साल 2023 दी पंजाबी कहाणी पहड़दिआं जिहड़ी गल्ल सभ तों उभरवें रूप विच्च नज़र आउंदी है उस दा सबंध कहाणी दी दरमिआने दरजे दी गुणता (कुआलटी) नाल है। गिणती दे पख्खों वेखीए तां किताबां, रिसालिआं, अख़बारां, सोशल साईटां आदि राहीं साहमणे आ रही पंजाबी कहाणी बहुत वड्डी मातरा विच्च कहाणी सिरजे जाण दी निशानदेही करदी है पर गुणता दे प्रतिमानां अनुसार वेखीए तां सथापत लेखकां दीआं पहिली नज़रे चंगीआं जापदीआं कहाणीआं पहड़दिआं वी गंभीर पाठक नूं इह अहिसास लगातार हुंदा रहिंदा है कि कहाणी दे निभाअ विच कोई अजिही गौलणयोग घाट रहि गई है, जिस नें रचना नूं कलासकी दरजे तों हेठां डेग के दरमिआने दरजे दी बणा दित्ता है। आम अरथां विच इह तरुट्टी अजोकी पंजाबी कहाणी दी कलातमक खड़ोत वल्ल इशारा करदी है अते वड्डे अरथां विच इह गल्ल पंजाबी कहाणी दे विशव पध्धरी हो सकण दे राह विच रुकावट बण जांदी है। पंजाबी कहाणी दी इस सीमा जां सिरजणातमक कमज़ोरी दा सबंध, मेरी जाचे, पंजाबी कहाणीकार दी कथा-द्रिशटी दी काण नाल है, जिस कारन उह कहाणी दे दोश-रहित (फलाअलैस्स) बिरतांतक निभाअ तों विरवा रहि जांदा है।
आपणी इस धारना नूं किसे सथापित कहाणीकार दी रचना दे हवाले नाल सपशट करन तों पहिलां इक्क दो गल्लां कथा-द्रिशटी दे सिधांतक पख्ख दी सूझ बारे करनीआं ज़रूरी जापदीआं हन। किसे वी बिरतांतक प्रवचन दी पिठ्ठभूमी विच रचनाकार दी विशव-द्रिशटी (वरलडविऊ) कारजशील हुंदी है। बिरतांतकारी दे अमल विच पैण तों वी पहिलां इह विशव-द्रिशटी ही उस नूं सुझाउंदी है कि समाज विच हर पळ हो रहे रूपांतरन दी दशा अते दिशा नूं किवें वेखणा, वाचणा अते मुलंकित करना है। कहाणी दी सिरजण-प्रकिरिआ दौरान इह विशव-द्रिशटी ही कथा-द्रिशटी दा रूप ग्रहिण कर लैंदी है जो कहाणीकार लई वसतू-चोण, बिरतांतक निभाओ अते कथा-विवेक सिरजणा लई सेधगार सिध्ध हुंदी है। जिस कहाणीकार दी कथा-द्रिशटी प्रौड़ (फुल्ल-गरोन) अते परिपक्क (फरम) हुंदी है उह निरंतर बदलदीआं वसतू-सथितीआं दी थाह डूंघाई विच पा सकदा है अते उस बदलाव दे मनुख्खी सुभाअ उत्ते पैण वाले तुरंत-प्रभावी ते चिर-सथाई असरां दी पछाण कर सकण दे भली-भांत समरत्थ हुंदा है। आपणे अनुभव दे साहित राहीं प्रगटावे समें इह पछाण उस दे अंग-संग रहिंदी है। आपणे गलपी प्रवचन लई जेकर उह कहाणी विधा दी चोण करदा है तां सपशट है कि इस रूपाकार-विशेश दीआं सीमावां अते संभावनावां तों वी सुचेत हुंदा है अते कहाणी दा मानवमुखी कथा-विवेक उजागर करन प्रती वी प्रतीबध्ध हुंदा है। कथा-द्रिशटी दे अजिहे प्रतिमान विशव विच कलासकी बिरतांतकारी दी बुनिआद बणदे रहे हन। इस दे उलट कथा-द्रिशटी विचली कोई वी काण बिरतांतकारी विच वड्डा झोल पा दिंदी है। मिसाल वजों आपणे कथा-वसतू दे सरूप नूं बिनां समझे उत्तम-पुरखी जां अंनय-पुरखी बिरतांतकार दी चोण करन नाल रचना दा सरूप अते प्रकारज (फंकशन) ही बदल जांदा है। इसे तरहां पातर-चोण, पातर-उसारी, घटना-चोण, घटना-प्रबंध, गलपी-भाशा, फोकसीकरन आदि गलपी तत्तां दी ग़लत वरतों समें वापरदा है।
सथापित, चरचित अते ढाहां पुरसकार दी विजेता कहाणीकार दीपती बबूटा दी, पंजाबी दे मिआरी रिसाले ‘सिरजणा’ (अकतूबर-दसंबर अंक) विच प्रकाशित, कहाणी ‘चक्करविऊ’ दी मिसाल नाल आपणीआं उप्पर दित्तीआं धारनावां नूं विहारक रूप विच्च सपशट करन दा यतन करदे हां। कहाणी दा विशा बहुत अहिम है। रूस-यूकरेन दे युध्ध दी अंतर-राशटरी घटना इक्क मध्धवरगी पंजाबी परिवार दे सुपनिआं दा घात कर दिंदी है। यूकरेन विच डाकटरी दी विद्दिआ हासल करन गिआ सूरया, जो कि पंजाब दे इक्क नौकरीपेशा मध्धवरगी हिंदू परिवार दा जंमपळ है, मसां जान बचा के वापस घर पहुंचदा है अते हर पख्खों ज़िंदगी दे चक्करविऊ विच फस जांदा है। कहाणीकार नें अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं कहाणी कहिण दी चोण करके ढुक्कवां फैसला कीता जिस सदका बिरतांत दे बहु-आवाज़ी होण दा राह खुल्ल्ह गिआ। आपणी गलपी-समरत्था अनुसार कहाणीकार पूरा यतन करदी है कि इक्क पासे सूरया अते उस दे परिवारक मैंबरां दी तणाअग्रसत मानसिकता दे यथारथक चित्तर उलीक सके अते दूजे पासे समुच्ची मानवता दे प्रसंग विच जंगां-युध्धां दे मारू प्रभावां नूं उजागर करदा कथा-विवेक उभारे। कहाणीकार दे सभ सुहिरद उपरालिआं दे बावजूद बिरतांतकारी दोश-पूरन निभाओ दा शिकार हो जांदी है। त्रासदी-ग्रसत पातरां दे मानसिक विशाद नूं डूंघाई विच चितरन अते उनहां दे होंदगत सरोकारां दे दारशनिक पख्ख उजागर करन दी थां कहाणीकार अख़बारी रिपोरटां दी तरज़ उत्ते सथितीआं, घटनावां दे बाहरी वरनण नूं वधेरे महत्तव देण लगदी है। पाठक नूं वधेरे झंजोड़न लई घटनावां दा अती नाटकी सरूप अते पातर-वेदना दा अतिकथनी भरिआ बिआन, बिरतांत विच मैलोडरामा दे अंशां दा दख़ल वधा दिंदा है। सिट्टे वजों उह बिआन पाठक दी संवेदना नूं झंजोड़न दी थां उस लई फ़िलमी झाकी बण जांदा है। वसतू-सथिती प्रती उतेजित प्रतीकिरिआ कहाणीकार दी संतुलत, सहिज अते सिरजणातमक सूझ उत्ते भारी पैण लगदी है जो गलपी भाशा नूं पातरां अते सथितीआं अनुकूल नहीं रहिण दिंदी सगों बिरतांतकार दा उच्ची सुर वाला गलपी प्रवचन बणा दिंदी है। इक्क नमूना वेखो: साहड़सती दी घेराबंदी तोड़ के आए सूरया दी रख्खिआ लई सभ तों पहिलां शनी शिगनापुर जा मत्था टेकिआ। उस तों बाअद तीरथ सथानां दी चल्ल सो चल्ल मुक्कण ’च नां आवे। हरिदुआर, वैशनोदेवी, बगलामुखी धाम, हरिमंदिर साहिब, सांई धाम, अजमेर शरीफ़, पीरां दीआं दरगाहां... कोई अजिहा तीरथ नां बचिआ जिथे मत्था नां टेकिआ।...
आपणी उतेजित प्रतीकिरिआ अधीन कहाणीकार इक्क परंपरिक हिंदू माणतावां वाले परिवार नूं सरबधरमी बणा के मन-चाही दिशा वल्ल तोर लैंदी है। कहाणी दे अंत उत्ते ‘डाकटरी खिडौणा सैट्ट’ डसटबिंन विच सिट्टण वाला नाटकी घटना-क्रम वी सथितीआं दे अंदरले विवेक (सुपने दी पूरती लई मूंहज़ोर मध्धवरगी लोचा) दी थां कहाणीकार दा काहली भरी प्रतीकिरिआ करके लिआ गिआ ‘यू-टरन’ बण जांदा है।
कथा-दोशां दा सरूप वख्खरा हो सकदा है पर इस वरहे दी पंजाबी कहाणी दीआं बहुत चंगीआं मंनीआं गईआं रचनावां वी रचना-द्रिशटी दे पख्खों किसे नां किसे अजिही इक्क जां दूजी मरज़ नाल पीड़त हन, जिस करके बिरतांतक कलातमिकता दी सिखर हंढाउण तों विरवीआं रहि जांदीआं हन। फिर वी तूड़ी दी धड़ विच्चों दाणे निखेड़न वरगी करड़ी मुशक्कत तों बाअद मसां उंगलां दे पोटिआं उत्ते गिणीआं जा सकण जिंनीआं पंजाबी कहाणीआं प्रापत हो सकीआं हन जिनहां नूं मुकाबलतन बिहतरीन नहीं तां मुल्लवान चंगीआं कहाणीआं ज़रूर कहि सकदे हां। कथा-द्रिशटी दे पख्खों इनहां सलाहुणयोग कहाणीआं नूं मैं आपणी संखेप मुलांकणी टिप्पणी समेत उभार के पेश करना चाहुंदा हां।
जगजीत बराड़ दी कहाणी ‘दो गुआचे पिओ’ (शबद, अप्रैल-जून) उत्तम-पुरखी बिरतांतकार, गोरी कुड़ी ऐम्मली, राहीं पिओ दी अणहोंद विच बच्चिआं दी मानसिकता उत्ते पैण वाले दूररसी बुरे प्रभावां नूं डूंघे मनोविगिआनक अते सभिआचारक आधारां नाल पेश करदी है। पहिली नज़रे प्रंपरिक विशे बारे लिखी गई जापदी इस कहाणी दी शकती इस दे विलख्खण कथा-वसतू, संचार-युकत ते सुहजमई सरल बिरतांतकारी अते उलार-मुकत कथा-द्रिशटी विच है। नावली बिरतांत दी कथा-वंनगी वाली इह कहाणी लकीरी बिरतांत दी कथा-जुगत राहीं जटिल मानवी परिसथितीआं दा चितरन कर सकण दा सफल प्रयोग करन वाली है। इस दे सारे पातर ग़ैर-पंजाबी हन पर उनहां दी चरित्तर-उसारी ठेठ पंजाबी मुहावरे राहीं कीती गई है। भावें किते किते अनुवाद दी भाशा दे सरूप वाली शबदावली वी वरती गई है जो गलपी-भाशा दा बदल नहीं बण सकदी, पर शाइद इह नां-सरदे दी लोड़ करके कीता गिआ है। ऐम्मली अते उस दी मां नें मरद दा डराउणा अते ग़ैर-मानवी विहारी रूप वी वेखिआ है पर उह इस समाजिक-मनोविगिआनक सच्च तों वी अभिज्ज नहीं कि मरद दी अणहोंद नाल असथिर होई ज़िंदगी वी कोई घट्ट बेरसी नहीं। आपणे कथा-विवेक वजों कहाणी परंपरिक नारीवाद दी मरद-मुकत धारना दे उलट मरद-युकत नव-नारीवाद दा प्रतिमान शकतीशाली ढंग नाल उभारदी है।
विपन गिल्ल दी कहाणी ‘रंग तलिस्सम’ (कहाणी धारा, अकतूबर-दसंबर) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क ख़ानदानी अमीर राए साहिब दी दूजी पतनी सीमा दे इक्को समें घुटन अते सुपनिआं नाल लबरेज़ अवचेतनी संसार दा बिरतांत पेश करदी है। कुदरती वरतारिआं अते जटिल समाजिक संरचना दे प्रसंग विच बदलदे मनुख्खी विहार दीआं वख्ख वख्ख शेडज़ नूं कहाणी विच बहुत बरीकी नाल चितरिआ गिआ है। सहिज बिआनी अते प्रगीतक गलपी भाशा कहाणी दी समरत्था नूं वधाउंदी है। नारी दे दिशाहीण विदरोह दी थां आपणी अमोलक मानवी होंद दे गौरव दी पछाण वाला कथा-विवेक इस कहाणी नूं नव-नारीवाद दे नवें पासार उजागर करन वल्ल तोरदा है।
सुखपाल सिंघ थिंद दी कहाणी ‘फ़सलां दे फैसले’ (हुण, मई-अगसत) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं दिल्ली दीआं बरूहां उत्ते लाए अते जित्ते गए किसान मोरचे दे मध्धवरगी पंजाबी बंदे दे मन-मसतक उत्ते पए झंजोड़वें प्रभावां दा बिरतांत पेश करदी है। अंदोलन विच आपणे किसान बाप दी भरवीं शामूलीअत अते शहादत दे डूंघे प्रभावां सदका मध्धवरगी सवै-केंदरत जीवन-जाच दे राह पए प्रो. सुखवंत दे अवचेतन विच दफ़न हो चुक्का संघरशशील, खुल्ल्ह-खुलासा अते परउपकारी किसानी सुभाअ पुनर-सुरजीत होण लग्ग पैंदा है। कहाणी दी शकती जित्थे किसान अंदोलन दे दसतावेज़ी वेरविआं नूं भरपूर रूप विच्च कथा-बिरतांत विच गुंदण दे हुनर विच है उत्थे समूहिक चेतना अते लोक-पख्खी सरोकारां नूं कथा-विवेक दा सहिज अंग बणा के उभारन विच वी है। इस कहाणी दी महत्तता समकाल दे महांकाविक अते इतिहासक विशे बारे पहिली गंभीर गलप रचना दी सफल कोशिश करके वी है।
हरमेश मालड़ी दी कहाणी ‘हुण की होइआ’ (प्रवचन, अप्रैल-जून) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं पंजाबीआं दे निरंतर उजाड़े दी होणी दा भावपूरत बिरतांत सिरजदी है। पहिलां संताली दी वंड समें उजाड़ा मजबूरन होइआ सी पर हुण पछ्छमी मुलकां वल्ल परवास सवै-इछ्छित है। कहाणी इह रचना-विवेक उभारदी है कि कारन भावें कोई वी होवे; उजाड़ा आपणे अंतम अरथां विच दुखांत दी बुनिआद ही बणदा है। कहाणी दी सभ तों वड्डी ख़ूबी उजाड़े दे प्रभावां नूं चितरन वाली यथारथक, प्रतीकमई, भावयुकत अते प्रकारजी गलपी भाशा दी सिरजणा विच है। सुंने घर विच काबिज़ होए कबूतरां नाल घर दे राखे (दलित) महिंगा सिंघ दी जुगलबंदी बिरतांत नूं भावपूरत अते बहुअरथा बणाउंदी है।
बलबीर परवाना दी कहाणी ‘अक्क दे फंबे’ (अख्खर, जुलाई-सतंबर) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क कच्चे परवासी पंजाबी दी पिछ्छे पंजाब रहिंदी नौजवान पतनी दी उपभोगी जीवन-जाच दा बिरतांत पेश करदी है। नव-पूंजीवादी लीहां उत्ते तेज़ी नाल बदल रहे पंजाब दे जीवन-द्रिश विच ‘उह’ (पतनी) वी बिना अपराध-बोध जां हीण-भावना तों ज़िंदगी नूं माणदी है। कहाणी इह कथा-विवेक उभारदी है कि उपभोगी त्रिपतीआं दे हाबड़े नें पंजाबी बंदे नूं परिवारक अते नैतिक माणतावां दे समुच्चे परपंच तों बेमुख्ख कर दित्ता है। पिंड विच घुसपैठ कर रहे शहिर अते इस नाल रूपांतरित हो रहे सभिआचारक प्रतिमानां नूं बदलदी लैंड-सकेपिंग दे बरीकबीन वेरविआं नाल चितरना इस कहाणी दी वड्डी ख़ूबी बणदी है।
जतिंदर सिंघ हांस दी कहाणी ‘उस दीआं अख्खां विच सूरज दा निवास है’ (सिरजणा, जनवरी-मारच) उत्तम-पुरखी, इक्क मुसलिम दाई औरत, राहीं भारती समाज विच धी अते गऊ दी होंद अते होणी दा समाजी अते राजसी परिपेख उजागर करदी है। धीअ, संताली दे हल्लिआं दौरान नजाइज़ औलाद वजों जंमी-पळी सी पर जुआन होण ’ते उस दी वरतों नशेड़ी मुकंदे दा घर वसाउण लई होई। उस दी पुत्तां वांग पाळी गऊ मिठ्ठो फंडर होण ’ते अवारा पशू बणा दित्ती गई अते गऊ सेवक उस दी मौत दी वरतों राजसी लाहा लैण लई करन दा यतन करदे हन। राजसी अवचेतन वाली इस कहाणी दी शकती जित्थे तिख्खी पर सूख़म विअंग सिरजणा विच है उत्थे उत्तम-पुरखी बिरतांतकार नूं ढुक्कवां पातर-रूप दे के चरित्तर उसारी करन विच वी है। चुसत फ़िकरे अते नाटकीअता भरपूर बिआन वी इस कहाणी दी कलातमकता दा मीरी गुण बणदा है।
बलीजीत दी कहाणी ‘सिर दे वाळ’ (हुण, मई-अगसत) उत्तम-पुरखी बिरतांतकार राहीं विभिंन संपरदाइक पछाणां वालिआं दी प्रसपर सांझ अते बेवसाही वाले भाव-संसार विचली बारीक लकीर नूं चौरासी दे दिल्ली दंगिआं दे हवाले नाल पेश करदी है। तिंन विदिआरथी दोसत हन, जिनहां विच्चों ‘मैं’ अते राजीव पंजाबी हिंदू हन अते लांबा पंजाबी सिख्ख। दोवें हिंदू मुंडे दंगिआं दौरान दिल्ली विच्च फसे लांबे दे अंकल दी ख़बर लैण दिल्ली जांदे हन। जाण वकत उह हिंदू संपरदा दे ग़ैर-पंजाबी लोकां तों आपणी पंजाबी पछाण लुकाउण दी कोशिश करदे हन। अंकल दा परिवार वी उनहां उत्ते गुझ्झी जिही शक्क करदा है पर जदों पंजाबीअत दी सांझ सपशट हुंदी है तां मानवी भरप्पण, बेवसाही उत्ते भारू हो जांदा है। कहाणी दी समरत्था बहुत संवेदनशील मसले नूं संकेतक बिरतांत दीआं कथा-जुगतां नाल पाठक दी संवेदना दा अंग बणा देण विच है।
गुरमीत पनाग दी कहाणी ‘मुखि मणी सोहै’ (तासमन, अकतूबर-दसंबर) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक नेकनीअत अते हुनरी परवासी पंजाबी सुखचैन दे जीवन-संघरश दा बिरतांत सिरजदी है। करीबी रिशतेदारां हत्थों धोखे खा के उह डिगदा वी है पर आपणे मुड़ खहड़ा हो जाण दे मूल पंजाबी जज़बे नाल संभल वी जांदा है। कहाणी किसे लोक-कथा वांग इह रचना-विवेक उभारदी है कि लुटेरे किसे दा धन-माळ तां लुट्ट सकदे हन पर हुनर नहीं खोह सकदे। परवासी जन-जीवन दे यथारथक वेरवे, खास करके कंसट्रकशन दे कारोबार नाल सबंधत जीवंत वरनण अते नव-मानववाद (मानवी इछ्छा शकती दा गौरव पछाण के जिउणा) तों प्रेरित रचना-द्रिशटी कहाणी नूं उलेखयोग बणाउंदे हन।
पाकिसतानी पंजाबी कहाणीकार तौकीर चुग़ताई दी कहाणी ‘तुबके’ (सिरजणा, अकतूबर-दसंबर) उत्तम-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क हस्सास बंदे दी अवचेतनी कशमकश दा बिरतांत पेश करदी है। किसे दूजे दे दुख्ख-दरद नाल तरल होए बंदे दे हंझू उस दी संवेदनशीलता दी गवाही भरदे हन। कहाणी इह कथा-विवेक उभारदी है कि अजिही संवेदनशीलता ही बंदे दे बंदा होण दी निशानदेही कर सकदी है। कहाणी दीआं मुख्ख दो घटनावां हन। पहिली इक्क होटल दे वेटर नाल बुरा सलूक हुंदा वेखण दी है अते दूजी हहड़ विच रुहड़ी जांदी इक्क बज़ुरग औरत नूं बचा नां सकण दी है। दोवें समें ही बिरतांतकार मैं दा मन दरद नाल भिज्जदा है पर औरत नूं बचा नां सकण दे डूंघे अहिसास नाल उस दे हंझू वी डिग्गदे हन। बहुत छोटे आकार दी इस कहाणी विच वधेरे पाकिसतानी पंजाबी कहाणीआं वांग, अबसट्रैकट (अमूरत) शैली वाला संकेतक बिरतांत वरतिआ गिआ है। इस दी अहिमीअत बंदे दे असतित्तवी सरोकारां दी पेशकारी सदका बणदी है।
भोला सिंघ संघेड़ा दी कहाणी ‘नहीं पापा नहीं’ (शबद, अकतूबर-दसंबर) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं पंजाब दे मुंडे-कुड़ीआं दे अजोके परवास नाल पैदा हो रहे आरथक-समाजक संकटां दा बिआन करदी है। इक्क आम किसान परिवार दी कुड़ी नूं उस दे मापे किसे रिशतेदार तों पैसे लै के बाहर भेज दिंदे हन अते पैसिआं बदले कुड़ी दा साक देण दा वाअदा कर लैंदे हन, पर कुड़ी अंत इस ‘सौदे’ तों मुनकर हो के आपणा मानवी गौरव बचाउण दा यतन करदी है। कहाणी भावें मसले दी पूरी जटिलता तक्क तां नहीं पहुंचदी पर पंजाबी समाज दे इस नवें वरतारे नूं कथा-वसतू बणाउण करके धिआन खिच्चदी है। ज़मीन नाल जुड़ी ठेठ भाशा दी प्रमाणिक वरतों अते संवाद जुगत राहीं पैदा होई नाटकीअता कहाणी नूं रौचक अते प्रभावशाली बणाउंदी है।
इनहां उपरोकत उलेखयोग कहाणीआं तों इलावा कुझ होर ज़िकरयोग कहाणीआं हन जिनहां दा वेरवा देणा कहाणी दे नवें पाठकां लई सारथक होवेगा। चिट्टी तितली दा सिरनावां (जगजीत बराड़, तासमन, जुलाई-सतंबर), लोई (सरघी, चिराग, जनवरी-मारच), मुखौटे दे आर-पार (जसपाल कौर, एकम, जनवरी-मारच), मिस्स सिटी (सुरिंदर नीर, शबद, अप्रैल-जून), तां बेबे दा हुण कोई नहीं (रवी शेरगिल्ल, शबद, जुलाई-सतंबर), तीजा नगौरीआ (हरमेश मालड़ी, कहाणी धारा, जनवरी-मारच), कामा (शहिज़ाद असलम, कहाणी धारा, जनवरी-मारच, लिपीअंतर: ख़ालिद फ़रहाद धारीवाल), नीवीं थां (बूटा सिंघ चौहान, समकाली साहित, जनवरी-मारच), खुशबू जात नां जाणदी (जोगे भंगल, सिरजणा, जनवरी-मारच), मारूथल (अनेमन सिंघ, सिरजणा, अप्रैल-जून), पावर-डिसकोरस (सवामी सरबजीत सिंघ, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), वड्डा वेला (हरप्रीत सिंघ चनूं, प्रवचन, अकतूबर-दसंबर), डलिवरीमैन (भगवंत रसूलपुरी, हुण, मई-अगसत), सुंगड़िआ होइआ आदामी (सुकीरत, हुण, सतंबर-दसंबर), मैलानिन (जसविंदर धरमकोट, हुण, सतंबर-दसंबर) आदि कहाणीआं वी कलातमकता दे किसे इक्क जां दूजे पख्खों धिआन देण योग हन।
इस वरहे दी समुच्ची पंजाबी कहाणी दे महांद्रिश दा हर पख्खों बारीकबीन (माईकरो) अधिऐन तां संभव नहीं इस लई कुझ उभ्भरवें नुकतिआं बारे संखेप टिप्पणीआं नाल विचार करदे हां:
* इस साल वी कुझ मुल्लवान कहाणी-संग्रहि अजिहे छपे हन जिनहां नाल पंजाबी कहाणी गुणवत्ता दे पख्खों होर अमीर होई है, जिवें लूणदानी (हरप्रीत सेखा), ओहदीआं अख्खां ’च सूरज है (जतिंदर सिंघ हांस), टैबू (सुरिंदर नीर), मोर पैळ किउं नहीं पाउंदे (गुरमीत कड़िआलवी), मैलानिन (जसविंदर धरमकोट), जहड़-मूल (भोला सिंघ संघेड़ा), ओहलिआं दे आर-पार (जसपाल कौर), कूइनज़ लैंड (आगाज़बीर), अणकही पीड़ (विपन गिल्ल), चिकन शाप (अनेमन सिंघ) आदि।
* कुझ होर ज़िकरयोग कहाणी-संग्रहि वी प्रकाशित होए हन, जिवें खुशबू जात नां जाणदी (जोगे भंगल), गुलरुखी (रेमन), टोआ (विपन), इनकलाब (महिंदर सिंघ ततला), बलैक होल (गुरप्रीत), शाह सवार (वरिंदर खुराणा), वापसी टिकट (बिंदर सिंघ खुड्डी कलां) आदि।
* करीब नौं-दस करोड़ दी पंजाबी वसों वाले पाकिसतान विच करीब तिंन करोड़ वसों वाले भारती पंजाब दे मुकाबलतन, पंजाबी कहाणी भावें बहुत घट्ट लिखी जा रही है पर मोटी राशी वाले ढाहां पुरसकार दे शुरू होण तों बाअद पाकिसतानी पंजाबी कहाणीकारां विच संजीदा अते ग़ैर-संजीदा दोवें तरहां दीआं सरगरमीआं बहुत वध गईआं हन। संजीदा उपरालिआं वजों हुण हरेक वरहे अध्धी दरजन दे करीब कहाणी-संग्रहि छपण लग्गे हन। मेरे सुहिरद मित्तर, संजीदा गलपकार अते आलोचक करामत मुग़ल दुआरा सांझी कीती जाणकारी अनुसार ऐतकीं छपे कहाणी-संग्रहि इस प्रकार हन: छत्ती चुबारा (मुदस्सर बशीर), भुलेखा (जवाद अहिमद), की पातर दा जीवणा (नसीर अहिमद), गूंगे अख्खर (नाईम याद) अते जंगल राखे जग्ग दे (शहिज़ाद असलम)।
भारती पंजाब दे रिसालिआं विच गुरमुखी लिपीअंतर करके कहाणीआं छापण दा रुझान वी इस वरहे वधिआ है। कुझ प्रमुख्ख कहाणीआं दा वेरवा इस प्रकार है: आइडिअल टाऊन (इलिआस घुंमण, अख्खर, अप्रैल-जून), दरिआवां दे हाणी (शहिज़ाद असलम, अख्खर, अप्रैल-जून, लिपीअंतर ख़ालिद फरहाद धारीवाल), बाजवा हुण गल्ल नहीं करदा (ज़ुबैर अहिमद, एकम, अप्रैल-जून), शेर दी तसवीर (इशतिआक अहिमद, एकम, जुलाई-सतंबर, लिपीअंतर, आतिफ़ शाह हुसैन), दमूंही (इलिआस घुंमण, शबद, अप्रैल-जून), वट्टा (तौकीर चुग़ताई, शबद, जुलाई-सतंबर), सवैटर (ज़ुबैर अहिमद, शबद, अकतूबर-दसंबर, लिपीअंतर, ख़ालिद फ़रहाद धारीवाल), मन दी झीत (वाहगा, शहिज़ाद असलम, जनवरी-जून, लिपीअंतर, ख़ालिद फ़रहाद धारीवाल), कामा (शहिज़ाद असलम, कहाणी धारा, जनवरी-मारच, लिपीअंतर, ख़ालिद फ़रहाद धारीवाल), मेरा साबका मित्तर (जमील अहिमद पाल, समकाली साहित, अप्रैल-जून, लिपीअंतर, राजवंत कौर पंजाबी), फोटो सैशन (तौकीर चुग़ताई, सिरजणा, जुलाई-सतंबर), खरींढ (अली उसमान बाजवा, प्रवचन, अकतूबर-दसंबर) आदि। कुझ इक्क कहाणीकार तां हुण गुरमुखी विच आप ही लिपीअंतर करन लग्गे हन। इस नाल आदान-प्रदान होर वधिआ है। 2022 दा ढाहां पुरसकार प्रापत करन वाला कहाणी-संग्रहि ‘चौळां दी बुरकी’ (लेखक जावेद बूटा, लिपीअंतर, अमरीक ग़ाफ़िल ते सुरिंदर सोहल) इस वरहे गुरमुखी विच छप वी गिआ है। इस प्रकार अजिहीआं संजीदा सरगरमीआं नाल पाकिसतानी पंजाबी कहाणी इस वरहे होर अग्गे वधी है। दूजे पासे ग़ैर-संजीदा सरगरमीआं दी गल्ल करीए तां ढाहां पुरसकार हथिआउण लई कुझ कहाणीकार कलातमिकता उत्ते टेक रख्खण दी थां कई तरहां दे जुगाड़ करन लग्गे हन, जिवें यादां, शबद-चित्तरां, वारतक दीआं तवारीख़ी लिखतां नूं कहाणी दे तौर छापण लग्गे हन। ढाहां पुरसकार दे हिसाब नाल जनवरी, फरवरी विच छपे कहाणी-संग्रिहां उत्ते लंघ चुक्के वरहे नूं छपण-काल वजों अंकित कर लैंदे हन। छेती उभरन लई धड़ेबंदी दा रुझान वी वध रिहा है। इस वरहे वी अजिहीआं सूचनावां मिलदीआं रहीआं हन। इस सभ कुझ दे बावजूद पाकिसतानी पंजाबी कहाणीकार नें छपण-छपाउण दे सिलसिले विच इस साल वधेरे संजीदा सरगरमी विखाई है।
* इस वरहे परवासी पंजाबी कहाणीआं रिसालिआं विच भावें मूलों ही घट्ट गिणती विच छपीआं हन पर अध्धी दरजन दे करीब अहिम कहाणी-संग्रहि प्रकाशित होए हन, जिवें ळूणदानी (हरप्रीत सेखा), कैनेडीअन पासपोरट (जग्गी बराड़ समालसर), तोहफ़ा (सुरिंदर गीत), शगनां दी चुंनी (जसबीर मान), हवा विच लटकदी कुरसी (सुरिंदर सिंघ राए), निग्गर खंभां दी उडाण - अजोकी अमरीकी पंजाबी कहाणी (सं. हरजिंदर पंधेर, हरमहिंदर चहिल, रवी शेरगिल्ल) आदि। कहाणी दे खेतर दी रिलेअ-रेस विच नवीं पीहड़ी दुआरा अगला बैटन नां फड़न करके परवासी पंजाबी कहाणी दी रफ़तार मठ्ठी पै रही है। अनुभव अते प्रगटावे विच सज्जरापण नां होण करके उस दा तप-तेज़ हरेक लंघदे साल नाल मध्धम पैण लग्ग पिआ है।
* इस वरहे ढाहां पुरसकार प्रापत करन वाले खुशनसीब तिंने ही कहाणीकार हन। पंजाबी कहाणी-विधा लई इह सनमानजनक सथिती है। दीपती बबूटा (भुख्ख इउं साह लैंदी है), जमील अहिमद पाल (मैंडल दा कानूंन), बलजीत (उच्चीआं आवाज़ां) नूं इस माणमत्ती प्रापती लई मुबारकां।
* इस वरहे चरचा कौमांतरी रिसाले (संपा. दरशन सिंघ ढिल्लों) दा विशेश कहाणी अंक (अगसत तों अकतूबर), ‘पौणा सैंकड़ा’ कहाणीआं नाल साहमणे आइआ है। गुणवत्ता दे पख्खों भावें कहाणीआं दी चोण होर धिआन मंगदी सी फिर वी कहाणी दे आम पाठकां दे पख्खों अजिहे उपराले हमेशा प्रशंसायोग हुंदे हन।
* आडीओ कहाणीआं दी वंनगी इस वरहे होर प्रफुल्लत होई है। दविंदर कौर डी सैणी, रमिंदर, नवनीत कौर सिध्धू, चरनजीत कौर नें इस खेतर विच आपणी पछाण होर गूहड़ी कीती है।
* इस वरहे साडे कुझ माणयोग कहाणीकार सदीवी विछोड़ा दे गए हन, उनहां दा वेरवा इस प्रकार है: अमनपाल सारा, गुरनाम गिल्ल, रतन रीहल, पिआरा सिंघ भोगल, शिव नाथ, देस राज काळी, बूटा सिंघ शाद, सी. आर. मोदगिल, अशोक वशिशठ, सुरिंदर देहलवी, मनमोहन सिंघ बासरके अते न्रिपइंदर रतन।
* इस वरहे सोशल मीडीआ उत्ते जित्थे नवीआं पंजाबी कहाणीआं अते कहाणीकारां नूं तत-फट ढंग नाल वडिआउण लई भरपूर चरचा चलदी रही उत्थे कुझ कहाणीकारां बारे नांह-मुखी चरचा वी छिड़ी रही। सरबजीत कौर सोहल दी कहाणी ‘अखाड़ा’ (तासमान, अकतूबर-दसंबर) अते रेमन दे कहाणी-संग्रहि ‘गुलरुखी’ दी मौलिकता बारे तिख्खा संवाद छिड़िआ रिहा। मुढली पंजाबी कहाणी दे दौर विच अधारित कहाणीआं (मौलिक अते अनुवाद दे विचकारली वंनगी) दा प्रचलन आम रिहा है पर अजोका सुजग्ग पाठक इस वंनगी नूं प्रवान नहीं करदा। साहित दे खेतर विच भावें कि पूरी तरहां दा मौलिक तां कुझ वी नहीं हुंदा फिर वी सिरजणातमक लेखक आपणी कहाणी विच किसे पूरवली रचना दे विचार जां विधी नूं इस कदर इसतेमाल नहीं कर सकदा कि उस उत्ते ‘नकल’ दा दूशण लग्ग जावे। प्रौड़ अते परिपख्ख कथा-द्रिशटी वाला कहाणीकार इस बंधेज प्रती जागरूक हुंदा है कि किसे दूजी रचना दा किंना कु प्रभाव ग्रहिण करना है। दूजे शबदां विच ‘करीएटिव लिबरटी’ नूं ठीक परिपेख विच लैंदा है।
समुच्चे तौर ’ते किहा जा सकदा है कि इस वरहे दी समुच्ची पंजाबी कहाणी दी पहड़त नें इह अहिसास बड़ी शिद्दत नाल कराइआ है कि पंजाबी कहाणीकार, कहाणीआं तां धड़ाधड़ लिख रिहा है पर ‘फ़िकरा जोड़ के ख़ूब दरुसत कीता, नवां फुल्ल गुलाब दा तोड़िआ ए’ वाली वारस शाही सिहतमंद बिरतांत-द्रिशटी वल्लों बेहद्द अवेसला हो रिहा है। इस अवेसलेपण दा सिध्धा सबंध मैनूं अजोके पंजाबी कहाणीकार दी कथा-द्रिशटी दी काण नाल जापदा है। उपभोगता अते हरबड़ी दे युग विच उह काहली नाल छाअ जाणा लोचदा है। उस कोल गंभीरता नाल इह सोचण दा वी वकत नहीं कि जे उस नें आपणी गल्ल दा संचार कहाणी-विधा दे माधिअम राहीं करना है तां उस नूं इस दे रूपाकारक बंधेजां नूं सवीकार करके चल्लणा पवेगा। विधागत बंधेजां नूं मंन के चल्लण दा इह मतलब हरगिज़ नहीं कि नवें प्रयोगां दी मनाही है, पर नवें प्रयोगां दे नां उत्ते बेसिरपैर कथा-जुगतां दी वरतों दा आपहुदरापण कहाणी नूं कहाणी नहीं रहिण दिंदा। मिसाल वजों अज्ज कल्ल्ह पंजाबी विच उत्तम-पुरखी ‘मैं’ बिरतांतकार दी वरतों करके कहाणी लिखण दा बहुत प्रचलन है, पर इस गल्ल तों बहुते कहाणीकार चेतंन नहीं कि जे बिरतांतकार दी इह विधी वरतणी है तां उस नूं पातर-विशेश दे रूप विच गलपी-बंधशां समेत चितरना पवेगा। बड़बोले उत्तम-पुरखी बिरतांतकार दी वरतों नाल पंजाबी कहाणी दी विधा दा बहुत नुकसान हुंदा है। मिसाल वजों अजोकी पंजाबी कहाणी विच बिआन दे धनी मंने जांदे कहाणीकार जतिंदर सिंघ हांस दी कहाणी ‘बंदा मरदा कित्थे देख हुंदा’ (राग, जनवरी-अप्रैल) विच उतम-पुरखी अते साहमणे वाला मध्धम-पुरखी (सैकंड परसन) बिरतांतकार जो आपणे दुरविहारी सुभाअ बारे बिआन कर रहे हन उह उनहां दे मूंहों निकलिआ ढुक्कवां नहीं जापदा। कहाणी दा कथा-वसतू जिस सरूप वाला है उह अंनय-पुरखी बिरतांतकार दुआरा पेश कीते जाण दी मंग करदा सी। इस बेजोड़ बिरतांतकार करके गंभीर विशे-वसतू वाली कहाणी ‘बलैक कमेडी’ दा हासोहीणा सरूप ग्रहिण कर लैंदी है।
आस करदा हां कि पंजवें पड़ाअ दा नवां पंजाबी कहाणीकार आपणी कथा-द्रिशटी नूं विकसत करदिआं परंपरिक कथा-दोशां तों मुकत होण दी कोशिश करेगा, पंजाबी कहाणी दी गुणवत्ता वल्ल होर धिआन देवेगा अते खड़ोत दे अहिसास नूं छेती तोड़ेगा। नवीं शुरूआत लई मेरीआं अगाऊं शुभ-इछ्छावां!

