں٬ اسمان وِچ اُڈّدِییاں تِتّر-کھمبھِّییاں بدلِییاں٬ بھُجّدے ریتے٬ اُڈّدی دھُۄڑ٬ گھِر آئے بدّلاں٬ ورہدے مُۄسلیدھار مِیںہاں٬ سِر `تے آئے سُۄرج دی لِشک تے ڈُبّدے سُۄرج دی لالی آدِ دے دْرِش سِرج کے اُہ آپݨی رچنا وِچ پْرکِرتی دا ہُسن آپݨے پُۄرے جلَۄء وِچ دْرِشٹمان کر دِںدّا ہَے۔ کھِڈارِییاں دے ٹرَیک سُۄٹاں دے رںگّ٬ اُہناں دے پِںڈّے تۄں وہِںدّا مُڑھکا٬ متھّے دے وٹّ٬ اکھّاں دی گہِر٬ جِتّ دا کھیڑا تے ہار دی نمۄشی٬ پِںڈِّیاں اتے پںڈّالاں دے رںگّ پاٹھک نُۄں ساکار دِسݨ لا دِںدّا ہَے۔ ’کنّ-رس‘ دیݨ لئی اُہدی وارتک وِچ کِتے وںجھّلِییاں٬ سارںگِّییاں تے الگۄجِیاں دِییاں سُراں سُݨدِییاں ہن؛ کِتے نچار دے پَیراں وِچ بجھّے گھُںگّرُۄ چھݨکدے ہن؛ کِتے رݨجِیت سِںگھّ سِدھواں تے چںدّ سِںگھّ جںڈّی دی بُلںدّ آواذ وِچ ’جگّ جںکّشن ریلاں دا گڈّی اِک آوے اِک جاوے‘ دی اُچّی ہیک سُݨائی دِںدّی ہَے۔ جے سُںگھّݨ-شکتی نُۄں تْرِپت کرن لئی اُہدِییاں لِکھتاں وِچ تلھے جاںدے پکَۄڑِیاں٬ بݨدِییاں جلیبِییاں٬ پتّ چڑھن `تے آئے گُڑ دی مہِک؛ رِجھّدے مسالیدار ماس دی واشناں٬ بھٹھّی `چۄں نِکلدی تتّی دیسی شراب دی ’خُشبۄ‘ ناساں وِچ جلُۄݨ چھیڑدی ہَے تاں نال ہی بکّری دا دُدھّ پا کے بݨائی کُڑںگھّی چاہ٬ بھافاں چھڈّدے گرم تڑکائے ساگ وِچ گھُلدی مکھّݨی٬ کاڑھنی وِچ کڑھدے دُدھّ اُتّے تردی گیرُۄیا ملائی دا سواد وی جِیبھ اُتّے تَیرن لگّدا ہَے۔ پاٹھک اِںدِیاروی-رس دا سواد ماݨدا اںدّرے اںدّر چٹخارے لَیںدا لِکھت دے نال نال بھجّا جاںدا ہَے۔

اِںج اُہ مِکناتِیسی کھِچّ سِرج کے پاٹھک نُۄں رچنا نال جۄڑی رکھّدا ہَے٬ تۄری رکھّدا ہَے۔ تُردِیاں تُردِیاں پاٹھک نُۄں پتا ہی نہِیں چلّدا کِہ کدۄں اُہ شبداں دے سِرجے اجِہے تلِسمی سںسّار وِچ پہُںچّ گِیا ہَے جِتھّے اُہدی سمُچّی ہۄںد کِیلی گئی ہَے۔ اُہ ’سروݨ سِںگھّ‘ تے سروݨ سِںگھّ ’اُہ‘ ہۄ گِیا ہَے۔ سروݨ سِںگھّ ولّۄں آپݨے رچنئی سںسّار دے اِس تلِسّمی سںسّار وِچ پاٹھک نُۄں اُتار لَیݨ تۄں بھاو اِہ ہَے کِہ سروݨ سِںگھّ دی رچنا کیول تردی-تردی بِرتاںت-باذی تکّ سِیمت نہِیں سگۄں اُہ بںدِّیاں٬ گھٹناواں٬ ستھِتِییاں اتے ورتارِیاں دے ڈُۄںگھ وِچ اُتّر جاݨ دی اسِیم رچنئی سمرتھّا دا مالک ہَے۔ اُہ جِںدّگی دے٬ منُکھّی وِہار دے انیکاں جھرۄکھے کھۄلہ دِںدّا ہَے جِنہاں وِچۄں جِںدّگی دی سمجھ دے انیکاں کۄنے ساڈے ساہویں لِش-لِش لِشکݨ لگّدے ہن۔

اِہ سبھ-کُجھ کرنا سروݨ سِںگھّ دی رچنا-جُگت دا ہِسّا ہَے۔ اُہ منُکھّ دے من اںدّر پئے ستھائی بھاواں نُۄں ٹُمبّݨ دا ہُنر وی باخُۄبی جاݨدا ہَے۔ سُۄخم کِسم دا ہاس-وِئںگّ تے ٹِچّر-وِنۄد اُہدی رچنا جُگت دا مِیری گُݨ ہَے۔ اُہ پاٹھک نُۄں کُتکُتارِییاں کری جاںدا ہَے٬ ہسائی وی جاںدا ہَے تے جِںدّگی دی کِسے ٹیڈھ٬ نُکس تے بیترتِیبی دی سُہجمئی ٹھُکائی وی کری جاںدا ہَے تاکِہ ستھِتِییاں٬ سرکاراں٬ ہالات٬ بںدِّیاں اتے ورتارِیاں دے ول-وِںگّ سِدھّے تے سُۄت ہۄ جاݨ۔ اُسدی لِکھت وِچ اکسر اُتشاہ٬ کھیڑے٬ ہُلاس اتے آنںدّ دا ماہَۄل ہُںدّا ہَے پر لۄڑ پَیݨ `تے اُہ کِتے کِتے ستھِتی دی مںگّ انُسار وِچ-وِچ اتھّرُۄیاں دا چھِٹّا وی دئی جاںدا ہَے۔ پر اُہ پاٹھک نُۄں اتھّرُۄیاں وِچ ڈُبّݨ نہِیں دِںدّا۔ ماڑِییاں جِہِییاں اکھّاں سِلّہِییاں ہُںدِّییاں ہن تاں اُہ پھِر پاٹھک دی وکھّی کُتکُتا دِںدّا ہَے۔ رۄںدے-رۄںدے بںدّے دے بُلّہاں `تے مُڑ مُسکݨی کھِڑ اُٹھّدی ہَے۔ اُہدی رچنا پڑھدِیاں پڑھدِیاں پاٹھک رںگّ٬ رس٬ گںدھّ دا سواد وی ماݨدا ہَے؛ ہسّدا-مُسکرائُںدا وی ہَے؛ اُہدِییاں اکھّاں وی بھِجّدِییاں ہن؛ مُڑھکۄ-مُڑھکی وی ہُںدّا ہَے؛ رۄہ وِچ وی آئُںدا ہَے٬ جِتّ دے مںچّ `تے کھِڈاری نال کھلۄ کے آنںدّت وی ہُںدّا ہَے٬ اسفل ہۄݨ `تے نِمّۄجھُۄݨ اُداسی وِچ سِر وی سُٹّدا ہَے٬ دیس-وِدیس دے ہالات پڑھدِیاں٬ اُہناں سارِییاں تھاواں `تے وِچردِیاں ہی مہِسُۄس نہِیں کردا سگۄں جِںدّگی دے انیکاں ورتارِیاں دی سہِج سمجھ وی پْراپت کردا ہَے۔

اجِہی سمجھ کۄئی لیکھک تد ہی دے سکݨ دے سمرتھّ ہُںدّا ہَے جے اُس کۄل سںوّیدنشِیل من ہۄوے٬ جرخیذ دِماغ ہۄوے٬ جِںدّگی دا وسِیہ انُبھو ہۄوے٬ ادھِئن دا خذانا اںگّ-سںگّ ہۄوے٬ اِتِہاس دی ڈُۄںگھی سُۄجھ ہۄوے٬ کھۄجی دی برِیک بِرتی ہۄوے٬ جذبِیاں دِییاں اُبّڑ-کھابڑ گھاٹِییاں وِچۄں اڈِگّ تے اڈۄل رہِ کے پار جا سکݨ دا بھاوُک-سںتُّلن ہۄوے٬ ’آکاش‘ وِچ کھلۄ کے ’دھرتی‘ نُۄں ویکھݨ, واچݨ تے وِویچݨ دی تاذی٬ تِکھّی تے دُۄر-درشی نذر ہۄوے۔ اِہ سبھ کُجھ تاں کچّا مسالا ہَے۔ لِکھݨ دے بیشکِیمتی ہُنر دی بدَۄلت ہی کۄئی لیکھک اِس مسالے وِچۄں درشنی٬ سُہجمئی٬ آکرشک٬ آدرشک٬ چِرجِیوی تے پْربھاوشالی آکار گھڑݨ دے سمرتھّ ہُںدّا ہَے۔ سروݨ سِںگھّ اِہناں سارِییاں برکتاں نال مالا-مال ہَے۔ اُہ شبد-گھاڑا وی ہَے؛ سُہج-گھاڑا؛ سُۄرت-گھاڑا تے سُرت-گھاڑا وی ہَے۔

نِسچَے ہی سروݨ سِںگھّ دا پںجّابی وارتک لیکھݨ دے کھیتر وِچ وِلکھّݨ ستھان ہَے۔ اِہ ٹھِیک ہَے کِہ اُہ پںجّابی وِچ کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ والا پہِلا٬ وڈّا تے پْرماݨِک لیکھک ہَے پر سروݨ سِںگھّ نیں سِرف کھیڈاں جاں کھِڈارِییاں بارے ہی نہِیں لِکھِیا۔ اُہدِییاں لِکھتاں وِچ پںجّاب دا پِںڈّ آپݨے سارے رںگّاں٬ سُرتِییاں-بِرتِییاں وِچ اُٹھّدا٬ جاگدا٬ اںگّڑائی بھردا٬ ہسّدا-کھیڈدا٬ تردا-ڈُبّدا٬ چڑھدا-تِلکدا٬ کھلۄتا-تُردا٬ للکارے ماردا تے بھُبِّیں رۄںدا دِکھائی دِںدّا ہَے۔ اجّ تکّ پںجّاب دے پِںڈّاں بارے سبھ تۄں پْرماݨِک پُستک گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دی ’میرا پِںڈّ‘ گِݨی جاںدی ہَے۔ گُردِتّ سِںگھّ نیں پںجّاب دے پِںڈّ دی کہاݨی نُۄں جِتھّے چھڈِّیا سی٬ سروݨ سِںگھّ نیں اِہ ’دَۄڑ‘ اُستۄں اگّے شُرُۄ کِیتی ہَے۔ ’پِںڈّ دی ستھّ چۄں‘, ’باتاں وتن دِییاں‘ تے ’پھیری وتناں دی‘ پڑھ کے ہی پتا لگّیگا کِہ گُردِتّ سِںگھّ تۄں ’بَیٹن‘ پھڑ کے سروݨ سِںگھّ نیں ’آپݨے ہِسّے دی دَۄڑ‘ کِنّے تاݨ تے شان نال دَۄڑی ہَے تے اِہ دَۄڑ جِتّ کے گلّ نُۄں کِویں سِرے لا دِتّا ہَے۔ پِچھلے پںجّاہ-سٹھّ سال وِچ پںجّاب دا پِںڈّ کِویں جِیوِیا٬ وِچرِیا تے بدلِیا ہَے٬ اِسدی سبھ تۄں وڈّی یاد-یۄگ جھاکی سروݨ سِںگھّ دِییاں لِکھتاں وِچۄں ہی مِلیگی۔ اِہناں لِکھتاں وِچ بدل رہے پںجّاب دی آتما دے بہُ-رںگّے جھلکارے دْرِشٹمان ہُںدّے ہن۔ اُہنے گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دے بُلںدّ جھںڈّے دے نال آپݨا جھںڈّا وی برابر گڈّ دِتّا ہَے۔ جے اِہ جھںڈّا گِیانی ہُراں دے جھںڈّے تۄں اُچّا نہِیں تاں چھۄٹا تاں کِسے سُۄرت وِچ وی نہِیں۔ میرے دِل دی سُݨدے اۄ تاں سچّی گلّ جے٬ اِسنُۄں سروݨ سِںگھّ نال یاری کارن دِتّی رِیائِت ناں سمجھݨا٬ سروݨ سِںگھّ دا جھںڈّا گِیانی ہُراں دے جھںڈّے نالۄں اُچّا لہِرا رِہا جے۔ کِئۄں؟ کِئُںکِہ آپۄ آپݨے ویلے دے پںجّاب دے پِںڈّ بارے جاݨکاری دی پدھّر دے جے دۄواں لیکھکاں نُۄں برابر نمبّر وی دے دِتّے جاݨ تد وی گلّ کہِݨ دے اںدّاذ وِچ سروݨ سِںگھّ نال گِیانی جی دی تُلنا نہِیں کِیتی جا سکدی۔ سروݨ سِںگھّ اِس پکھّۄں اُہناں نالۄں کِتے اگّے نِکل گِیا ہَے۔ سروݨ سِںگھّ ورگی وارتک گِیانی ہُراں تۄں نہِیں لِکھی جا سکی۔ اِہ ہاری ساری دے وس دا ہُنر نہِیں! ہاری ساری اِہ وارتک کاہنُۄں لِکھ سکدا ہَے! اِہ وارتک سروݨ سِںگھّ ہی لِکھ سکدا ہَے۔ اِہ کمال سروݨ سِںگھّ دی کلم نُۄں ہی نسِیب ہۄئِیا ہَے۔

سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ ڈُۄںگھی تے وِیاپک ساہِتک٬ سماجک تے منُکھّی من دی سُۄجھ رکھّݨ والا سروݨ سِںگھّ ورگا سںوّیدنشِیل لیکھک؛ جِسنُۄں دِلکش٬ ارتھوان٬ دھُۄہ-پائۄُ٬ جگدا تے جاگدا پھِکرا لِکھݨا آئُںدا ہَے٬ ساہِت دی کِسے وی وِدھا وِچ لِکھیگا تاں اُسدی لِکھت وِچۄں سمبّںدھّت وِدھا دی کلاتمک آبھا پھُٹّ پھُٹّ نِکلیگی ہی۔ سبھ تۄں پہِلاں میرا دھِیان سروݨ سِںگھّ دِییاں گاہے-ب-گاہے لِکھِییاں چںدّ کُ کہاݨِییاں ولّ جاںدا ہَے۔ اُہنے گِݨتی وِچ لِکھِییاں تاں بھاویں گھٹّ ہی٬ پر جِہڑِییاں وی لِکھِییاں٬ اُہناں کہاݨِییاں وِچۄں گھٹّۄ گھٹّ ادھِّییاں دا کدّ تاں پںجّابی وِچ لِکھِییاں گئیِیاں بِہترِین کہاݨِییاں نالۄں کِسے ترہاں وی گھٹّ نہِیں۔ ’نچار‘ جِتھّے دُۄہرے منُکھّی کِردار دی سہِج تے کلاتمک اکّاسی دی یادغاری تسوِیر ہَے اۄتھے پںجّاب دے پیںڈُۄ سبھِیاچار نال جُڑے پاتراں دے منپْرچاوے٬ ماہَۄل٬ مانسِکتا دا اتِ-پْربھاوی جِیوںتّ چِتر وی ہَے۔ ’بُڈھّا تے بِیج‘ اُس سِرڑھی٬ سِدکی٬ سبر-سبُۄری والے سںگھّرششِیل پںجّابی دی سدا لئی چیتِیاں وِچ وسّ جاݨ والی کلامئی داستان ہَے جِہڑا ہالات اگّے کدی وی ہار نہِیں منّدا؛ جۄ بار بار ڈِگّ کے مُڑ اُٹھّدا ہَے تے ہریک اساوِیں تے اݨسُکھاوِیں ستھِتی وِچ ہر وار نوِیں لڑائی لڑن لئی تِیار رہِںدّا ہَے۔ ’ہَیمِںگّوے‘ دے ’بُڈھّا تے سمُںدّر‘ دے سَیںٹِییاگۄ نال بھاویں اُسنُۄں ناں وی تُلنائِیا جاوے تد وی سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر دی امر کہاݨی ’کۄئی اِک سوار‘ دے بارُۄ تاںگے والے نال تاں اِہ ’بابا‘ سہِجے ہی بر میچدا دِکھائی دِںدّا ہَے۔ ’پںجّ رُپِیاں دا بھار‘ کہاݨی منُکھّی من دی بہُ-رںگّتا٬ ترلتا تے ترںگّتا دا دِل نُۄں چھُۄہ جاݨ والا اجِہا سجِںدّ بِرتاںت ہَے کِہ کہاݨی پڑھدِیاں بِرتاںتکار تے بسّ دے ڈرائیِور دے نال پاٹھک دِییاں اکھّاں وی سِلّہِییاں ہۄ جاںدِییاں ہن۔ اگلی گلّ اِہ ہَے کِہ بِرتاںتکار آپݨی گلّ کہِ کے تے ڈرائیِور بسّ وِچ بہِ کے آپ تاں دْرِش تۄں الۄپ ہۄ جاںدے ہن پر جاںدے جاںدے دۄویں جݨے آپݨے من دا سارا بھار پاٹھک دے من `تے اُلدّ جاںدے ہن۔ مَیں جد وی اِس کہاݨی دے اںتّ نُۄں چیتے کردا ہاں تاں اۄسے ویلے دۄواں پاتراں دے من دا بھار میرے من `تے آݨ ٹِکدا ہَے۔ اِںج ہی ’نِدھانا سادھ نہِیں‘ اتے ’اُڈّدی دھُۄڑ دِسے‘ کہاݨِییاں دا جِکر کِیتا جا سکدا ہَے۔ ادھّی سدی پہِلاں پڑھی کہاݨی ’اُڈّدی دھُۄڑ دِسے‘ دا گبھّرُۄ تے خانابدۄش مُٹِیار اجّ وی گرمِییاں دی تِکھّڑ دُپہِرے بھُجّدے ہۄئے مُہبّت دی چھِݨ-بھںگّری واچھڑ وِچ بھِجّدے دِکھائی دے رہے ہن۔ ادھّی سدی پہِلا سِرف اِکّۄ وار پڑھی کہاݨی جے سدا لئی میرے ورگے پاٹھک دے من وِچ ستھِر ہۄ گئی ہَے تاں لیکھک دی اپار تے امر رہِݨ والی رچنا رچ سکݨ دی یۄگتا نُۄں سہِجے ہی نتمستک ہۄݨ نُۄں چِتّ کِئۄں ناں کرے!

اِہ ستراں لِکھدِیاں مَینُۄں آپ وی سںگّ آ رہی ہَے کِہ کُجھ مہتّوپُۄرن کہاݨی سںگّْرہِ سمپّادت کرن سمیں مَینُۄں اِہناں کہاݨِییاں نُۄں اُہناں سںگّْرہِیاں وِچ شامل کرن دا کھِیال کِئۄں ناں آئِیا۔ اِس وِچ کسُۄر میرا وی ہَے تے سروݨ سِںگھّ دا وی۔ میرا اِس کرکے کِہ مَیں کھیڈ-لیکھݨ دے شہِنشان سِکںدّرے-آذم سروݨ سِںگھّ دے ڈلہکاں ماردے ہِیرِیاں جڑے تاج ولّ ہی اِکّ-ٹکّ ویکھی گِیا؛ اُسدی شہِنساہی دے جلَۄء نیں کِسے ہۄر پاسے نذر جاݨ ہی ناں دِتّی۔ اُہدا کسُۄر اِہ ہَے کِہ اُہ آپݨے آپ نُۄں کھیڈ-لیکھک وجۄں ستھاپت کرن وِچ رُجھّ گِیا تے پَیںدی سٹّے اِس خیتر وِچ بݨی سروپْروانِت سرداری نال اینا سرُۄرِیا گِیا کِہ باکی دِییاں ساہِتک وِدھاواں نُۄں اۄں ہی ٹِچّ سمجھݨ لگّا۔ اُہدا اشومیدھ یگّ ولّ اجیتُۄ گھۄڑا چہُ-دِشاواں وِچ پَۄڑاں نال دھرتی پُٹّدا پھُۄںکارے مار رِہا سی۔ ہُݨ اُہ مِنّہاں-مِیسݨا بݨ کے بھۄلے بھاء آکھدا ہَے٬ “پںجّابی وِچ کھیڈاں کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ دا مَیدان اسلۄں کھالی پِیا سی۔ مَیں سۄچِیا٬ مناں٬ پںجّابی وِچ کہاݨِییاں تے کوِتاواں لِکھݨ والے تاں بیئںتّ ہن۔ اِٹّ پٹِّیاں کہاݨِیکار تے کوی نِکل رہے ہن٬ بلکِہ بَیٹھے ای اِٹّاں `تے ہن۔ مَیں اِک ہۄر اِٹّ `تے بہِ جاواںگا! کہاݨِییاں لِکھی گِیا تاں ناں مَیں تِنّاں `چ ہۄواںگا تے ناں تیرہاں `چ۔ کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ `چ مَیں کِسے نُۄں ڈاہی نہِیں دِںدّا بھاویں گھۄڑِییاں مگر لا لَیݨ! کہاݨی لِکھدا رہِںدّا تاں پتا نہِیں کِنّواں نمبّر ہُںدّا؟”

اُہدے اِس کتھن بارے مَیں سِرف اینی ٹِپّݨی کرنی ہَے کِہ سروݨ سِںگھّ ورگے لیکھک کدی اِٹّاں `تے نہِیں بَیٹھدے۔ اُہ بھاویں کُجھ وی لِکھݨ سدا پاٹھکاں دے دِل دے تخت `تے بِراجمان ہُںدّے ہن۔ سروݨ سِںگھّ نال نال کہاݨِییاں وی لِکھی جاںدا تاں ’تیرہاں‘ وِچ تاں اُسدی گِݨتی کدی وی نہِیں سی ہۄݨی سگۄں میرا تاں دائوا ہَے کِہ اُُہ ’تِنّاں‘ وِچ تاں ہر ہالت وِچ ہی ہُںدّا۔ اِہ وی وڈّی گلّ نہِیں کہاݨِیکار وی پہِلے نمبّر دا ہی بݨ جاںدا تے ہُݨ تۄں کئی چِر پہِلاں ساہِت اکادمی دا اِنام وی کُٹّ چُکّا ہُںدّا۔ اُہدی سوَیجِیونی تے سفرنامیں وی پڑھ کے ویکھ لوۄ میرے آکھے دی سداکت جاݨ جاوۄگے۔ ’اکھِّیں ویکھ ناں رجِّییاں‘ سفرنامے دا پںجّابی دے چُنِںدّا سفرنامِیاں وِچ جِکر کِیتا جاںدا ہَے۔ سوَے-جِیونی ’ہسںدِّیاں-کھِلںدِّیاں‘ دا شُمار وی پںجّابی دِییاں پْرماݨِک تے یاد-یۄگ سوَیجِیونِییاں وِچ کِیتا جاویگا۔

سروݨ سِںگھّ دی بہُ-وِدھائی ساہِت رچ سکݨ دی سمرتھّا دا وِشلیشݨ کردِیاں میرا دھِیان سہِجے ہی کِسے اݨجاݨے آلۄچک ولّ چلا گِیا ہَے جِس نیں کِسے کانفرںسّ وِچ ٹِپّݨی کردِیاں ہُکمناما سُݨائُںدِیاں کِہا سی کِہ کھیڈ-لیکھک سِرف پتّرکار ہُںدّے نیں٬ ساہِتکار نہِیں۔ سروݨ سِںگھّ درِیا-دِل بںدّا ہَے۔ چھیتی کِیتے کِسے دی گلّ دا گُسّا نہِیں کردا۔ نِمّہاں جِہا تے مِنّہاں جِہا ہسّ کے گلّ نُۄں بڑے سلِیکے نال ٹال دِںدّا ہَے۔ کہِݨ لگّا کِہ جے تُسِیں سانُۄں ساہِتکار نہِیں منّدے تاں ناں سہی؛ اسِیں ’سِہتکار‘ ہی ٹھِیک ہاں۔ کہِݨ نُۄں اُس نیں کہِ تاں دِتّا٬ پھَۄری تَۄر `تے گلّ ٹلھ وی گئی پر جِنّی وار اُسنے آپݨِییاں لِکھتاں تے گلّ-بات وِچ آلۄچک تے آپݨے کتھن نُۄں دُہرائِیا ہَے اُستۄں لگّدا ہَے کِہ اُسنے اِہ گلّ اجے تکّ دِل نُۄں لائی ہۄئی ہَے۔ اِسے جِد `چۄں ہی خبرے اُسنے ’سِہتکار‘ بݨن دی ٹھاݨ لئی ہَے۔

پِچھلے کُجھ سالاں تۄں اُہ کھیڈ-پتّرکاری کرن ولّ کُجھ ودھیرے ہی اُلار ہۄ گِیا ہَے۔ اُہنُۄں دیس-وِدیش تۄں کھیڈ-میلے ویکھݨ, اُہناں بارے کُمَیںٹری کرن دے سدّے آئُںدے رہِںدّے ہن۔ دُنِییاں دے کِسے تے کدی کِسے شہِر وِچ اُہ کھیڈ میلِیاں دی کُمَیںٹری کرن تُرِیا رہِںدّا ہَے۔ پْربںدھّکاں دی پْراہُݨچاری دا آنںدّ ماݨدا ہَے۔ اُہ پںجّابی دا اِکّۄ اِکّ لیکھک ہَے جِس نیں کلم دے سِر `تے ہوائی جہاذاں دے اینے جِیادا ہُۄٹے لئے ہن٬ سمبّںدھّ بݨائے ہن٬ سیوا کروائی ہَے۔ اُہ اِہ گلّ آپ وی بڑی ہُبّ کے دسّدا ہَے۔ واپس مُڑ کے اُہ کھیڈ-میلِیاں نُۄں اُتشاہت کرن٬ کھِڈارِییاں تے کھیڈ-پْربںدھّکاں نُۄں خُش کرن لئی لیکھ لِکھ کے اخباراں وِچ چھپوائُںدا ہَے تے کِسے اگلے میلے `تے جاݨ لئی سُۄٹ-کیس تِیار کرن لگّدا ہَے۔ دیش وِدیش وِچ چھپدے کِسے ناں کِسے اخبار وِچ اُہدی کۄئی اجِہی پتّرکاری کھیڈ-لِکھت ہر ہفتے چھپی ویکھݨ نُۄں مِل جاںدی ہَے۔ ’ویکھݨ’ نُۄں اِس کرکے آکھ رِہاں کِئُںکِہ میلِیاں بارے لِکھے اُہدے لیکھاں وِچۄں٬ اُہدی لِکھت نُۄں میرے اںدّرلا اُڈّ کے پڑھن دی چاہت رکھّݨ والا آشک-پاٹھک کدی کدی بھاویں اُہدا بھاشائی کَۄشل ویکھݨ لئی اِکّ ادھّا پَیرا پڑھ لوے٬ نہِیں تاں پڑھݨ تۄں بِناں ہی بہُتی وار اُہدے سِرلیکھ اتے سروݨ سِںگھّ دی پھۄٹۄ ویکھ کے اخبار دا سفا اُتھلّ دِںدّا ہاں۔ سۄچدا ہاں ہریک میلے دی رِیپۄرٹ اِکّۄ ترہاں دی ہی ہۄݨی ہَے! پْربںدھّکاں تے کھِڈارِییاں دے ناواں دی سُۄچی پڑھ کے بھلا مَیں کی لَیݨا ہَے! مَینُۄں لگّدا ہَے سروݨ سِںگھّ دی ’ساہِتکاری‘ نُۄں سروݨ سِںگھّ دی ’پتّرکاری‘ نیں دبّ لِیا ہَے۔

نِرسںدّیہ اُہدی کھیڈ-پتّرکاری وی ساہِتک-چاشنی والی ہُںدّی ہَے پر اسِیں ساہِتک-چاشنی والی پتّرکاری دی کِیمت تے آپݨا سِخرلی سمرتھّا والا پْرتِبھاوان ساہِتکار سروݨ سِںگھّ نہِیں گوائُݨا چاہُںدّے۔ ہوائی جہاذاں دے ہُۄٹِیاں تے پْراہُݨچاری مانݨ دا اُسنے بتھیرا رِیکارڈ بݨا لِیا ہَے۔ اِہ رِیکارڈ ہُݨ کِسے تۄں ٹُٹّݨ نہِیں لگّا۔ سبھ تۄں پہِلا تے سبھ تۄں وڈّا کھیڈ-لیکھک ہۄݨ دی سرداری وی اُہدے کۄل ہی رہِݨی ہَے۔ وڈّے بھاء نُۄں میری بینتی ہَے کِہ اوّل تاں ’جِنِّیں نہاتی اۄنا پُنّ‘ سمجھ کے اِہناں میلِیاں تے سَیر-سپاٹِیاں نُۄں ہُݨ سںکّۄچ لوے؛ نہِیں تاں میلے وی جمّ جمّ ویکھی جائے پر ساڈا ’سروݨ سِںگھّ‘ سانُۄں مۄڑ دیوے جِس سروݨ سِںگھّ نیں لِکھݨ-کال دے مُڈھلے دِناں وِچ ہی ’میلا مُکسر دا‘, ’مُڑھکے دا مۄتی‘, ’دھرتی دھکّ‘, ’السی دا پھُلّ‘, ’اگّ دی نال‘ تے ’کلہِری مۄر‘ ورگِییاں شاہکار لِکھتاں راہِیں ’جمرَۄد‘ دے کِلہے `تے ’نِشان ساہِب‘ گڈّ کے آپݨی لاسانی لِکھݨ-پْرتِبھا دی دھاک جما دِتّی سی۔ ’نِدھانا سادھ نہِیں‘, ’نچار‘, ’بُڈھّا تے بِیج‘ تے ’پںجّ رُپِیاں دا بھار‘ ورگِییاں بِہترِین یادغاری کہاݨی لِکھ کے وڈّے-وڈّے ساہِتکاراں دا دھِیان آپݨے ولّ کھِچّ لِیا سی؛ ’اکھِّیں ویکھ ناں رجِّییاں‘ ورگا سفرناماں لِکھ کے سفرناما-لیکھݨ وِچ نواں اِتِہاس سِرجِیا سی؛ ’ہسںدِّیاں کھِلںدِّیاں‘ ورگی سوَیجِیونی لِکھ کے نوِییاں پَیڑاں پائیِیاں ہن۔ اُسے ’ساہِتکار‘ سروݨ سِںگھّ نُۄں مُڑ اجِہِییاں سِخرلِییاں شاہکار رچناواں دا کپّڑا بُݨن دی لۄڑ ہَے جِس نال اِس ’نِشان ساہِب‘ دا پُراݨا پَیںدا جا رِہا ’چۄلا ساہِب‘ بدلِیا جا سکے۔ اسِیں اِس جھںڈّے نُۄں پہِلاں واںگ ہی ساہِتک آکاش وِچ سِر اُچّا چُکّ کے پھرپھرائُںدا تے لہِرائُںدا ویکھݨ دی آس تے اُڈِیک وِچ ہاں۔

پتّرکاری-لِکھتاں دا بݨدا مہتّو پچھاݨدِیاں تے منّدِیاں ہۄئِیاں تے پتّرکاری تے ساہِتکاری دے تواذن وِچ ساہِتکاری دے پلّڑے وِچ ودھیرے بھار پائُݨ دی رائ دیݨ تۄں بائد آئۄ! آپاں مُڑ تۄں سروݨ سِںگھّ دِییاں ساہِتک-مہتّو والِییاں شاہکار رچناواں دا دھِیان دھرِیئے۔ جِہڑِییاں گلّاں مَیں سروݨ سِںگھّ دی بہُ-دِشاوی پْرتِبھا بارے٬ اُہدی وارتک دے لاسانی ہُنر بارے٬ ہریک وِدھا وِچ اُہدی کمال دی کلاکاری تے سِرجݨ-سمرتھّا بارے کِیتِییاں ہن٬ جے تُسِیں اُنہاں `تے وِشواس کر لوۄ تاں کی تُہانُۄں لگّدا ہَے کِہ اُکت آلۄچک دے کتھن وِچ بھۄرا بھر وی سچّائی ہَے! کی سروݨ سِںگھّ کیول ’سِہتکار‘ ہی ہَے؟ سروݨ سِںگھّ ورگا ’ساہِتکار‘ بݨنا کِسے ہاری ساری دے وسّ دی گلّ نہِیں۔ میرِییاں گلّاں `تے وِشواس تُہانُۄں اِس کرکے وی کرنا پَیݨا ہَے کِہ کِسے دی خُشامد کرنا میرے سُبھا دا ہِسّا ہی نہِیں۔ اُںج وی ناں مَیں کدی ماڑے بںدّے بارے لِکھِیا ہَے تے ناں ہی ماڑی لِکھت بارے۔ اِس پُستک دا سمپّادن کرن دی جِمّیواری وی مَیں اِسے کرکے ہی اۄٹی سی کِہ سروݨ سِںگھّ بںدّا وی ودھِییا ہَے تے لیکھک وی۔ مَیں اُہدی لِکھݨ-کلا دا شَیدائی ہاں۔ میرے اِہناں شبداں وِچ سروݨ سِںگھّ دی رچنا دا سِر چڑھِیا جادُۄ ہی بۄلِیا ہَے۔

ہال دی گھڑی مَیں لیکھک سروݨ سِںگھّ بارے ہی لِکھِیا ہَے٬ سۄہݨے سجّݨ سروݨ ’بںدّے‘ بارے کدی پھیر گلّاں کراںگے۔ اُںج بںدّے دا ہۄݨا٬ جِیݨا-تھِیݨا اُہدا وِچار تے وِہار ہی رچنا وِچۄں سفُٹت ہُںدّا ہَے۔ اُہ سِرڑھی تے سِدکوان ہَے۔ سہِج اتے سںتُّلت ہَے۔ رِیں رِیں کرن والا رۄںدُۄ نہِیں؛ ہسںدّڑا-کھِلںدّڑا ہَے؛ جِںدّگی جِئۄُݨ اتے مانݨ دے چاء نال گلھ-غلھ تکّ ڈُبّا ہۄئِیا جِںدّگی دا آشک ہَے۔ سںسّار دے سارے سُہپّݨ نُۄں اِکۄ وار گلوکّڑی وِچ لَے لَیݨ لئی کاہلا۔ اِہ سارا کُجھ اُہدی لِکھت وِچۄں وی ڈُلّہ ڈُلّہ پَیںدا ہَے۔ سفرنامے ’اکھِّیں ویکھ ناں رجِّییاں‘ دا نامکرن اُہدی جِیون نُۄں رجّ رجّ کے ویکھݨ تے مانݨ دی چاہت دا ہی پْرگٹا ہَے۔ سوَے-جِیونی ’ہسںدِّیاں-کھِلںدِّیاں‘ دا سِرلیکھ جِیون پْرتی اُہدے ہاں-مُکھ روئیِّئے دی شاہدی بھردا ہَے۔ اُہدی لِکھت وِچ کِدھرے وی اݨلُڑِیںدی اُپبھاوکتا دا لِذلِذا پْردرشن نہِیں ہۄئِیا٬ کِدھرے وی سںگھّݨی اُداسی دے لمّے پْرچھاویں نہِیں دِسدے۔ ناں اُہ جِںدّگی وِچ کِسے نال اِیرخا تے ساڑا کردا ہَے ناں ہی اُہدی لِکھت وِچ کِسے نال وَیر-بھاو دی ہُمک آئُںدی ہَے۔ اُہ تاں کھُۄبسُۄرت تے خُشبُۄدار اِنسان ہَے۔ اِںج دی ہی اُہدی لِکھت ہَے۔ ہر ویلے مہِکاں وںڈّدی٬ اُتشاہ تے پْریرنا دِںدّی٬ ڈِگِّیاں ہۄئِیاں نُۄں اُٹھݨ تے تُرن لئی وںگّاردی تے ساری دُنِییاں نُۄں آپݨی ہِکّ اتے مُہبّت دے ذۄر `تے فتہِ کر لَیݨ لئی ہَۄںسلا دِںدّی ہۄئی۔

کھِڈارِییاں بارے ریخا-چِتْر لِکھݨ دی چاہت اتے پْریرنا٬ اُہدے من وِچ٬ بلوںتّ گارگی دے ساہِتکاراں بارے لِکھے ریخا-چِتْراں دی خستا-کراری وارتک دے پْربھاو-ادھِین پَیدا ہۄئی۔ پر سروݨ سِںگھّ ’بںدّے‘ دے تَۄر `تے گارگی نالۄں وکھّرا سی۔ اُہنُۄں گارگی واںگ لِکھت نُۄں کرارا کرن لئی سمبّںدھّت بںدّے بارے جھُۄٹھ بۄل کے٬ کۄلۄں مسالا لا کے٬ ودھائی چڑھائی گلّ کرن دا لالچ نہِیں سی۔ اُہ سچّا-سُچّا بںدّا ہَے۔ اُہنے کھِڈارِییاں بارے لِکھدِیاں آپݨی گلّ-بات نُۄں پْربھاوشالی بنائُݨ لئی جھُۄٹھ نہِیں بۄلِیا۔ کھِڈارِییاں دی شخسِیئت اُتّے مسالے دے فالتُۄ کھلیپڑ نہِیں چاڑھے۔ آپݨے آپ نُۄں گارگی واںگ ہریک پاتر نالۄں اُچّے تھاں نہِیں رکھِّیا۔ اُہناں دی نِںدِّیا نہِیں کِیتی۔ کِسے اُچّے پلَیٹفارم تۄں کھلۄ کے سمبّۄدھت ہۄݨ دی تھاں سروݨ سِںگھّ کھِڈاری دے نال نال `تے پِچھّے پِچھّے دَۄڑِیا ہَے٬ اِکّ نِںدّک واںگ تاں اسلۄں نہِیں سگۄں اِکّ ڈُلّہے ہۄئے آشک اتے پْرسںسّک واںگ اُسنے کھِڈاری دے سۄہِلے گائے ہن٬ اُہدِییاں پْراپتِییاں دی وڈِیائی کِیتی ہَے۔

سروݨ سِںگھّ رَۄشنی دا آشک ہَے٬ کالخ دا وݨجارا نہِیں۔ اُہ کلم دی بُرش-چھُہ نال مناں نُۄں لبیڑن والا نہِیں سگۄں مناں دی مَیلھ دھۄݨ والا لیکھک ہَے۔ پاٹھک نُۄں چسکا دیݨ لئی اُہ گارگی واںگ شبداں نُۄں واشنا دی چاشنی وِچ نہِیں لبیڑدا؛ سستا تے ستہی منۄرںجّن کرن لئی کام-اُتیجنا والے واک تے دْرِش نہِیں سِرجدا۔ اُہنے پاٹھکاں دی ہِرس نُۄں پٹھّے نہِیں پائے۔ گارگی واںگ لُچّ-بِیانی کرکے ناں آپ سواد لِیا ناں دِتّا ہَے۔ اُہنے گارگی دا اِہ سُجھاء ہسّ کے ٹال دِتّا سی کِہ ’کھیتاں دی اِکلّ وِچ مِلے جوان مُںڈّے کُڑی تۄں تُۄں ’کُجھ کروائِیا‘ تاں ہَے نہِیں‘, کہاݨی کِویں بݨُۄں؟‘ سروݨ سِںگھّ نیں سۄچ لِیا سی٬ ’مَیں ’کُجھ کروائُݨ’ تۄں بِناں ہی پڑھن-یۄگ وارتک لِکھ کے وِکھاواںگا۔‘

’بِیمار‘ دْرِشٹی دی تھاں اُسنے ’سِہتمںدّ‘ نذر نال جِیون نُۄں ویکھِیا ہَے۔ اُہدی اِس نذر تے کلم دا کمال ہی ہَے کِہ اُستۄں پْربھاوت ہۄ کے درجناں نویں کھیڈ-لیکھک تے کھیڈ- کُمَیںٹیٹر اِس مَیدان وِچ کُدّ پئے ہن۔ سروݨ سِںگھّ تے اُسدی ’آل-اَۄلاد‘ اِہ ہسںدّڑی-کھِلںدّڑی ٹۄلی آپݨِییاں لِکھتاں تے بۄلاں راہِیں سروݨ سِںگھّ دی اگوائی وِچ کھیڑے٬ کھُشی٬ اُتشاہ٬ اُدّم تے چڑھدی کلا دے گِیت گا رہی ہَے جد کِہ بلوںتّ گارگی دی ساہِتک ’آل-اَۄلاد‘ ’دیہ-واد‘ اتے منُکھّی اںدّرلے نُۄں ’پھۄلݨ’ دے ناں `تے کیول کام-کْرِیاواں دے پْرکِرتک دْرِش سِرج رہی ہَے؛ سُنسنی پَیدا کرن لئی کام-لِبّڑے واک٬ واک-اںشّ٬ اوَیدھ لِںگّ-سمبّںدھّاں تے لِںگّ-اںگّاں دا کھُلّہا جِکر-ذکار کرن نُۄں وڈّی ساہِتکاری سمجھ رہی ہَے۔ اںدّرلے کُہج نُۄں پھرۄل کے ’باہر سُٹّݨ’ دی تھاں پاٹھکاں دی رُۄہ تے مُۄںہ-متھّے `تے ملھ رہی ہَے۔ سروݨ سِںگھّ ’کاگ‘ نہِیں ’ہںسّ‘ ہَے۔ اُہ کُۄڑا تے گںدّ نہِیں پھۄلدا۔ اُہدی ہںسّ-بُدھّ مۄتِییاں دی مُتلاشی ہَے۔ گارگی تۄں پْربھاوت ہۄ کے وی اُہ گارگی تۄں کِتے وکھّرا اتے وِتھّ `تے کھلۄتا اسمانی سِخراں چھُہ رِہا ہَے؛ لاہَۄر دے اُچّے بُرج واںگ؛ جِسدے ہیٹھۄں سِرجݨا دے بھر-وہِںدّے درِیا وگدے ہن٬ جِنہاں دا پاݨی رُۄہاں نُۄں سِںجّدا٬ مناں دِییاں ہرِیاولاں نُۄں ہۄر ہرِییاں کردا٬ آساں-اُمِیداں دے بُۄٹِیاں نُۄں نویں-نویں فل-پھُلّ لائُںدا٬ جِںدّگی دی فسل نُۄں لہِلہائُݨ لا دِںدّا ہَے۔

کِہا جاںدا ہَے کِہ کام اتے کرُݨا دا بِیان اتے ورنݨ کِسے وی لِکھت نُۄں سبھ تۄں ودھّ پڑھن-یۄگ بنائُݨ دی ڈھُکوِیں جُگت ہَے۔ پر اِہ سروݨ سِںگھّ دی لِکھت دا کمال ہی ہَے کِہ اُہنے آپݨی رچنا وِچ اِہناں سںدّاں دی ورتۄں تۄں بغَیر ہی لٹ لٹ بلدے جلَۄء والی اجِہی سۄہݨی تے سُہںڈھّݨی وارتک لِکھی ہَے کِہ پڑھنیۄگتا دا اِکّ نواں تے نِیارا مِیار ستھاپت کر دِتّا ہَے۔ اِہ مِیار ہۄرناں لیکھکاں لئی وی وںگّار ہَے۔ ساڈی تمنّاں ہَے کِہ کۄئی سُۄرما رچناکار آوے تے سروݨ سِںگھّ دے مَیدان وِچ رکھّے ’پاناں دے بِیڑے‘ نُۄں چُکّݨ دا ساہس کرے!

سروݨ سِںگھّ بڑا دھکّڑ-دھاوی لِکھاری ہَے۔ مَیں بڑا ذۄر لائِیا ہَے کِہ اُسنُۄں کِسے ناں کِسے پاسِئۄں کابُۄ کراں۔ گُٹّ پھڑاں تاں تُرت ہُجکا مار کے چھُڈا لَیںدا ہَے٬ لتّاں نُۄں جپھّا مارن پواں تاں ہِرن واںگ چُںگّی بھر کے میرے اُتّۄں دی چھال مار جاںدا ہَے۔ کَیںچی ماراں تاں مَینُۄں کُچھّڑ چُکّی لکِیر ٹپّ جاںدا ہَے۔ گلّ کی؛ اُہدے `چ جان ہی اینی ہَے٬ جِسم ای ایناں تِلکوا ہَے کِہ جِہڑے وی اںگّ نُۄں ہتھّ پاواں اُہ بدۄ-بدی ہتھّاں `چۄں تِلک کے نِکل جاںدا ہَے۔

پھِر ہار کے مَیں سۄچِیا کِہ اُہ `کلّہے نال `کلّہے دی ’کبڈّی‘ وِچ تاں میرے کابُۄ آ نہِیں سکݨا کِئۄں ناں اُسنُۄں ’ساںجھا جپھّا‘ لائِیا جاوے۔ اِس مکسد لئی اسِیں اُہدے سرپْرستاں٬ سمکالِییاں٬ سجّݨاں-سنیہِییاں٬ سمبّںدھِّییاں٬ شاگِرداں تے شردھالُۄیاں دی چالی بںدِّیاں دی وڈّی ٹِیم بݨا کے٬ `کٹھّے ہۄ کے اُسنُۄں گھیرن تے کابُۄ کرن دا یتن اگلے سپھِیاں وِچ کِیتا ہَے۔ پر سچّی گلّ اِہ ہَے کِہ کابُۄ اُہ ساڈی اِس وڈّی ٹِیم تۄں وی نہِیں آئِیا۔ بِنا پِںڈّے نُۄں مِٹّی لوائِیاں اُہ ساتھۄں چھُٹّ کے ہںدِّیاں دے پار کھلۄتا٬ پِچھّے مُڑ کے ساڈے ولّ وِںہّدا کھِڑ کھِڑ ہسّی جاںدا ہَے تے باںہ اُچّی کرکے سانُۄں وںگّار رِہا ہَے۔

کۄئی گلّ نہِیں بھا سروݨ سِہاں! سانُۄں تیرے تۄں ہار جاݨ دی کۄئی نمۄشی نہِیں۔ اِس ہار وِچ ہی جِتّ دا اسلی سواد ہَے۔ تُۄں لِکھݨ دے مَیدان وِچ ایداں ہی ملّاں ماردا رہُ۔ جِتّاں جِتّدا رہُ! ساڈِییاں دُیاواں تیرے نال نیں۔

اخِیر وِچ مَیں اُہناں سارے وِدوان لیکھکاں دا دھنّواد کرنا آپݨا فرذ سمجھدا ہاں جِنہاں نیں ساڈے ساہویں سروݨ سِںگھّ دی لِکھت اتے شخسِیئت دے انیکاں رںگّ رَۄشن کِیتے ہن۔ اِس پُستک دا پْریرک تے نائِک ہۄݨ کر کے سروݨ سِںگھّ دا اُہناں تۄں وی ودھّ دھنّوادی ہاں؛ اِس کرکے وی کِئُںکِہ میرے ہِسّے دا بہُتا کمّ وی اُہنُۄں ہی کرنا پِیا ہَے۔ پُستک نُۄں چھاپݨ لئی تُرت ہُںگّارا بھرن والے سںگّم پبلِیکیشنذ مانسا دے مالک شْری اشۄک ہُراں دا دھنّواد کرن دی واجبِیئت تاں بݨدی ہی ہَے۔