एस पुल्ल उतों साहमणा पहिआ ते खेतां वालीआं सारीआं डंडीआं दिसदीआं सन। राहां तों उडदी धूड़ विच तुरे आउंदे थक्के-हारे वाढे दिसदे सन; पर 'भीली दी बेबे' किधरे नज़र नहीं सी आई। किंना चिर दूर ताईं निगहा मारन पिछ्छों उह पुल्ल्ह दी ठल्ल्ह नाल ढोह ला के बहि गिआ।
''बेबे किधरों आऊगी, बापू?" छोटे तारू नें आसे-पासे निगहा मारदिआं पुछिआ।
''खबरै किहड़े खाते 'चों आऊगी !" ''चंगा फेर मैं लिऔनै भाल के बेबे नूं, बापू सिआं!" वड्डा गाचा पहे पै के भज्ज तुरिआ।
''बेखीं उइ बापू, बेखीं, किमें बतारू आंगूं लत्तां मारदा जांदै...."
तारू मक्की दीआं खिल्लां वांग खिड़खिड़ा के हस्सिआ, पर चंदे दा चित सगों होर निमोझूणा जिहा हो गिआ।
''अज्ज इहने संमे तों फ़ीम दो-दो मावे लै के खाधे सी बापू, ताहीं ऐं टंगां मारदा जांदै।" तारू नें हसदिआं हसदिआं फेर किहा।
''आउण दे साले वड्डे अमली नूं, मैं देऊं हठेसड़ी ! हुणे दो दो मावे खाण लग्गिआ तां गांहां नूं की हाल होऊ इहदा !...."
पर चित्तों जिवें चंदा ख़ुश सी। चुप-चपीते वाढे पुल्ल्ह उतों उहदे कोलों दी लंघदे गए। रौला पौंदे, रीं-रीं करदे, धूड़ो-धूड़ होए नंगे पिंडिआं नाल, मापिआं दे मगर मगर पैर धरीकदे लंघे जांदे निआणिआं वलों बेधिआन, उह संमे-की पैली पई कणक दे जंम वल विंहदा रिहा; दिहाड़ीआं दा हिसाब लाउण दा यतन करदा रिहा।
''आ-गी उइ.....आ-गी बापू, बेबे आ-गई!" तारू पुल्ल्ह दी परली ठल्ल्ह दे सिखर खड़ोता गिध्धा पा के, इहनां शबदां नूं ललकारे नाल, गीत वांग गाउण लग्ग पिआ।
चंदा गोडिआं 'ते हत्थ धर के उठिआ ते बिना पिछांह तक्किआं, पटड़ी पै तुरिआ।
''खड़ो जा, हुण 'केरां ई काहला हो गिआ, बिंद मैनूं वी दम लैण दे!" भीली दी बेबे दी 'वाज पिछ्छों सुणी तां उहने सिर भंवाइआ।
सूरज छिपिआ होण करके, चंदे नूं उहदे चिहरे उते नरम जिही मुसकराहट ते अख्खां दी खिचोताण जिही नहीं दिसी, उंज उहदी 'वाज तों लग्गदा सी उह अज्ज बहुती थक्की होई नहीं सी। ठल्ल्ह नाल मार के जुत्ती झाड़दी ते सिरों चुंनी लाह के उहनूं सूत करदी भीली दी बेबे वल उहने इक वार होर हैरानी नाल तकिआ, ते फेर चुप्प करके मूहरे मूहरे तुर पिआ। ''अज्ज बला चिर ला 'ता!" बिंद कु पिछ्छों उहने मल्हवीं जीभ नाल पुछ्छिआ। ''ऐवें...मैं किहा कट्टी आसते, हरे दी थब्बी ई लै चल्लां।
हरे दी थब्बी !-उहनूं होर हैरानी होई। पर पिछांह धौण भुआई तां पुल्ल्ह तों परां गाचा सच्चीं ई हरे चारे दी भरी चुक्की आउंदा सी।
''इह अज्ज तेरे 'ते किहड़ा दाता दिआल हो गिआ?" चंदे दी 'वाज रता करार 'च हो गई लग्गी।
''साधू के खेतों ई लिआंदे ऐ, होर भला किहड़ा दाता दिआल होऊ मेरे 'ते!" भीली दी बेबे नें पहिलां पठ्ठिआं वल तक्किआ ते फेर भओं के चंदे वल झाकी; पर जदों अग्गों उहने ताड़ के भीली दी बेबे दे चिहरे उते निगहा टिकाई तां उहने अख्खां नीवीआं पा लईआं।
गाचा 'रेवीआं चाल' तुरदा, साहोसाह होइआ, इक कुढब्बा-जिहा गीत गाउंदा उहनां दे कोलों लंघ के सारिआं दे मूहरे लग्ग तुरिआ। तारू उहदे गीत नूं सुण-सुण के हसदा उहदे नाल भज्ज पिआ। ते उह दोए तीवीं-मालक मगर रहि गए। किंनी दूर तक उहनां होर कोई गल्ल नां कीती। ते शाइद उहनां दी एसे चुप्प कारन पटड़ी दे रोड़ां उते, चंदे दे ठिब्बिआं दा घसकारा बड़ा डराउणा जिहा लगण लग पिआ।
''तूं कल्ह नूं वी साधू के ई जाणै?" चंदे नें कुझ दूर जा के, बुढिआं वांग पिठ्ठ हत्थ कर के, रता कुब्ब कढी तुरदिआं, पुछिआ।
''अजे तां उहनां दे कई दिन लग जाणगे-वीह घुमा तों उते पई ऐ वढण आली।"
ते किंना चिर उह फेर चुप कर के तुरे गए। कोचरीआं वाली किकर कोल आ के चंदे नें चाणचक पिछांह भओं के भीली दी बेबे वल इक दम इउं तक्किआ कि उह ठठंबर के चुंनी सूत करन दे बहाने रता रुक गई। पर चानण चंगा नां होण करके उहनां नूं इक दूजे दीआं अख्खां चंगी तरहां नहीं दिस्सीआं।
चंदा कुझ चिर फेर चुप्प हो के ओवें तुरिआ गिआ; पर जदों बोलिआ तां उहदी 'वाज बड़ी ओपरी लग्गी।
''ऐतकी हाड़ 'च भीली नूं तां तोर ई देईए, सिरों भार लहे।"
''हैं?" पिछांह रहि गई भीली दी बेबे नें दो काहले कदम पुट के उहदे नाल रलदिआं किहा, ''की आखिआ, भीली नूं तोर दीए ?.....आहो, मैं तां आप तैनूं पिछले साल दी सिर दीआं ठीकरीआं करन लग पई ऐं, तूं सुणदा वी ऐं किसे दी-ऐडीआं ऐडीआं धीआं किंनां कि चिर बार बठाईआं जांदीऐ..."
चंदा बिंद दा बिंद फेर चुप कर गिआ। भीली दी बेबे दा उहदे उते काठी पाउण दा दाअ सूत आ गिआ सी।
''चंगा, हुण तूं चुप कर!" उहने रता अक्की होई 'वाज 'च किहा।
मंजा डाह लै !
''वेख, टूंमां तां जिहड़ीआं मेरे कोल हैगीआं उहनां नाल सर जू," पर भीली दी बेबे चुप करन दी थां रता ठंडी हो के, 'कबीलदारी दीआं सलाहां' करन दे रौं विच बोलण लग पई, ''बाकी रहि गिआ कपड़े लीड़े दा खरच, उह ऐतकीं सुख नाल कठ्ठा कर ई लवांगे-बथेरी दिहाड़ी ऐ हुण तां, सांझे सत्त-अठ्ठ रुपईए मूंह नाल कहि देणे 'सान ऐं, थोहड़े हुंदे ऐ किते!....चार-पंज तां आपणा तारू-गाचा ई लिऔंदे ऐ।....ते नाले ऐतकी अंनही-जी कोई फसल होई ऐ-वाखरू, वाखरू!-साधू किआं दी कणक 'ते भावें मंजा डाह लै! हो....मार जित्त गिल्ल आलिआं दी बेरी ताईं, कोह-वाट, ऐं सिधण-सिधी खड़ोती ऐ, मजाल ऐ कितों गिठ्ठ थां वी माड़ा होवे...."
''पिछले साल किहड़ा घट्ट होई सी; दिहाड़ी वी बथेरी सी!" उहदी गल्ल चंदे नें सुभावक ई टोक दित्ती, ''हाड़ीआं चंगीआं हुंदीआं नूं तां चार पंज वरहे हो-गे..."
''नहीं अगे ऐनी नहीं सीप कदे होई; नाले दिहाड़ी किथे ऐनी चहड़ी सी पर-परार?"
''पर, पर-परार हंसे बजाजी आले दिओं जिहड़ा लीड़ा पुछ्छ के आए सी, उहो हुण रुपईए गज़ महिंगा होइआ विऐ-हसाब तां उथे दा उथे रहिआ कि नां, वड्डीए रकाने !"
पर भीली दी बेबे नें आपणी गल्ल फड़ी रख्खी कणक लोकां दे बेथाह होई सी। दिहाड़ी बे-हिसाबे वध गई सी। ऐतकी माझे वंनीओं कमो, राअ-सिआ वी बहुते नहीं सन आए ते नां ई 'बांगड़ देस' अग्गे वांग 'आ उतरिआ' सी।
''पर आह वेख-लीं, दसां दिनां नूं किसे दे मरला नहीं खड़ोती होणी, सभ वढ्ढी जाऊ।" चंदे नें हउका भरदिआं किहा, ''संमे-किआं दे तां मसां चार दिहाड़ीआं होर लगणगीआं; उहनां दे आवदे ई मुंडे-खुंडे बथेरे होए फिरदे ऐ, आहण आंगूं !"
''साडे, साधू के तां अजे महीना नहीं वढ्ढी-दी-"
''उइ अकल दीए मारीए, इह नवें-बी आई कणक दस दिन नहीं रहिंदी, तूं महीनिआं नूं रोनी ऐं-अग्गे आला हिसाब नां रखिआ कर।"
भीली दी बेबे इकदम इउं चुप कर गई जिवें उहनूं किसे बहुत वड्डी गल्ल दा फ़िकर पै गिआ होवे। इह उहने सोचिआ ई नहीं सी कि नवीं कणक बहुता चिर सच्चीं नहीं सी रहिंदी।
उह कुझ चिर फेर चुप कर गई। पर भीली दी बेबे नें इस उदास जिही चुप्प नूं तोड़दिआं रता करारी 'वाज 'च किहा, ''भुरू तां अगलिआं दी भुरू, आपां नूं की ऐ !-दिहाड़ीए भालण दी ख़ातर तां उह अध्धी अध्धी रात ताईं सारा विहड़ा गहुंदे फिरदे रहिंदे ऐ; बंदा कोई थिआऊ तां छेती वढाउणगे नां, ऐवें किते बंबूकाटां नाल वढ लैणगे?" ''कोई नहीं, धीरी हो, अगले साल ताईं हाहड़ी वढ्ढण आले बंबूकाट वी आए लै !....सभ कुश आ-जू !"
भीली दी बेबे फेर चुप हो गई। पर उहने जदों सारी उमर हार नहीं सी मंनीं हुण किवें मंन लैंदी !
''लै अगले साल दी, अगले साल वेखी जाऊ। मैनूं पतै हुण मेरीआं तां सत-अठ्ठ दिहाड़ीआं होर साधू के लग्ग जाणगीआं। नाले साधू-का वड्डा मुंडा- बलाईं चंगै वचारा-कहिंदा, जांदी भमें रोज हरे दी थब्बी वी लै-जिआ कर। पंज-सत दिन कट्टी नें हरा खाधा तां चंगी राजी हो-जू। माड़ी-मोटी तकड़ी होगी तां आस वी लग्ग-जू, ऐसे साल। अगले साल सूण आली दा ई हज़ार बारां सै वट्टिआ जाऊ।"
उह आपणे ई रौं विच बोली गई पर चंदे दे ठिब्बिआं दा घसकारा चाणचक वधेरे कुरख़त हो गिआ, चाल तिख्खी हो गई ते उह बाहां सिधीआं कर के तुरन लग पिआ।
भीली दी बेबे दा दिल अजाईं ई ज़ोर ज़ोर दी धड़कण लग पिआ। जीभ सुक्क के तालूए लगदी जापी ते उहने निउं के सूए 'च पाणी दी चूली भर के मूंह गिल्ला कर लिआ। फेर उहनूं ताड़ ताड़ के चंदे वल झाकदी नूं इउं जापिआ, जिवें सूए दा अगला पुल्ल्ह उतरन ताईं चंदे नें किंनी वारी मुड़ मुड़ के उस वल तकिआ होवे, ते हर वार जदों उह पिछांह झाकिआ सी तां उहदा दिल अजाईं ई धड़कण लग पिआ सी।
''इह चारा साधू किआं नें, तूत आल्ही झुग्गी कोले ई बीजिआ विऐ नां भला?" घर दे नेड़े आ के चंदे नें उभड़वाहिआं पुछ्छिआ।
''हैं ?....आहो, उथे ई ऐ....होर उहनां दे थां किहड़ै पठ्ठे बीजण नूं?"
पर भीली दी बेबे दी जीभ थथलांदी जापी।
जदों उह दोए अगड़-पिछड़ घर वड़े तां कट्टी मूंह उतांह चुक्क के रता अड़िंगी तां ज़रूर पर रोज़ वांग उस अरड़ाट पाउंदिआं गेड़ा नहीं बंनहिआ; पूछ नाल कुख्खां झंब दी थां इक्क वार हिला के मुड़ पठ्ठिआं विच मूंह गड्ड लिआ। चंदे नें घूर के उहदी खुरली वल तकिआ, उहनां मूहरे भज्ज आए गाचे ते तारे नें, उहनां दे घर अपड़ण ताईं, किंना सारा हरा कुतर के कट्टी अग्गे सुट्ट दित्ता होइआ सी। हरे चारे नाल सारा घर जिवें महिक पिआ होवे। चंदे नूं पता नहीं सी लगिआ कि उह अचेत ही बूहिओं वड़दिआं, दो-तिंन डूंघे साह लै गिआ सी।
''आह की ऐ उइ!" उहने चारा कुतरदे गाचे दे कोल, दो कु रुग टाटां दे पए वेख के पुछ्छिआ।
''इह टाटां....इह टाटां," टोके दी ताल नाल गाचे नें कई वार इहो शबद दहुराए ते फेर फीम दे अमल विच, लोर नाल आप-मुहारा ई गीत जिहा गाई गिआ, ''टाटां...मेरीआं बाठां, बेबे लिआई सी....
लिआई सी, बई लिआई सी....
टाटां, टाटां, टाटां, बेबे लिआई सी....!
ओ....टाटां, चारा, तारा, बेबे लिआई सी.....!
लै बई, भला बेलीआ लिआई सी...ई....ई !"
पर चंदे नूं जिवें सकता मार गिआ। उह लालटैण दे मरनऊ जिहे चालण विच कदे चारे दी थब्बी वल घूर घूर विंहदा सी, कदे टाटां दी निक्की जिही ढेरी वल।
''लै बापू पाणी लै लै।" उहदी सचिआरी धी भीली नें बहीण दे नाल धरीआं इट्टां कोल, तत्ते पाणी दा बठ्ठल धरदिआं उहनूं सद्दिआ।
हैरानी-जिही नाल भओं के चंदे नें चार-चुफेरे तक्किआ, ते शाइद गोहिआं दे धूंए दी कौड़वास करके अख्खां 'चों पाणी निकल आइआ। पर अख्खां झमका के गहु नाल वेखिआ तां भीली दी बेबे किधरे नहीं दिसी।
''तेरी बेबे....!" उहने बठ्ठल वल आहुलदिआं भीली तों पुछ्छिआ, ते कोठड़ी दे बूहे दे कोल खड़ोती भीली वल इक-टिक विंहदा रहि गिआ-उह चुगाठ दी सरदल तों वी उच्ची लग्गदी सी।
भीली नें की जवाब दित्ता, इहदा उहनूं कोई पता नहीं लग्गिआ, नीवीं पा के बठ्ठल दे पाणी नाल मूंह-हत्थ धोण जा लग्गिआ। कोल खड़ोती कट्टी जरक-जरक हरा चारा चरदी ज़ोर-ज़ोर दी पूछ मार जांदी सी। उहदे जाहड़-रस दा उहनूं आप नूं पहिलां तां सुआद जिहा आउंदा लग्गिआ पर फेर इकदम मूंह कौड़ा-कौड़ा हो गिआ।
मूंह-हत्थ धो के रोटी खाण बैठा तां भड़थू पाउंदे दोए मुंडे, विहड़े विच रड़े थां बहि के टाटां कुटण लग पए। चंदे नूं चाणचक ई रोह चहड़ गिआ। उहने मां दी गाल्ह कढ्ढ के उहनां नूं घूरिआ, ''हुणे कुट्ट के, इहनां दा दाणा दाल के आवदी मां नूं पाउणे, सालिओ करीओ?"
''वे की होई जांदै थोनूं!" उसे वेले बाहरों आउंदी भीली दी बेबे नें गल्ल ताड़ के मुंडिआं नूं पोली जिही झिड़क दित्ती, ''थोथों हुण टिक के नहीं बैठीदा?"
मुंडे ते निक्की कुड़ी टाटां ओथे दी छड के कंन वलेट के चौंके वल तुर गए। भीली दी बेबे पहिलां खिलरीआं टाटां नूं अहुली, पर फेर कदे टाटां ते कदे चंदे वल भओं भओं विहंदी, उहदे तों रता परहां हट के भूंजे ई बहि गई। फेर बिना किसे दे कुझ पुछिआ-दसिआ आप-मुहारी ई बोलण लग पई।
''गेलो नूं पुछण गई सी-तड़के मेरे नाल चलण नूं। साधू दा वड्डा मुंडा कहिंदा, जे विहली होवे तां उहनूं वी नाल लिआईं, कंम छेती निबड़ जू!..... पर उहदी तां जातण दी आकड़ ई नहीं लई-दी किते!....कहिंदी, 'साढे अठ्ठ रुपईए लऊं, नाले दोहीं वेलीं खाऊं रोटी, ते तिंन वेले पीऊं चाह।' मैं किहा, 'चंगा भाई तेरी मरज़ी, उहनां नें तां मैनूं साढे सत्तां ताईं किहा सी....नाले जे सोचीए तां उह विचारे किहड़ा हक्क रखदे ऐ !.... आह वेख लै, दो-ढाई-सेर-सारीआं तां टाटां ई अज्ज चक्क लिआंदीआं मैं, धौण, तिंनपसेरीआं तों घट्ट चारा नहीं होणा- होर हुण उहनां नूं तां भमे घर लिआ के बठा-लीए...."
ते जदों भीली दी बेबे नें छोलिआं दी कंड नाल लिबड़ी चुंनी नाल मूंह तों मुहड़का पूंझदिआं, चोर-अख्ख चंदे वल तकिआ तां उहदा सारा सरीर कंबण लग पिआ: बुरकी पाउंदे चंदे दा हत्थ कंब रिहा सी, मुछ्छां अजीब होईआं लगदीआं सन। उह मुड़ उस वल नहीं झाक सकी, नां बोल सकी, सुंनी जिही होई, चुंनी नाल झल मार के मुहड़का सकाउंदी रही। पर बिंद कु पिछों ताहीं ख़बर कि चंदा नंगे-पैरीं उठ्ठ के वा-वरोले वांग बाहर नूं तुर गिआ। भीली दी बेबे दा दिल ज़ोर-ज़ोर दी धड़किआ, पर पिछ्छों 'वाज मारन दी हिंमत नहीं पई।
घाबरी ते हफ़ी 'वाज नाल उहने गाचे नूं हौली जिही किहा, ''जाह वे, वेखीं तेरा बापू किधर गिऐ?"
''बापू गिऐ 'फरीका!" तारा टुक्क दी बुरकी पूणी बणा के खांदा-खांदा इह कहिंदिआं बाहर नूं भज्ज गिआ।
पर जदों उह दूजे बिंद गली विचों मुड़ के आइआ तां उहदीआं अख्खां हैरानी-जिही नाल अड्डीआं होईआं सन। ''नी बेबे, उह तां सूए बंनी फेर तुरिआ जांदे...औधर!"
''सूए वंनी?" थक्के गोडिआं नाल उठ के खड़ी हुंदिआं भीली दी बेबे नें चोर-अख्ख रोटीआं पकाउंदी भीली वल तकदिआं किहा, ''हुण उह सूए वंनी की कर गिऐ?-है कमला नां सिआणा!...जाह वे गाचिआ, जाईं भज्ज के, किते कोई मूका-माका तां नहीं बाहर भुल्ल आए सी तुसीं ?...जाह गल जा हुण, उह किथे दो कोह लत्तां कढोंदा जाऊ जांदूओ?...." पर गाचे नें टाटां दे उदाले हुंदिआं बे-धिआनी जिही नाल उहदी गल्ल अणगाउली कर के किहा, ''हां मूका नां असीं भुल्ल आए किते खीनखाप दा। तेड़ तां बापू दे कदे कुहाई नीं होई, मूका कित्थों आ गिआ...वड्डीए सिआणीएं...!"
भीली दी बेबे दा चित्त कीता उहदे सिर 'च टोका चुक मारे। एनी बेप्रवाही निआणे नूं की आख! पर उह गाल्हां कढदी आप ई बाहर नूं तुर गई। भीली उहनूं रोटी खाण लई बुलांदी ई रहि गई पर उह 'आई, आई' करदिआं अगांह तुरी गई। 'कोले नाल खड़ोते' पर उस शुकर कीता कि रब्ब नें सुण लई; चंदा सूए तों दो वाहण ुरे ही मुड़ आइआ। ते दजों मोदन दे भेडां वाले वाड़े कोल उह इक दूजे दे नेड़े आए तां चंदे नें अजीब ओपरे रों विच किहा, ''तूं कास नूं आई ऐं मेरे मगर?"
''ऐमें....मैं किहा खबरै पुठ-पैरा ऐडी छेती किधर मुड़ चलिऐ।" उह रता हस्स के बोलिआ, ''मैं तां ऊं ई तुर पिआ, किधरे 'फीम आली ख़ाली डब्बी डेग बैठा, सोचिआ तड़के नूं कोई होर चक्क के लै जू, हुणे भाल लिआमा..."
''लै सुण लै!" भीली दी बेबे नें सुख दासाह लैंदिआं किहा, ''मैं तां किहा खबरनी की गल्ल ऐ जिहड़ा ऐं चुप कर के उठ्ठ तुरिआ।"
पर भीली दी बेबे दा अजे चित्त टिकाणे नहीं सी आइआ। उह घर ताईं इउं उरलीआं-परलीआं मारदी आई जिवें आपणा चित्त ई टिकाणे करना चाहुंदी होवे।
चंदे नूं बूहा वड़दिआं ई चाणचक कट्टी नूं थापी दित्ती ते हरे पठ्ठिआं 'च हत्थ मारदिआं कट्टी नाल गल्लां करन लग्ग पिआ। ''अज्ज तां साडी बूरी बड़ीआं कुख्खां कढी खड़ोती ऐ...! गोगड़ छड्डी खड़ोती ऐ-बल्ले बई, बल्ले...हे खां ! देख तां सई तूं केरां...!" ''अज्ज तां इह खड़ूगी ऐन 'केरां बस, मर के!" भीली दी बेबे नें तसल्ली नाल, रोटी खाण लई चौंके वल जांदिआं किहा ते नाल ई मुंडिआं नूं 'वाज मारी, ''वे मुंडिओ....! टाटां तां कठ्ठीआं कर दिओ भाई!"
अध्धी रात अगे सी, अछ्छी पिछे; चंदा चाणचक, उभड़वाहा उठ के बहि गिआ ते डौर-भोरा होइआ चार-चुफेरे इउं झाकण लग्ग पिआ जिवें उहनूं कोई बड़ा भिआनक सुपना आइआ होवे। किंना चिर उह सुंनिआं वांग खब्बे-सज्जे ते हेठ-उतांह झाकी गिआ : साधू दे 'बनमाश' मुंडे दी शकल अजे वी ओवें परतख्ख दिस्सी जांदी सी।....ते हरे पठ्ठे, टाटां, कल्ह नूं दिहाड़ी 'ते सद्दी गैळ- सारीआं गल्लां, तूत वाली डुग्गी दुआले इउं घेरा घत्ती आउंदीआं सन जिवें हरे चारे विचों 'कुश खा के' मरी उहनां दी बूरी कट्टी दुआले, हुणे, गिरझां नें झुरमट आ पाइआ सी-उहनूं कट्टी दा पोश वी उहनां नें नहीं सी लाहुण दित्ता... ते झुग्गी दे अंदर, चुड़ेलां दे पुठे-पैरां वरगे कुझ ओपरे-ओपरे निशान वी उहनूं ऐन साफ़ दिस्स रहे सन....
उह बबूका मार के उठदिआं, नंगे सिर, नंगे पैरीं बाहर नूं वग तुरिआ। अख्ख दे फेर विच कुंडा खुल्हदिआं उस घग्गी, कुरख़त 'वाज 'च किहा, ''एदूं तां बंदा मरिआ ई चंगा....! धी दा गल घुट्ट दिआंगे-पिछले मारदे ई हुंदे सी नां ! जंमदीआं ई मार दिंदे सी....! पर एदूं तां बंदा फेर मरिआ ई चंगा-धिरग ऐ ऐसे जंमण दे !... हां कमलिआ ! धिरग नहीं फेर....कोई जून ऐं...."
ते एवें बोलदा बोलदा उह आथण वांग, सूए वल मुड़ तुर गिआ।
भीली दी बेबे ओदों जागदी पई सी; पर नां उहदी जीभ हल्ली, नां कोई होर अंग हिलिआ-सारी दिह जिवें सिल्ह-पत्थर ई हो गई सी।
पर भीली, उसे वेले, उभड़वाही उठ्ठ के चंदे दे मगर भज्ज तुरी। गली विच जा के उची उची 'वाजां वी मारीआं, पर उह नहीं मुड़िआ। उह घाबरी, हौंकदी मुड़ अंदर आई थथलांदी-जिही 'वाज विच कूकदिआं उस बेबे नूं हलूणिआं।
''नीं बेबे, बेबे नीं....नीं बापू बाहर नूं तुरिआ जांदै...उह जांदा किधर ऐ, ऐस वेले?....नहीं बेबे!"
कंबदीआं लत्तां नाल बेबे दे मंजे उते बहि के भीली नें बेबे नूं ज़ोर नाल मोढिओं फड़ के झूणिआं तां अगों उहने सुते-सुभा ई, सिधण-सिधी पिआ, जवाब दित्ता, ''साधू दी झुग्गी 'च गिऐ..."
''किउं? ओथे की करन गिऐ? तूं कुश भुल्ल आई सी?" ओसे घबराहट नाल भीली नें फेर पुछ्छिआ।
''आहो!" भीली दी बेबे नें किहा। ते आपणी धी वल निगहा भुआंदिआं रता औखी जिही 'वाज 'च बोली, ''जाह, हुण तूं उठ के पै जा आवदे मंजे 'ते-"
''किउं? मैं एथे बैठी भैड़ी लगदी ऐ?" अचानक भीली हिरख गई सी।
''नीं आहो नीं वैरने, उठ खड़!" अक्की होई 'वाज 'च उह बोली, पर फेर पता नहीं की चंडाल चहड़िआ कि अगले बिंद ई उस चांघर मारी, ''नीं तूं उठदी ऐं कि नहीं? उठ के खड़ी हो जा एथों, भलीमाणस ऐं तां नहीं....!"
भीली दे चित 'च पता नहीं की आई, उह सगों ज़िद्द नाल बाही तों पिछांह खिसक के, जिवें सूत हो के बहिंदिआं बोली, ''जाह नहीं उठदी !"
''नहीं उठदी..." हिरखी 'वाज नाल तुरत ई उठ के बहिंदिआं उहदी बेबे नें जोड़ के दुहत्थड़ उहदे मौरां विच मारिआ ते भीली मूंह-भार भुंजे जा डिगी।
''हाए नीं तेरा बेड़ा गरके नीं, भैणे।" भीली नें डिगिआं पिआ ही लेर मारी ते फेर संभल के उठदिआं भुब्बीं रोण लग पई।
भीली दी बेबे मुड़ ओवें सुते-सुभा ई सिधण-सिधी लेट गई ते उहदे सारे अंग पहिलां वांग ई सिल्ह-पथर हो गए। सुक्के होठां विचों हौली जिही उस जिवें आपणे आप नूं ई किहा, ''मंनदी किहड़ै किसे दी !...कदों दी आखी जानी ऐ बई भाई उठ खड़ो, उठ खड़ो, भिट्टी जाएंगी...पर काहनूं जाणदी ऐ....ऐं भलमाणसी नाल जाणदै कोई..."
सारे निआणे जाग के घाबरे-घाबरे उस वल्ल झाकदे रहे, पर उह ओवें सिधण-सिधी पई रही; ओवें अवा-तवा बोली गई।

