डेहरा गोपीपुर इलाके दी तहिसील है। इथों दा बाज़ार बेतरतीबा जिहा खिंडरिआ पुंडरिआ है। वड्डीआं इमारतां, तहिसील, थाणा ते सकूल हन। दरिआ दे ढाहे उते डाक बंगला बणिआ है। जदों असीं बंगले विच पहुंचे तां वेखिआ कि इक पंजाब सरकार दा ऐगज़ैकटिव इंजीनीअर बंगला मल्ल के बैठा है। जदों उस नें बंगला ख़ाली करन दी कोई नीअत ज़ाहर नां कीती तां मैं उस दे वल्ल गिआ ते उस दे चीफ़ इंजीनीअर दीआं चिठ्ठीआं विखाईआं। उह इस इशारे नूं वी नां समझ सकिआ। असीं हुण समझिआ कि अफ़सरी शान इसे दा नां है, आपणे आप नूं फंने खां समझणा ते दूजिआं नूं इंज जिवें कोई चीज़ ही नां होण। इह अफ़सरी शान दा लिशकारा वेख के साडीआं अख्खां चुंधिआ गईआं। एने चिर नूं इक नाइब तहिसीलदार, जिहड़ा मैनूं जाणदा सी ओथे आ गिआ। मैं उस नूं दसिआ कि उह इंजीनीअर नूं समझावे कि इंगलैंड दे प्रसिध्ध लिखारी डबलयू. जी. आरचर जो पंजाब सरकार दे महिमान हन, ते भारत दे प्रसिध्ध नावलकार डा: मुलकराज आनंद मेरे नाल हन ते उस नूं चाहीदा है कि उह उनहां दा सतिकार करे। एना कुझ करन 'ते इंजीनीअर नें बड़ी मुशकल नाल बंगला ख़ाली कीता। इस अफ़सर दी ख़ुदगरज़ी साफ़ जाहर करदी है कि इह लोक आम जनता दा की सुआरनगे जिहड़े साडे नाल ही अजिहा सलूक करदे हन। वहुटीआं नूं सजा के डाक बंगलिआं विच ऐशां करदे फिरदे हन।नां आले दुआले विच दिलचसपी ते नां लोकां नाल पिआर। इहो जिही अफ़सर श्रेणी ही परजा ते सरकार विच घिरणा दा कारन बणदी है।
सामान टिका के, ते आपणे साथीआं नूं कमरिआं विच आराम करदे छड्ड के मैं बाहर आ गिआ। की वेखदा हां कि सड़क उते धूड़ विखाई देंदी है।एने चिर नूं इक सटेशन वैगन आ पुज्जी, ते विचों इक पंजाब दा वड्डा अफ़सर निकलिआ, जो मेरा जाणू ही सी। इह अफ़सर लंमा बहुत सी, पर चौड़ा थोड़ा। तबीअत एनी खुशक, कि वेखदिआं सार ही भुख मारी जांदी।मेरी रूह दी कविता तां इहनूं वेखदिआं सार ही उड गई। पता लगा कि आप सिरफ़ चाह पीण ख़ातर ही अध्धा घंटा ठहिरणगे ते रात दा मुकाम दरिआ दे पार भरवाईं दे बंगले विच करनगे। असीं दोवें बरांडे विच कुरसीआं 'ते बैठ गए ओस मैथों पुछिआ, “तुसीं एथे की करन आए हो?"
“छुट्टी लै के कांगड़ा चित्तरां दी खोज विच आइआ हां। हुणे हुणे नदौण तों आए हां जिथे राजा नदौण ते मीआं देवी चंद दे चित्तर संग्रहि वेखे।”
“इह कांगड़ा चित्तर की हन, जिनहां दी खोज विच तुसां एनी तकलीफ़ कीती है ? मैं तुहाडी थां हुंदा तां छुटी बंबई वरगे शहिर विच कटदा जिथे बड़े बड़े होटल, थीएटर, ते सिनेमा घर हन।एथे उजाड़ ’चों की लैणा सी ?"
मैं अंदर गिआ ते आपणी कांगड़ा दी किताब चुक लिआइआ, जिस विच कांगड़ा कला दीआं चाल्ही चोणवीआं तसवीरां रंगां विच छपीआं सन। कला प्रेमीआं विच इस पुसतक दी बड़ी प्रसंसा होई सी। इह किताब मैं अफ़सर नूं दिती। ओस हत्थ विच लै के जलदी जलदी इउं वरके पलटे, जिवें कोई ताश दे पत्ते उलट रिहा होवे। पंजां कु मिंटा पिछों उस नें इह किताब मोड़ दिती। इह किताब मेरी पंजां सालां दी खोज ते मिहनत दा सिट्टा सी, ते इस विच नाइका भेद दे बारां मासां दे एने सुहणे चित्तर सन, जिनहां नूं लभ्भ के मैं बड़ा आनंद प्रापत कीता सी। इनहां विचों कुझ तां एने सुंदर सन, कि उनहां दा ख़िआल करदे होए, मैं ख़ुशी विच उनींदीआं रातां वी कटीआं सन। इह चित्तर बार बार मेरिआं सुफ़निआं विच आउंदे ते मैनूं बड़ी ख़ुशी देंदे। देंदे वी किउं नां, बणाउण वाले कलाकारां नें आपणे दिल दे सच्चे जज़बिआं ते उबालां नूं इनहां विच उलीकिआ है। टालसटाइ नें किहा है कि सच्ची कला उह जो लिखण वाले जां उलीकण वाले दा दिली जज़बिआं दा नकशा होवे, ते उहनूं वेखण वाला उनहां दे जज़बिआं नूं महिसूस करे जिनहां नाल कलाकार नें उनहां नूं उलीकिआ है। कांगड़ा चित्तर नूं वेख के, असीं इसत्री दा पिआर भरिआ दिल, ते उस दे सचे प्रेम नूं इंन बिंन महिसूस करदे हां। कांगड़ा कला ठीक ही सच्ची ते महान कला है।
पर की गल्ल है जो इनहां चित्तरां नें मेरे दोसत उते ज़रा वी असर नां कीता। इनहां चित्तरां दा इस नूं विखाणा, एवें ही होइआ जिवें मझ्झ दे साहमणे बीन दा संगीत। असली गल्ल इह है कि कला नूं उह इनसान ही माण सकदा है जिस दा हिरदा कोमल होवे। इक महान चित्तर राग है, ते साडी रूह है सारंगी। जद सुंदरता ते रूह दा मेल हो जांदा है तां संगीत निकलदा है। इह है कला दी परख।
इस तों मैनूं इक चीन दी कहाणी याद आउंदी है। लुंगमैन दी वादी विच इक बड़ा भारी ब्रिछ सी, जो इंज लगदा सी जिवें जंगल दा बादशाह होवे। उहदा सिर तारिआं नाल गल्लां करदा सी, ते उहदीआं जहड़ां पाताल विच पुजीआं सन। इस ब्रिछ नूं कट के इक जादूगर नें हारप (तुणतुणी) बणाइआ, ते चीन दे बादशाह नूं भेट कीता। जादूगर नें किहा कि इस हारप नूं उही वजा सकदा है, जो सभ तों वड्डा संगीतकार होवे। बड़े बड़े रागी ते वजंतरी आए, पर हारप विचों कुरख्खत धुनां ही निकलण। जद सभ हार चुके तां पीवू, जो सभ तों वड्डा संगीतकार आइआ। उस हारप नूं बड़े पिआर ते सनमान नाल चुकिआ ते इस तरहां पिआर कीता जिवें कोई शाह-सवार इक्क जंगली घोड़े नूं पुचकारदा है। उस नें मौसम ते उचे पहाड़ां 'ते वगदे पाणीआं ते गीत गाए गए ते ब्रिछ नूं पुराणीआं यादां चेते आ गईआं। हारप दी धुन एनी सुरीली सी कि वेखदिआं वेखदिआं मौसम नें कई रंग बदले। इक वारी फेर पुरे दी 'वा ब्रिछ दीआं टाहणीआं विच वी वग पई। पाणी दे झरने, फुलां ते कलीआं नाल गल्लां करन लग पए। फेर बरसात दी धीमी आवाज़ आई ते नाल ही बींडिआं दा राग, कोइल दा अलाप, ते मींह दी किण मिण। सुणो! हुण शेर दी गरज आई, जिहड़ी पहाड़ां विच गूंजी। फेर पत्तझड़ दा मौसम आइआ ते चंन रुंड मुंड होए दरखतां दे विचों झाकिआ। फेर सिआल आइआ ते खंभ मारदीआं कूंजां दी आवाज़ आई, ते गड़े गड़ गड़ करदे गोलीआं वांग दरख्खत दे टाहणिआं उते वज्जे।
पीवू नें फेर सुर बदली, ते पिआर दा गीत गाइआ ते ब्रिछ ख़ुशी नाल झूंमिआ।उपरों दी इक चमकदी होई बदली लंघी, जिवें आपणे हुसन दे घुमंड विच इक युवती झूंमदी झामदी जा रही होवे। बदली नें पहाड़ उते लंमा काला जिहा परछावां सुटिआ, ते पीवू नें फेर राग बदलिआ। हुण उस नें युध्ध दी वार गाई, तां घोड़िआं दिआं पौड़ां दी आवाज़ आई, ते तलवारां नेज़िआं दी काड़ काड़ सुणी। पहाड़ विच बिजली ज़ोर नाल कड़की, ते बरफ़ दा पहाड़ सरकिआ। सहिनशाह नें पीवू तों उस दी कामयाबी दा राज पुछिआ। इही किहा, “जहां पनाह, बाकी संगीतकार इस करके फेल होए किउंकि उह आपणा राग अलापदे सन। मैं मसती विच सी, मैं हारप नूं आपणा राग ही चुणन दी खुल्ह दित्ती, ते मैनूं नहीं पता कि पीवू हारप है कि हारप पीवू।”
सच्ची ते उच्ची कला पीवू है, ते असीं हां लुंगमिन दा हारप। जद सुंदरता दा जादू साडे दिल दीआं छुपीआं तारां नूं छोंहदा है तां साडी रूह ख़ुशी विच सारंगी वांग संगीत कढदी है ते असीं प्रसंनता ते ख़ुशी नाल दसवें दुआर पुज जांदे हां। मन, मन दे नाल गल्लां करदा है, ते दिल, दिल दे नाल मिलदा है। भुलीआं होईआं यादां फिर ताज़ीआं हो जांदीआं हन, उमेदां ते उमंगां उभर पैंदीआं हन। साडा मन उह काग़ज़ है जिस उपर कलाकार आपणे रंग लाउंदा है ते उहदे रंग हन साडीआं उमंगा ते वलवले। इस तरहां इक महान चित्तर साडा आपणा आप है, जिवें असीं इस दा इक अंग होईए।
इक महान चित्तर नूं समझणा होवे तां उसे भाव नाल वेखणा चाहीदा है, जिवें असीं इक महांपुरश नूं मिलदे हां। साडे दिल विच पिआर ते निंम्रता होणी चाहीदी है। कांगड़ा कला दे चित्तर तां ख़ास तौर ’ते इक शरमीली सुंदरी वांग हन, जे समझ शराफ़त, ते पिआर दे जज़बे नाल इनहां वल्ल तको, ते इह बहुत ख़ुशी दिंदे हन। असल विच चित्तर दी निशानी इह है कि चंगी इसत्री वांग असीं दिन पर दिन इस दी वध्ध तों वध्ध कदर करदे हां, ते इस नूं वेखदे अकदे नहीं। एसे तरहां कांगड़ा चित्तरां नूं बार बार वेखण नूं जी करदा है, ते जद वेखो नवीं छुपी होई सुंदरता ही इनहां विच लभ्भदी है।
कांगड़ा चित्तरां दी सुंदरता बारे अफ़सर दी बेसमझी वल्ल बहुता धिआन नां देंदा होइआ मैं दरिआ दे ढाहे उते उगे हरे घाह 'ते जा बैठा। संझ दा वेला हो गिआ सी ते निंमही निंमी पौण रुमक रही सी।
मैं दरिआ दे ढाहे 'ते घाह उते बैठा सूरज दे लट लट करदे जोबन नूं माण रिहा सी।वेखदिआं वेखदिआं ही हनेरे नें पहाड़ां नूं आपणीं काली बुक्कल विच लपेट लिआ, ते चारे पासे चुप्प दा राज हो गिआ। हौली हौली पहाड़ां दी धार दे पिछों लोअ होई, ते इक उची टीसी 'ते चंद दी फाड़ी दिस्सी। असमान तारिआं नाल भरिआ होइआ सी, ते तारिआं विच चंन इंज लगे जिवें गोपीआं विच कानह।
इक पासिओं वंझली दी आवाज़ आई। एनी मनमोहणी कि दिल दीआं तैहां तक पुज्ज गई। टिकी होई रात ते पहाड़ां दी शांत विच किंनी पिआरी लगदी है वंझली दी आवाज़ ? इहदे विच ज़रूर कोई जादू है।जे जादू नां हुंदा तां इस नूं सुण के गोपीआं दी सुध बुध किउं भुल्ल जांदी ? इह है रब्ब दी आवाज़, जिस नूं सुण के उहदे बंदे उस लुकी होई ताकत दा अनुभव करदे हन। जो सरब विआपक है ते जलां, थलां, जंगलां, पहाड़ां ते बनसपती विच रव रही है। वंझली दी धुन नें ख़ूब समां बंनहिआ। हुण वी जद मैं डेहरा गोपीपुर दा ख़िआल करदा हां, तां दरिआ दीआं लहिरां जिहड़ीआं चंन दी चानणी विच झिलमिल कर रहीआं सन मेरीआं अख्खां साहमणे आ जांदीआं हन, ते कंनां विच सुणाई दिंदी है वंझली दी जादू भरी आवाज़। वंझली दी इस सुरीली आवाज़ नूं माणदा मैं बंगले विच आ के खाणा खा के चारपाई ’ते लेट गिआ। वंझली दी आवाज़ मैनूं हालीं वी सुणाई दे रही सी, ते इहनूं सुणदिआं मैं झट ही गूहड़ी नींद सौं गिआ।
('पत्ते पत्ते गोबिंद बैठा' विच्चों)

