अप्रैल 24, 2025

writingDetail.created_by
By: डा. गुरदिआल सिंघ राए

डा. करनैल शेरगिल्ल दा कहाणी संग्रहि ‘मैमोरी लेन

बरतानीआ वस्सदा, पेशे वल्लों सफ़ल मैडीकल डाकटर, डा. करनैल शेरगिल्ल इक्क जाणिआ-पहिचाणिआ परवासी साहितकार है। उसने कविता, कहाणी अते नावल दी विधा विच्च बड़ी निपुंनता नाल कलमी जौहर विखाए हन। ‘मैमोरी लेन’ कहाणी संग्रहि विच्च डा. शेरगिल्ल नें आपणीआ दस्स कहाणीआं नाल दसतक दित्ती है। इसतों पहिलां उसदे पहिले कहाणी संग्रहि ‘पंदरवां लाल करास’ दे 1992 तों लै के हुण तक्क चार संसकरण प्रकाशित हो चुक्के हन। कहाणी तों बिनां उस दे दो कावि संग्रहि: ‘हुण मैं अजनबी नहीं’ (2019) अते कावि संग्रहि ‘कौण सूतरधार’; अते नावल ’लाकडाऊन अलफ़ा’ छप्प चुक्के हन। नावल ‘लाकडाऊन अलफ़ा’ दे शाहमुख्खी अते अंगरेज़ी अनुवाद वी प्रकाशित हो चुक्के हन। डा. शेरगिल्ल दे खोज-कारज अते बिमारीआं सबंधी किताबचे वी अंगरेज़ी विच्च उपलभ्भद हन।

साडी हत्थली संखेप विचार अधीन ‘मैमोरी लेन’ विच्च प्रकाशित उह कहाणीआं हन जिहनां दा विशा वसतू सारे विशव विच्च विच्चर रहे अते विशेश करके परवास भोगदे अते दिनो-दिन सरीरक अते मन करके खंडित हुंदे जा रहे उहनां पंजाबीआं नाल है जिहनां नें बरतानीआ दी धरत नूं ही हुण आपणा घर अते कारज खेतर बणा लिआ है। भूगोलिक तौर ते इहनां कहाणीआं दा पिछोकड़ कानूंनी जां ग़ैर-कानूनी तौर ते बरतानीआ आए—आ के परवासी बणे— एशीअन ख़ित्ते दे मूल वासीआं नाल ही है। विचार नूं अगहां तोरन तों पहिलां इहनां कहाणीआ दे पिठ्ठ पिछ्छे कारज शील कुझ वरतारिआं दा ज़िकर करना साडी सोच लई राह पधरा करन विच्च सहाई होवेगा।

बरतानीआ विच्च रचे जा रहे पंजाबी साहित दे ‘इतिहास दी उम्मर कोई बहुती लंमेरी नहीं’। भारत नूं आज़ादी मिलण दे थोड़ा चिर मगरों भाव 1952-53 तों ही आपणी आरथक हालत सुधारन लई पंजाब/भारत वासीआं वल्लों बरतानीआ आउण दी किरिआ आरंभ हो गई सी। फिर 1962 विच्च ‘इमीगरेशन ऐकट’ नाल बरतानीआ आ वस्सण अते कंमां-कारजां लई वाऊचर मिलणे आरंभ हो गए। पहिलां आम कामे आए सन फिर पहड़िआ-लिखिआ वरग वी आइआ। पर कंम सबंधी वाऊचरां अधीन आए लोकां दी खुशी उदों उड्ड-पुड्ड गई जदों उहनां वेखिआ कि ‘वाऊचर’ होण दे बावजूद चंगे कंम लभ्भणे अते मिलणे औखे हन। टक्करां मारन उपरंत सोझी पई कि वाऊचरां अधीन आए लोकां नूं ‘बलू-कौलर जौबज़’ भाव आम मज़दूरी दे कंमां लई ही सद्दिआ गिआ सी। अकादमिक डिगरीआं धरीआं दीआं धरीआं रहि गईआं। इंडीआ तों इत्थे आए बहुते पहड़े-लिखे अते अधिआपक तबके दे लोकां नूं मुढ्ढले समें विच्च मज़दूरां वाला कंम ही करना पिआ जां फिर पोसट आफ़िस विच्च ‘चिठ्ठी-रसैण’ जां बस्सां दी डराइवरी दा। अधिआपन दे कारजां जां होर कित्तिआं विच्च नौकरीआं परापत करन लई बहुतिआं नूं मुड़के ‘थोहड़ी जां बहु-चिरी’ होर वाधू दी ‘बरतानवी अकादमिक’ योगता परापत करन लई पहड़ना पिआ। कानूंनी तौर ते आए इहनां आवासीआं दा परवासी बणन दा सफ़र काफ़ी चुनौतीआं भरिआ अते तरद्दद दा रिहा। आवास दी कानूंनी आगिआ समापत होण उपरंत ग़ैर-कानूनी तौर ते आउण वालिआं नें जिस तरहां दीआं कठिनाईआं अते कशटां भरी ज़िंदगी दा साहमणा कीता उसदी झलक सानूं डा. शेरगिल्ल दीआं कई कहाणीआं विच्चों मिल जांदी है जिसनूं पहड़दिआं पाठकां नूं परवासीआं दे संघरश अते संताप सबंधी जाणकारी मिलदी है।

दरअसल डा. करनैल शेरगिल्ल बरतानीआ विच्च जदों1976 विच्च पुज्जिआ तां बरतानीआ वस्सदे परवासी नसली वितकरे अते होर बहुत सारीआं कंम-धंधे अते रहिण-बहिण सबंधी दिक्कतां दा साहमणा करदे आ रहे सन। सारे बरतानीआ विच्च वख्ख वख्ख थावां ते गुरदुआरे, मसजिदां अते मंदर आदि उसर्र रहे सन जां उस्सर चुक्के सन। बहुत सारे एशिआई वख्ख वख्ख तरहां दीआं नौकरीआं कर रहे सन। लोकी बेकार वी सन अते कंमां दी भाल विच्च वी। कईआं नें आपणे चंगे कारोबार वी खोल्ह लए सन। गल्ल की परवासी आपणीआं जहड़ां बरतानीआ विच्च चंगी तरहां जमाउण दे आहर विच्च सन। डा. शेरगिल्ल नें बहुत जलद ही आपणे आले-दुआले नूं भांपिआ अते आपणे भाईचारे दीआं सारीआं ही विहारक, निताप्रती दीआं जटिल अते भावनातमक समस्सिआवां नूं समझ लिआ। डाकटरी कित्ते नें वी उसदी सहाइता कीती। आपणी विगिआनक सोच राहीं उसने परवासीआं दीआं सारीआं ही समस्सिआवां नूं नां केवल ज़ाहरा तौर ते समझ्झिआ सगों भावनातुमक तौर ते वी डुंघाई विच्च पुज्जदिआं अते मनोविगिआनक तैहां फरोलदिआं पाठकां दी कचहिरी विच्च सफ़लता नाल पेश वी कीता। पंजाबी दे नामवर आलोचक स. हरमीत सिंघ अटवाल नें तां ही तां डा. करनैल शेरगिल्ल नूं ‘समें नूं समझदा साहितकार’ आखिआ है जो कि बिलकुल सही है। किउंकि समें दी गती नूं समझण अते समें दी तोर नाल कदम मिला के चल्लण दा चलन लिखारी लई महत्तव पूरन मंनिआ जांदा है।

‘मैमोरी लेन’ कहाणी संग्रहि दी पहिली कहाणी ‘मैमोरी लेन’ है जिसनूं उदाहरण वजों ज़रा कु विसथार देण दी खुल्ह लै रिहा हां किउं जो इह कहाणी इस कहाणी संग्रहि दी चूल है। धुरा है। इस कहाणी दे नाम नूं ही संग्रहि दा नाम Memory Lane दित्ता जाणा अहिमीअत रख्खदा है।‘मैमोरी लेन’ बुह-अरथी शबद-जुट्ट है। सिध्धा जिहा इक्क अरथ सड़क/गली/महल्ले नाल है जिवें कि ‘रोड’ जां ‘लेन’। असल मुहावरा है: Trip down Memory Lane पिछ्छे बीत चुक्कीआं घटनावां जां मौकिआं नूं चेते करना जां उहनां सबंधी गलबात करना। सारीआं ही कहाणीआं लेखक डा. शेरगिल्ल दे हंढाए होए जीवन दी ‘याद पटारी’—मैमोरी लेन— दी ही धरोहर हन।

‘मैमोरी लेन’ कहाणी दीआं चार मुख्ख घटनावां हन जिहनां नूं बहुत ही सुंदर ढंग नाल गुंद केकहाणीकार नें कहाणी दी सिरजणा कीती है। कहाणी दा घटना क्रम उस ढंग नाल नहीं दरसाइआ गिआ जिवें इह वापरिआ। मिसाल वजों वेखिआ जावे तां इस कहाणी दे अगहां दरज छे भाग हन:

1. ‘मैमोरी लेन’ दा मुख्ख पातर बचन सिंघ पंजाब तों बरतानीआ विच्च जाअली पुज्जदा है। उसदा साहमणा डाकटर सिंघ नाल उस समें हुंदा है जदों बचन सिंघ नूं बहुत ही मंदी हालत विच्च हसपताल पहुंचाइआ जांदा है जित्थे डा. सिंघ जी.पी.(फैमली डाकटर) बणन दी टरेनिंग लै रिहा हुंदा है।

इत्थे ही डा. सिंघ बचन सिंघ नूं पुछ्छदा है: बचन सिंघ जी तुहाडा ऐडरैस?

‘अजे तक्क तां कोई नहीं—-इक्क महीना धक्के खादा मैं पंजाब तों इराक आइआं ते फिरकिशती राहीं इटली।’ बचन सिंघ होर दसदा है कि किवें उह एजंटां राही जाअली तरीके नाल दिल्ली तों तुरकसतान, इरान, इराक, इटली अते फिर फरांस राहीं हुंदा होइआ लारीआं विच्च लुक्कके इत्थे पुज्जण लई लख्खां रुपए खरचके आइआ है। गल्ल की भाईआ बचन सिंघ पंजाब तों बरतानीआ आउण सबंधी आपणा सारा चिठ्ठा फरोल दिंदा है।

2. डाकटर सिंघ नें ही बचन सिंघ नूं कौंसल दा फलैट रहिण लई दिलवा दित्ता। इत्थे रहिंदिआं ही भाईए नें आपणी गवांढ रहिंदी ज़ून फरेज़र नाल बरतानीआ विच पक्का होण लई विआह करवा लिआ। उसने ज़ून नूं आपणी पंजाब वाली पतनी बारे पता नां लग्गण दित्ता। बचन सिंघ नें खूब पैसा कमाइआ। फिर आपणी पतनी ज़ून नाल ‘मैमोरी लेन’ ‘ते सथित टेरस हाऊस विच्च रहिण लग्ग पिआ।

3. डा. सिंघ नें फैमली डाकटर दी टरेनिंग समापत करके लैसटर विच्च आपणी सरजरी खोल्ह लई। बचन सिंघ मगरों इत्थे डा. सिंघ दे मैडीकल सैंटर विच ही रजिसटरड हो जांदा है।

4. भाईआ बचन सिंघ बिमार नहीं है पर उह क्रिसमस दे मौके बिमारी दे बहाने डाकटर सिंघ नूं घर सद्द लैंदा है अते फिर “हैपी क्रिसमस, इह ‘शैंपून’ दी बोतल मैं तेरे वासते सांभके रख्खी सी” कहिके उसदा सुआगत करदा है। डाकटर झिजकदिआं बोतल फड़ लैंदा है। भाईए दी गोरी पतनी जून सोध करदी है: शैंपून नहीं, शैंपेन, इहनूं किंनी वार सिखाइआ पर नहीं सिख्खिआ पक्का पंजाबी।

5. भाईआ बचन सिंघ मुड़ पंजाब नां गिआ। उस पंजाब वाली पतनी नाल सारे सबंध तोड़ लए। पंजाबण पतनी नूं जद गोरी पतनी (सौंकण) बारे पता लग्गिआ तां उह सहार नां सकी। उस खूह विच्च छाल मारके जान दे दित्ती। इस खबर नाल बचन सिंघ उदास रहिण लग्गिआ अते उसने वध्ध शराब पीणी आरंभ दित्ती। उसदी गोरी पतनी वी उसनूं छड्ड के आपणे मुंडे पास रहिण लई मानचैसटर चले गई।

6. सालां दे साल लंघ गए। सरकार वल्लों मिलदे पैसिआं दी शराब पी पी के भाईए नें आपणा सरीर बिमारीआं दा खौ बणा लिआ अते अंत उसनूं चेता भुल्लण दी बिमारी नें आ दबोचिआ।भाईआ अंदरों अंदरी अेसा टुट्टणा आरंभ होइआ कि शराब विच्च डुब्बकीआं लाउंदा होइआ ‘डिमैंनशीआ’ दा शिकार हो गिआ। सभ कुझ भुल्लणा शुरू हो गिआ। हुण मुड़ क्रिसमिस दा मौकासी। उसदा डाकटर शैंपेन दी बोतल लै के नरसिंग होम विच्च भाईए नूं मिलण आइआ। उसने भाईए हत्थ बोतल फड़ाई ते किहा: भाईआ ‘शैपून’ ।

भाईआ हस्स के बोलिआ: ‘शैंपून नहीं शैंपेन’।

(हैरानी दी गल्ल है कि अज्ज चेता भुल्लण दी बिमारी नाल ग्रसत होण दे बावजूद भाईए नूं यादहै कि इह शैंपून नहीं शैंपेन है)

डा. सिंघ फिर पुछ्छदा है: ‘इह बोतल तूं मैंनूं कित्थे दित्ती सी?’

भाईए बचन सिंघ नें हस्स के जवाव दित्ता: ‘मैंमोरी लेन’ ‘च।’

कहाणीकार डा. शेरगिल्ल जाणदा है कि उह रीपोरटर नहीं अते नां ही फोटोगराफर ही। उसने कहाणी किवें गुंदणी है उह भलीभांति जाणदा है अते उह कहाणी दा आरंभ घटनावां दे क्रम अनुसार नहीं करदा सगों ‘मैमोरी लेन’ विच्च रहिंदे अते हड्ड बीतीआ सुनाउण वाले भाईआ बचन सिंघ वल्लों होम विज़िट लई सद्दे डाकटर नाल करदा है। भाईए दा पातर चितरण जित्थे पाठकां नूं मोह लैंदा है ओथे पाठकां नूं भाईए दे दुख्खां नूं वी समझण विच्च औख नहीं हुंदी। दरअसल ‘भाईआ बचन सिंघ’ इक्क तरहां नाल अनगिणत जाअली ढंग नाल बरतानीआ आए अते समां पाके पक्के बणे परवासीआं दी मूंह बोलदी तसवीर है। इह कहाणी बहुत ही लजवाब है जो भाईए राहीं परवासी दी परवारक टुट्ट-भज्ज, धुर्र अंदर दी हलचल अते खेरूं खेरूं हुंदी मानसिकता नूं बड़ी सफलता नाल उजागर करदी है।

इंझ ही असीं पहड़दिआं वेखदे हां कि ’मैमोरी लेन दीआं बाकी कहाणीआं दी गोंद वी बहुत ही सुचज्जे ढंग नाल कीती गई है अते कहाणीआं दे विशे वी वख्खरे वख्खरे लए गए हन।

इस संग्रहि दी दूजी कहाणी ‘कणक’ वी पंजाब तों बरतानीआ आके नौकरी लभ्भण विच्च यतनशील, पहड़े-लिखे डिगरी परापत कंवल सबंधी है जिसनूं बरतानीआ आके लख्ख यतन करन ‘ते वी नौकरी नहीं लभ्भदी अते जद फिर उह इक्क भाईबंद दी सहाइता नाल कंम करना अरंभदा है तां उह कंम विच इंना लीन हो जांदा है कि आपणी सिहत दी कोई परवाह नहीं करदा अते नां ही कणक विच्च मौजूद इक्क तत्त गलूटन करके सीलीअक बिमारी दा मरीज़ होणदे बावजूद इलाज करवाउण लई समां ही कढ्ढदा है। अंत लिंफोमा नां दे कैंसर कारन इक्क दिन सुत्ता ही रहि जांदा है। टेबल ते पई कणक दी रोटी ते बीआर दे खाली डब्बे उसनूं घूर रहे हुंदे हन। आरथिकता सुधारन दा चक्कर उसनूं लै डुब्बदा है। परवासीआं दे जीवन विच बहुती वार अजिहा चक्कर आम वेखण नूं मिल जांदा है।

तीजी कहाणी ‘आसतिक, नासतिक’ डाकटर दे आपणे दिल दी चीर-फाड़ (सरजरी) दी कहाणी पेश करदी है। डाकटर खुद्द दिल दे रोगां दा माहर है, सरजरी सबंधी सभ कुझ जाणदा है पर डाकटर है तां की होइआ? है तां आखि਼र इनसान ही। जदों उह खुद्द दिल दा मरीज़ बणदा है तां उह इक आम मरीज़ वांग ही चिंतत हुंदा है। होणी तों डरदा है। उसनूं वी आम बंदे वांग ही घबराहट हुंदी है कि कोई ‘कंपलीकेशन’ नां हो जावे। भरोसे अते नासतिकता सबंधी दवंद दाचक्कर चल्लदा है। नाल दे मरीज़ ‘अल्ला, वाहिगुरू, भगवान जां जीसस भली करेगा’ दीआं शुभ्भ इछावां दिंदे हन। डाकटर मौरफीन दे इंजैकशन दे असर हेठ जदों जीसस नूं वेखदा है तां दुबिधा होर वी वध्ध जांदी है। कहाणीकार इस वरतारे राहीं, डाकटर दे आसतिक-नासतिक संघरश नूं दिमाग़ी पध्धर ते सावां तोलण विच्च सफ़ल रिहा है। सैम नूं डाकटर होण दे नाते पता सी कि उस (आपरेशन करवा रहे मरीज़ डाकटर) दा जीसस नूं देखणा इक्क हैलूसीलीएशन सी, जिसदा मतलब ऐसी चीज़ दा दिसणा जो असली नहीं हुंदी। इह तज़रुबा बाईपास अपरेशन ते मौरफीन नाल हो सकदा सी।

‘इंफिनिटी’ इस संग्रिह दी चौथी कहाणी है जिस विच्च दो वख्ख वख्ख देशां दे दो जवान, माईक ते विकास, परबत दे सिख्खर उप्पर आपणे आपणे देश दे झंडे लहिराउणा चाहुंदे सन। पर दोवें ही कोशिशां दे बावज़ूद असफल हो जांदे हन। ‘माईक नूं इस मिशन ते जांदिआं विकास नाल अंदरो अंदरी ‘नसली वितकरा’ सी ते विकास नूं इसदा अंदरो अंदरी अहिसास वी सी। पर दूजे दिन पौड़ी समेत विकास पहाड़ तों डिग्ग के सिध्धा खाई विच्च डिग्ग पैंदा है। माईक नूं कोई बहुता अफसोस नहीं हुंदा। उह भावें आपणी सोच अनुसार इंफिनटी परबत उप्पर झंडा गड्ड वी लैंदा है पर फिर वेखदा है कि ‘इंफिनिटी’ परबत तां हालां होर वी दूर है। दुख्ख अते मौसम दी खराबी सदका उह वी जिउंदा वापस नहीं मुड़दा। मुड़दीआं हन तां दोहां दीआं लाशां अते पाठक ठंठबर जांदा है। इस कहाणी राहीं लेखक इह दसण विच सफल रिहा है कि मनुख्ख दी मनो सथिती सदा ही कुझ पाउण दी है अते इसदा कोई अंत नहीं। मनुख्ख दी सोच उस नूं किते दा किते पहुंचा दिंदी है अते अकसर मनुख्ख नूं सवारथी वी बणा देंदी है पर कुदरत जित्त तां सिरफ़ सदा अदिस्सदे दी करदी है।

पंजवीं कहाणी ‘कलेअरवोऐंस’ मनोविगिआन अते पैरा-मनोविगिआन नूं दरसाउंदी अलौकिक कौतक भरी कहाणी है। कहाणी दी नाइका ‘कलेअर’ पास मन-दिमाग़ नूं पहड़न दी अलौकिक मानसिक शकती अते विशेशता है। उह इस पैरा-मनोविगिआनिक शकती दुआरा किसे दा वीभूत, भविख्ख अते वरतमान विच्च वापरन वाला जां वापर चुक्किआ दस्स सकदी है। कहाणीकार डा. शेरगिल्ल अजिही शकती रख्खण वाली कलेअर सबंधी कहाणी सिरजदा है। विगिआन पख्खी डाकटर ‘कलेअर’ नूं पागल समझदिआं ‘साईकैटरसट’ (मनोविगिआनिक डाकटरां) पास पहुंचा दिंदे हन तां जो उसदी दिमागी हालत दा अंदाज़ा लगाइआ जा सके। पर ‘कलेअर’ बज़िद्द है कि उह आपणी तीजी अख्ख नाल सभ कुझ वेख पा रही है। पर मनोविगिआनी डाकटरवल्लों उसनूं ‘साईज़ोफरनीआ’ दा रोगी घोशित करके मानसिक बिमारी दीआं दवाईआं आरंभीआं जांदीआ हन। ‘कलेअर’ मनोविगिआनिक डाकटरां नूं चुनौती देंदी है अते कानूंनी माहिरां दी सलाह नाल ‘मैंटल ट्राईबीऊनल’ पास अपील करदी है। पैनल नूं मंनणा पैंदा है कि भावें ‘कलेअर’ वल्लों पेश कीतीआं गईआं अलौकिक अते मानसिक योगतावां सबंधी कोई विगिआनिक ठोस सबूत पेश नहीं कीता जा सकदा पर संसार दा विगिआनिक भाईचारा ‘पैरा-साईकौलिजी’ नूं तां मंनदा है। कई विगिआनीआं दीआं खोजां दे योग नतीजे भरोसे योग हन कि‘कलेअरवौइंस’ दी योगता लगभग चाली प्रतीशत लोकां विच्च हुंदी है जिस विच्च कलेअर वी शामल है। ‘कलेअर’ मैंटल (दिमाग़ी) हसपताल तों बाहर आ जांदी है। हुण सोशल वरकरज़ नें उसदे बच्चिआं नूं वी उसदी देख-रेख विच्च दे दित्ता। अंत उह आपणे डाकटर दा धंनवाद करन लई सोहणे काग़जां विच लपेटी ‘गिफ़ट’ लिआउंदी है। डाकटर गिफ़ट खोल्हदा है तां उस विच्चों इक्क वध्धीआ किताब निकलदी है जिसदा टाईटल हुंदा है: ‘कलेअरवोऐस’ लेखक: कलेअर पारजीवला। किताब खुल्हण ‘ते विच्चों इक्क परची निकलदी है जिस उप्पर लिखिआ हुंदा है: ‘डाकटर मैं तेरे बारे वी सभ कुझ जाणदी हां।’ इह कहाणी पहड़दिआं पाठक दी उतसुकता तां बरकरार रहिंदी ही है पर नाल ही विगिआनिक विचार अते पैरा-विगिआनिक सोच सबंधी, नवीं जाणकारी वी हासल हुंदी है।

इस संग्रहि दी छेवीं संकेतक कहाणी ‘ट्रिक ट्रीट’ इकलापा भोगदे डाकटर इकबाल सिंघ दी है। उह पतनी शरीना दी मौत पछ्छों रीटाइरड हो के उम्मर भर दी टुट्ट-भज्ज तों बाअद जदों बुढापे अते इकल्लता दा जीवन जीउण लई मजबूर हुंदा है तां उसदे धुर्र अंदर की कुझ वापर रिहा हुंदा है उसदी सुध्ध-बुध्ध तां उसनूं खुद्द वी नहीं हुंदी। कहाणीकार कहाणी दा आरंभ अते अंत ‘हैलोवीन’ दे तिउहार नाल ही करदा है। चेते दी चंगेर ‘चों—पतनी शरीन दे जिउंदिआं दो गोरे बच्चे लोहड़ी वांग ही ‘ट्रिक-ट्रीट’ मंगदे घरे आउंदे हन। डाकटर पंजां दा नोट दे के बच्चिआं नूं खुश कर दिंदा है। पतनी शरीना मां नहीं सी बण सकदी इस लई उसनूं दोहां बच्चिआं नाल पिआर-हमदरदी जिही हो जांदी है। समां आपणी तोरे चल्लदा जा रिहा है। दस कु साल दा मुंडा ‘जैक’, बारां कु सालां दी ‘हैना’ आपणी मां कैथरीन नाल रहिंदे, आपणा दुख्ख-दरद सहिंदे, गोरे टरक डराईवर दीआं वधीकीआ जरदे, दुख्खां-दरदां भरिआ जीवन बतीत कर रहे हन। कई सालां बाअद, इकलापे अते गुंमनामी दा जीवन बितांदिआ जदों डा. इकबाल सिंघ नूं इह दोवें बच्चे वड्डे होए मिले तां उसदा चिहरा खिड़ उठ्ठिआ। उसनूं शरीना दी बहुत याद आई। उसदीआं अख्खां डुल्हण ही वालीआं सन कि हैलोवीन दी शाम नूं दो निक्के बच्चे उसनूं आ लिपटे अते उहनां आपणे मां-पिउ दे हत्थ डाकटर दे हत्थां विच्च फड़ा दित्ते। जैक ते हैना नें किहा: डैड्ड इस वारी ट्रिक वी ते ट्रीट वी। इह कहाणी दो सभिआचारां विचकार इक्क पिआर सांझ दा प्रगटावा है। इह कहाणी दसदी है कि ख़ून दे रिशते दे नाल नाल मोह-पिआर दा रिशता वी सुख्खां भरिआ हो सकदा है।

सतवीं कहाणी दा सबंध इक्क ग़ैर-कानूनी इमीगरैंट (आवासी) दे घर पैदा होए रफ़ीक नाल है। इह कहाणी बहुत ही मारमिक है, दिल दहिलाउण वाली अते दुखांतिक है। रफ़ीक दी मां चंडीगहड़ तों आई जसविंदर सी। इस कहाणी राहीं कहाणीकार इह दस्सण विच्च सफ़ल रिहा है कि किवें एजंट बाहरले मुलकां तों जाअली ढंग नाल लोकां नूं बरतानीआ लिआउंदे हन अते फिर उहनां नूं वख्ख वख्ख तरहां नाल पीड़त करदे हन।

साईद ख़ान, ग़ैर-कानूनी ढंग नाल जाअली तौर ते लोकां नूं बरतानीआ विच्च लिआउण वाले ग्रोह दा मुख्खी सी। उस पास बरतानीआ विच्च पक्के तौर ते रहिण दी आगिआ सी। जसविंदर नूं वापस पंजाब भेजण दा डरावा दे के साईद खान नें उस नाल जबरदसती विआह करवा लिआ सी। इक्क तरहां नाल इस विच्च जैसी दा ही भला सी किउं जु साईद नाल विआह करवा के उह बरतानीआ विच्च रहिण लई पक्की हो सकदी सी। उह पक्की हो वी गई। उसने साईद तों गरभवती होण मगरों इक्क पुत्तर नूं जनम दित्ता अते पुत्तर दा नाम रफ़ीक रख्खिआ पर साईद दा कहिणा सी कि इह मेरा पुत्तर नहीं तेरे किसे प्रेमी दा पुत्तर है। अंत जसविंदर इस बच्चे नूं सवेरे सवेरे बघ्घी विच्च पाके सोशल सरवसिज़ दे दफ़तर दे दरवाजे लागे छड्ड आई अते आप लंडन विच्च किधरे आलपो हो गई। इह बच्चा रफीक फौसटर केअर लई किसे अंगरेज़ जोड़े पास पुज्जदा है अते इत्थे रहिंदिआं उदासी दा शिकार हो जांदा है। सकूल दी उमर होण मगरों सकूल विच्च भंन तोड़ आरंभ कर दिंदा है अते पहड़ाई विच्च वी बिलकुल वी धिआन नहीं दिंदा।‘अटैनशन डैफिशिआनसी ते हाईपरो ऐकटिव डिसआरडर’ दा शिकार हो जांदा है। मापिआं(साईद अते जसविंदर) दी बेमुख्खता अते पिआर तों वांझिआं होण कारन रफ़ीक डरग्गी बण जांदा है अते अंत बेघरा होके अंडरगराऊंड सटेशन दे बाहर कारड बोरड अते सलीपिंग बैग विच्च बहि के आउंदीआं जांदीआं सवारीआं साहमणे आपणी रख्खी होई कटोरी विच्च पैंदे पैसिआं राही गुज़ारा करदा है। डरग्ग खांदा है। शराब पींदा है। जसविंदर नाल वी घट्ट नहीं हुंदी। सईद इटली पुज्जण ‘ते जसविंदर दे पासपोरट तों बरतानीआ विच्च पक्के तौर ते रहिण दे काग़ज़ात पाड़ दिंदा है ते जसविंदर नूं इटली तों मुड़ भारत पुज्जणा पैंदा है। जसविंदर बरतानवी सफारतखाने पुज्जके आपणे पासपोरट सबंधी सारी गलबात खोल्हदी है अते पूरी जांच होण उपरंत उसनूं बरतानीआ जाण दी आगिआ मिल जांदी है। जसविंदर (जैसी) बरतानीआआ के मुड़ पहिलां वाला जाअली बंदिआं दी ढोआ-ढिआई दा कारज आरंभ दिंदी है पर हुण ग़ैर-कानूंनी/जाअली तौर ‘ते लोकां नूं लिआउण वाले गरोहां दा पता लग्ग जाण कारन पुलस हरकत विच्च आ जांदी है जिस कारन जसविंदर नूं वी नस्सणा पैंदा है अते उह उसे सटेशन दे बाहर पुज्जदी है जित्थे उसदा पुत्तर रफ़ीक सुत्ता पिआ हुंदा है। उह लुक्कण लई आसरा लभ्भदी रफीक दे सलीपिंग बैग्ग विच्च ही लुक्क जांदी है। पुलस अगहां लंघ जांदी है। रफ़ीक दी नज़र जस्सी दे हत्थ दे पुठ्ठे पासे पैंदी है जित्थे लिखिआ हुंदा है: जस्सी। बड़ा ही दरद भरिआ समां है जद्द रफ़ीक आपणी मां नूं पहिचाण के ‘मम’ कहिंदा है अते जस्सी पुछ्छदी है: रफ़ीक। ‘हां मंम रफ़ीक, तेरा पुत्तर रफ़ीक।’ दोहां घुट्ट के जफ़ी पाई, मां नें आपणे पुत्तर दा मत्था कई वार चुंमिआ। पर पुलस मुड़ आ जांदी है। जस्सी नूं फड़ लिआ जांदा है। मां जांदिआं जांदिआं पुत्तर दे दुआले आपणा गरम कोट लपेट जांदी है। बरफ़ पै रही हुंदी है अते रफ़ीक मां नूं मिलण उपरंत सदा दी नींदे सौ जांदा है। ‘बेघरा’ कहाणी किसे इक्क रफ़ीक दी कहाणी नहीं तुसीं अज्ज वी ’बेघरे’ लोक बरतानीआ दे हर गली-मुहले जां सड़कां कंढे वेख सकदे हो। हां, ज़रूरी नहीं कि हर इक्क रफ़ीक दा रंग कणक-वंना ही होवे। इह काला वी हो सकदा है गोरा वी। कहाणीकार इस दरदभरी कहाणी राहीं इह दरसाउण विच्च सफ़ल रिहा है कि अज्ज दा मनुख्ख पदारथी चकाचौंध कारन गिरावट दी किस पध्धर तक्क आ पुज्जिआ है कि निज्जी सुआरथ पूरती लई ख़ून दे रिशतिआं तक्क नूं वी बली दा बकरा बनाउण लई तिआर रहिंदा है।

’राणी बेगमपुरा’ कहाणी दा अंत वी दुख्खदाइक है अते इसदी पिठ्ठ-भूमी विच वी चंकाचौंद दे परदे हेठ परवासी दी अजिही दुरदशा वल्ल इशारा है कि पाठक पहड़दा पहड़दा ठंठबर जांदा है। इह ठीक है कि देसों बाहर आ के बंदा ज़ात-पात दे अखौती घेरे तों उप्पर उठ्ठ के मिहनत-मुशकत दा मुल्ल पाके आपणी आरथक हालत नूं सुधार लैंदा है अते आपणे मनचाहे अहुदे वी पा लैंदा है। आपणे पिछोकड़ वल्ल झाकदिआं उस दे सुधार लई वी कदम पुट्टण वल्ल अग्रसर हुंदा है पर कहाणी दे अंत दे मद्दे-नज़र पाठक इह सोचण लई वी मजबूर हो जांदा है कि की आरथकता दा सुधार कर लैणा अते जीवन दीआं सचिआईआं तों अख्खां मीच के हर जाइज़-नाजाइज़ साधना राहीं सफ़लता दी सिख्खर तक्क पुज्जणा ही जीवन जीउण दा सही मकसद है। रणजीत सिंघ पंजाब तों बरतानीआ विच किसे प्रसिध्ध पंजाबी अख़बार दी पत्तरकारी लई कुझ इंटरवीऊज़ करन लई आउंदा है। एअरपोरट उत्ते ‘जटानां कलां’ तों आई होई जगीर कौर राहीं ही रणजीत सिंघ उसदी बौस राणी नूं मिलदा है। राणी बेगमपुरा समित्थ वी ‘जटानां कलां’ तों ही है पर इह पंजाब रहिंदिआं घरां दी साफ़-सफ़ाई अते गोहा-कूड़ा करदी सी पर जगीर कौर दा पती उसनूं पंजाब तों बरतानीआ लै के आइआ अते उह राणी दे बलातकार दे जुरम विच सज़ा खा जांदा है। उपरंत राणी इक्क डाकटर जोड़े दी मदद नाल डाकटर दे परवार विच ही रहिंदी है जित्थे उसनूं गुलामी दा जीवन जीणा पैंदा है। पर समित्थ नां दे इक्क गोरे गवांढी दी सहाइता नाल पुलस डाकटर नूं ‘सलेवरी ऐकट’ अधीन सज़ा दिलवाउण विच सफ़ल हो जांदी है। राणी समित्थ नाल विआह करवाके राणी बेगमपुरा समिथ बण जांदी है अते उहसमित्थ नाल मिल के आपणा कारोबार आरंभ करदी है। आरथक तौर ते सुतंतर हो के उह बहुतही शाही शान नाल आलीशान मकान विच रहिण लग्गदी है। जीवन बड़ा सहिज अते आनंद नाल गुज़र रहि हुंदा है। पर दुखांत दा झटका उस समें लग्गदा है जद्द पिंड दे गेट तों ‘पिंड जटानांकलां’ दा बोरड लाह के नवां नां रख्खण लई परदा हटाइआ जांदा है। सारीआं रसमां तों बाअद राणी बेगमपुरा खुश सी अते उह वापस अचानक बरतानीआ आ के आपणे पती समित्थ नूंहैरान करना चाहुंदी सी। जद्द उह आपणे घर आपणे पती समित्थ नूं ‘सरपराईज़’ देण लई पुज्जदी है तां खुद्द ही सरपराईज़ हो जांदी है। पती समित्थ नें किसे होर औरत नूं आपणीआं बाहां विच घुट्टिआ होइआ सी। उह आपणे पिंड, पैसिआं दे जलौ सदका, भावें बेगमपुरा वसा आई सी पर बरतानीआ पुज्ज के उस वेखिआ कि उसदा आपणा बेगमपुरा उज्जड़-पुज्जड़ चुक्किआ सी। बरतानीआ आ के वस्सण वालिआं दे पता नहीं किंने कु बेगमपुरे उजाड़े दा शिकार होए? पछ्छम आ के पता नहीं की खट्टिआ? की गुआइआ? इह कहाणी दरसाउंदी है कि आरथकता दी उनत्ती अते सिख्खर किवें मनुख्खी रिशतिआं नूं नाजाइज़ करार देण लई मनुख्ख नूंमज़बूर करदी है।

‘एरीअन डैफौडिलज़’ नां दी कहाणी सपशट करदी है कि किवें पछ्छमी समाज विच मनुख्खी रिशते कपड़िआं वांग ही पल पल बदले जांदे हन। इस कहाणी दा आरंभक वाक ही बड़ा बलवान अते गिआन वरधक है जदों एरीअन दा सत्त सालां विच पंजवां पती डाकटर दे कंसलटिंग रूम विच दाख़ल हुंदा है। मिसटर विलीअम समित्थ दी पतनी एरीअन दा शौक वी बड़ा अवल्ला है। हर नवें विआह तों बाअद उह आपणे घर दे मूहरले अते पिछले बगीचे(गारडन) विच डैफोडिलज़ दे फुल्ल बीजदी है। इस कहाणी दा सबंध सविंदर (सैम) नाल है।एरीअन डाकटर नूं दसदी है कि सैम उसदा अगला पती होवेगा। उह डाकटर नूं आपणे विआह ‘ते आउण लई सद्दा वी दिंदी है। सैम पहिलां विआहिआ होइआ अते दो बच्चिआं दा पिता है पर समें दे चक्कर विच्च उसदा तलाक हो जांदा है, जेल्ह कट्टदा है अते वापस आ के बिमार वी पै जांदा है। उसदा जीवन बड़े ही दुख्खां भरिआ हुंदा है। गरदन दी गिलटी विच ‘कैंसर’ होण कारन उसदी दरद दा इलाज केवल मौरफ़ीन ही हुंदा है। एरीअन उसदी सेवा करदी है पर उह, सैम नूं लोड़ तों वध्ध मौरफ़ीन दे दिंदी है। डाकटर नूं सरिंज वेख के इसदा पता लग्ग जांदा है। एरीअन पिछले गारडन तों डैफोडिलज़ दा फुल्ल लिआके सैम दे हत्थ विच्च रख्खदिआं डाकटर नूं दस्सदी है कि सैम बहुत्त दरद विच्च सी इस लई उसने कुझ वध्ध मौरफीन दे दित्ती सी तां जो उह घट्ट दुख्ख सहिंदिआं सुखाले ढंग नाल मर सके। अजिहा दुखांत वी साडे पंजाबी भोगदे आ रहे हन।

‘बारबेकिऊ’ इस संग्रहि दी आखरी कहाणी है। भारत विच ‘विकास’ फिलासफी दा प्रोफैसर सी पर बाहर आउण दे चक्कर विच परदेसों आई कुड़ी दे विआह दा इशतिहार अते कुड़ी दी तसवीर वेख के बाहर जाण दे लालच विच उसते लट्टू हो जांदा है। पर विआह मगरों उसनूं पता लग्गदा है कि उसदी पतनी ‘लरनिंग डिफीकलटी’ दी शिकार है। मज़बूरी-वस्स उह पतनी दीदेख-भाल अते सेवा-संभाल दे नाल नाल ख़ूब मिहनत करन सदका आपणा ‘हौज़री’ दा विउपार सथापत करन विच्च सफ़ल हो जांदा है। पर फिर वी उसदे धुर्र अंदर इक्क ‘खलाअ’ सी जो उस समें आपणे सिख्खर ते पुज्ज जांदा है जद्द उह आपणे घर आ के वेखदा है कि उसदे सौहरिआं वल्लों आए सारे प्राहुणे ‘बारबेकिऊ’ दे मज़े लुट्ट रहे हन। उह वी शराब पींदा है अते फिर नशे विच्च सारिआं नूं घरों चले जाण लई आखदा है। पतनी पुछ्छदी है: ‘मैं वी?’ गुस्से विच विकासकहिंदा है: ‘जैस्स……इनकलूडिंग यू।’ इस वेले ही फोन खटकदा है। उह पंजाबो आए आपणे महिबूब दा सुनेहा पहड़दा है: ‘सुणिऐ—तुसीं काफ़ी दुख्खी रहे हो— नहीं सी जाणा बाहर—पुछ्छे बग़ैर—कदों वापस आ रहे हो— बारबेकिऊ हुण सानूं वी करने आउंदे नें— महिबूब अजे तक्क नहीं मरिआ अते नां ही ला-पता होइआ है— जे वापस आइआ तां मूंह तों मखौटा लाह के आउणा— मैनूं पछानण विच्च दिक्कत नां आवे। अग्ग नेड़े बैठे विकास नूं उसदे पिंडे तों अग्ग विच डिग्ग रिहा पसीना इंझ परतीत होइआ जिवें उसदे मूंह उत्ते चहड़िआ पलासटिक दा मखौटा बारबेकिऊ दी अग्ग विच डिग्ग के भसम हो रिहा होवे। पराई धरती ते विकास दा इह आखरी बारबेकिऊ सी। पछ्छम दे जरजरे समाज तों आज़ाद हो के विकास नें सुख्ख दा साह लिआ।

‘मैमोरी लेन’ दीआं दस्स कहाणीआं विच्चों छे कहाणीआं दे सिरलेख (नाम) अंगरेज़ी विच हन भावें कि इहनां नूं पंजाबी विच ही लिखिआ गिआ है। जिवें कि पहिलां वी ज़िकर कीता गिआ है कि इहनां कहाणीआं दे सारे ही पातर पंजाब तों बरतानीआ आ वसे परवासी हन। इस जद्दी संसार नें परवासी मनुख्खां दी मानसिकता नूं पछ्छमी संसार दीआं कदरां कीमतां अनुसार ढालण दी कोशिश कीती है। इह गल्ल बहुत ही सुखाले ढंग नाल बाबहरके नहीं कही जा सकदी कि परवासी आपणीआं जहड़ां नाल कदों तक्क जुड़े रहिणगे जां दोहरे मापदंडां नूं कदों तक्क भोग सकणगे। परवासी, पछ्छमी परभाव नूं किंना कु ग्रहिण करनगे इह गल्ल वी दोचित्ती वाली ही है। नवीं पीहड़ी इस तबदीली तों बचणों रहि सकेगी जां नहीं इह वी नहीं किहा जा सकदा। उंझ असीं संसार दे किसे कोणे विच्च वी जा वसीए इह संभावना बिलकुल वी नहीं कि असीं जां साडी संतान आपणे आले सुआले दे प्रभावां तों अछूते रहि सकीए। निरसंदेह दूजी-तीजी पीहड़ी बाअद बहुत कुझ बदल जावेगा।

डाकटर दे रूप विच कहाणीकार डा. करनैल शेरगिल्ल आपणे पातरां दे सरीरक रोग नविरती करन दे ढंग अपनाउण दे नाल नाल आपणे पातरां दे मानसिक इलाज अते विशलेशण करन वल्ल वी अग्रसर हुंदा है। अजिहा करदिआं अणभोल ही कहाणीकार डाकटरी इलाज नाल संबंधत अनेकां ही वरतारिआं नूं वी पाठकां गोचरे करन विच समरथ रिहा है। लगपग हर कहाणी विच अनगिणत मैडीकल इलाज लई वरतींदे अंगरेज़ी शबदां दी वरतों कीती गई है। पाठक इस जाणकारी सदका अध्धा डाकटर तां खुद्द ही बण जाण दी संभावना रख्खदा है। कहाणीकार नें दिल दीआं बिमारीआं, सिलीअक डजीज़, गौल बलैडर अते पैनकरीज़ दे कैंसर, गले दीआं गिलटीआं दे कैंसर, डरगज़, चेता भुल्लण, मनोविगिआनिक बिमारीआं, पैरा-मैडीकल, कलेअरोवोऐंस आदि अनगिणत समस्सिआवां बारे लाभदाइक जाणकारी उपलभ्भद करवाई है। मैडीकल शबद जां वरतारे ओपरे नहीं लगदे सगों कहाणीआं विच इहनां शबदां नूं अतुट्ट लड़ी वांग परोइआ गिआ है। मुख्ख रूप विच कहाणीआं दी बोली भावें पंजाबी ही है पर हर कहाणी विच वरतींदे अंगरेज़ी शबदां दी भरमार इत्थे वस्सदे पंजाबीआं लई कोई ओपरी नहीं महिसूस हुंदी।

इहनां कहाणीआं विच बाहरले देशां दा वी लोड़ींदा ज़िकर मिलदा है। कहाणीआं दे मुख्ख पातर, मरीज़ां दे रूप विच ही डाकटर नाल वाद-संवाद रचाउंदे, आपणी अंदरली टुट्ट-भज्ज दरसाउंदे, मानसिक दुख्ख-संताप भोगदे अते आपणा निज्ज फरोलदे नज़र आउंदे हन। डा. शेरगिल्ल कहाणी कहिण विच निपुंन है। लग्गदा है कि उसनूं आपणी गल्ल कहिण विच कोई विशेश उचेच नहीं करना पैंदा। उसदीआं कहाणीआं पातर परधान हन अते उसदीआं कहाणीआं दे पातर परवासीआं दीआं समकालीन, समाजक अते निज्जी समस्सिआवां दी सही तरजमानी करदीआं हन। उसने आपणीआं कहाणीआं राहीं आपणे पातरां दे दिली दरद, दुख्ख-सुख्ख, हंझू-हासे, अकेवें-थकेवें, मिलणीआं-विछोड़े, इकलापे अते संताप दे द्रिश बड़े ही मारमिक ढंग नाल पर सहिज अवसथा विच पेश कीते हन। कहाणी दे पातर सानूं आपणे आले दुआले आम मिलण वाले हन अते पातर उसारी वी तकड़ी उसारू अते सजीव है। डा. करनैल शेरगिल्ल आपणीआ कहाणीआं राहीं केवल कहाणी कहिण तक्क ही सीमत नहीं हुंदा सगों जो उहक हिणा चाहुंदा है उस विच्च कलातमिकता दे बुरश राहीं सत्तरंगी पींघ वरगे रंग भरन विच्च वी समरथ हुंदिआ अछोपले ही हुनरी ढंग नाल आपणे विचरदे समाज नूं वी गंभीरता नाल टुंबण दी जुरअत्त करदा है।

आमीन!