किसे विदवान दे बोल हन, “जे तुहाडी उमर 20 साल दी हो गई है अते तुहाडी सिहत नहीं बणी तां इह कदे नहीं बणेगी। जे तुहाडी उमर 30 साल दी हो गई है अते तुहानूं अकल नहीं आई, तां इह कदे नहीं आएगी अते जेकर 40 साल दी उमर तक तुहाडे कोल पैसा नहीं आइआ तां इह कदे नहीं आवेगा।” अंदाज़न 24-25 साल दी उमर तक विदिआरथी सकूल दी पहड़ाई उपरंत कालज दी पहड़ाई पूरी करदे हन। इही समां विदिआरथीआं दे सरीरक अते बौधिक विकास दा हुंदा है। जेकर सरीरक अते बौधिक तौर ’ते उह पूरन तंदरुसत है, नैतिक कदरां कीमतां उसदे अंग संग हन, किरत दे संकलप दा पल्ला घुट्ट के फड़न दी उसनूं जांच आ गई है, फिर आरथिक थुड़ां उसदे अंग संग नहीं होणगीआं।
जदों असीं किसे वी विद्दिअक संसथा जां कालज ’ते असीं नज़र मारदे हां तां अकसर मुख्ख गेट ’ते लिखिआ हुंदा है, “सिख्खण लई आउ, सेवा लई जाओ।” दूजे शबदां विच्च विदिआरथी विद्दिअक संसथा विच्च गिआन प्रापत करन उपरंत किताबी पहड़ाई राहीं प्रीखिआ पास करन दे नाल नाल नैतिक सिख्खिआ ग्रहिण करदा है। इस उपरंत उसने उसारू सोच दा धारनी हो के समाज, प्रांत अते देश दी सेवा करन लई आपणे आप नूं समरपत करना हुंदा है।
दुखांतक पख्ख इह है कि बहुत सारे सकूलां अते कालजां विच्च विदिआरथीआं दीआं हिंसक गतीविधीआं नें साडे लई इक्क गंभीर चिंता पैदा कीती है। उह विदिआरथी, जिनहां दे हत्थां विच्च पुसतकां होणीआं चाहीदीआं नें, जिनहां कोल किरत दा संकलप होणा चाहीदा है, जिहड़े चंगे संसकारां दे धारनी होणे चाहीदे हन, उहनां विच्चों बहुत सारिआं दे हत्थां विच्च किरचां, पिसतौल अते मारू हथिआरां दा होणा विद्दिअक संसथावां, मापिआं, समाज, प्रांत अते देश लई घातक है। साडे देश दा भविख्ख इह विदिआरथी हन, मापिआं दे भविख्ख दी डंगोरी वी उहनां दे सकूल जां कालजां विच्च पहड़दे पुत्त धीआं ही हन। सकूलां जां कालजां विच्च हुंदीआं हिंसक गतीविधीआं जित्थे विदिआरथी वरग दी ज़िंदगी नूं ख़ोरा लाउंदीआं हन, उत्थे ही औलाद दीआं घटीआ पध्धर दीआं हरकतां कारन मापिआं दे साह सूते जांदे हन। थाणिआं अते कचहिरीआं दे चक्कर मापिआं दा कचूमर कढ्ढ दिंदे हन।
पिछले दिनीं तरनतारन लागे उसमा पिंड दे लाअ कालज विच्च इक्क नौजवान नें आपणी लाअ विच्च पहड़दी हम-जमातण नूं गोलीआं नाल भुंन दित्ता। पिछ्छों आपणे आप नूं वी गोली मार लई। लड़की दी मौत मौके ’ते ही हो गई अते लड़का तिंन दिन ज़िंदगी अते मौत दी लड़ाई लड़दिआं दम तोड़ गिआ। इस मनहूस ख़बर नें हर सुणन वाले नूं अंतां दा उदास करन दे नाल नाल गंभीर हो के सोचण लई मजबूर कीता है कि साडे नौजवान वरग कोलों सहिजता, ठरहंमा, बरदाशत करन दी ताकत, दूर अंदेशी किउं अलोप हुंदी जा रही है? मुंडे दी विआह वाली प्रपोज़ल दे कुड़ी वल्लों नांह पख्खी हुंगारे दा अंजाम खून दी होली खेड के कीता गिआ। सिआणा विदिआरथी आपणे पैरां सिर होण उपरंत ग्रहिसथी जीवन बारे सोचदा है। पर अधूरी ज़िंदगी, अधूरी पहड़ाई समें विआह दी विउंतबंदी करन तों भाव है कि आपणी ज़िंदगी रूपी किशती नूं मंझधार विच्च डोबिआ जा रिहा है। अजिहे अनेकां केसां विच्च तलाक जां फिर आतम हत्तिआ जिहे चुक्के कदम साडे साहमणे आ जांदे हन।
पंजाब दे वख्ख-वख्ख ज़िल्हिआं दे कई सकूलां विच्च नौंवीं दसवीं दे विदिआरथीआं दे बैगां विच्चों पिसतौल अते रौंद मिले हन। मापिआं अते अधिआपकां नूं मौके ’ते पता लग्गण करके किसे अणहोणी तों बचाउ हो गिआ। पर फिर गंभीर प्रशन है कि विदिआरथीआं दे बैगां विच्च पिसतौल आए कित्थों? पड़ताल करन ’ते पता लग्गिआ कि इक्क दसवीं जमात दे विदिआरथी नें तां घरों 50 हज़ार रुपए चोरी करके 20 हज़ार दा नाजाइज़ असला खरीदिआ। 30 हज़ार रुपए ऐश प्रसती विच्च खरच कर दित्ते। बज़ार विच्च कुझ पैसिआं दे लालच विच्च नाबालग विदिआरथीआं नूं नजाइज़ असला वेचण वाले वी साडे बच्चिआं विच्च खूंख़ार रुचीआं पैदा करन लई दोशी हन। अजिहे घिनाउणे कंम करन वालिआं ’ते कानूंनी शिकंजा कस्सणा ज़रूरी है। यूनीवरसिटीआं विच्च विदिआरथीआं दा खून ख़राबा, सकूल विदिआरथीआं दा इक्क दूजे ’ते जानलेवा हमला, कई संसथावां विच्च विदिआरथीआं विच्च सिकिओरटी गारडां दी बुरी तरहां कुट्टमार दे केस साहमणे आउण नाल विद्दिआ दे मंदर वी सवालां दे घेरे विच्च आए हन।
दरअसल विदिआरथीआं दी मुढली पाठशाला उसदे मापे हन। मापिआं वल्लों मिले संसकार, सिख्खिआ अते नैतिकता दा मुढला पाठ घरों ही मिलदा है। वरतमान समें विच्च दादा-दादी दीआं सिख्खिआ भरपूर कहाणीआं सुणन दी हुण बच्चिआं कोल विहल ही नहीं। मां बाप पदारथक दौड़ विच्च रुझ्झे होए आपणे बच्चिआं नूं महिंगा मोबाइल, महिंगा मोटरसाईकल, महिंगी टिऊशन अते खुल्ल्हा जेब खरच देण नूं ही आपणा फरज़ समझदे हन। इह सभ सहूलतां बच्चिआं नूं विगाड़दीआं हन अते उह मिहनत, संघरश, द्रिहड़ विशवास अते दूर अंदेशी तों मूंह मोड़ के ऐश प्रसती अते खूंख़ार रुचीआं दे धारनी हो जांदे हन। दरअसल मापिआं दीआं फुल्लीआं जेबां, महिंगीआं कारां, कोठीआं, उहनां दा सरमाइआ नहीं, असली सरमाइआ उहनां दी औलाद है। इस कीमती सरमाए नूं संभालण लई मापिआं नूं आपणे बच्चिआं लई रोल माडल बणना पवेगा। अज्ज दे बच्चे सुणन सुणाउण विच्च यकीन नहीं करदे, सगों नकल करन विच्च यकीन करदे हन। आपणे बच्चिआं विच्च सुचारू गुण पैदा करन लई मापिआं नूं आप रोल माडल बणके उहनां दा मारग दरशन करना चाहीदा है। अधिआपकां नाल निज्जी तौर ’ते संपरक करके आपणे बच्चे दी कारगुज़ारी ’ते बाज़ अख्ख रख्खणी अतिअंत ज़रूरी है।
आम किहा जांदा है कि जदों विदिआरथी दे रूप विच्च बच्चा सकूल विच्च जांदा है तां उस कोल अख्खां हुंदीआं हन, पर उस नूं नज़र अधिआपक नें देणी हुंदी है। किताबी पहड़ाई अते ज़िंदगी दी पहड़ाई, दोनां दी सिख्खिआ दा कारज अधिआपक करदा है। किताबी पहड़ाई विच्च पहिलां पाठ पहड़ाइआ जांदा है अते प्रीखिआ बाअद विच्च हुंदी है। ज़िंदगी दी पहड़ाई विच्च प्रीखिआ पहिलां हुंदी है अते पाठ बाअद विच्च मिलदा है। सुचज्जा अधिआपक दोनां तरहां दी पहड़ाई दे सुमेल नाल विदिआरथी दी ज़िंदगी नूं सुचज्जे सांचे विच्च ढालदा है। इसे कारन ही अधिआपक नूं कौम दा निरमाता किहा जांदा है। अधिआपक नें ही विदिआरथीआं नूं आपणे गिआन, दूरअंदेशी, द्रिहड़ विशवास अते बुलंद हौसले नाल “भाई लालो दे वारिस” बणाउणा है। इस सबंध विच्च समें-समें सिर मापिआं नाल तालमेल रख्खणा वी ज़रूरी है।
दरअसल विदिआरथी उस समें थिड़कदा है जदों अधिआपकां, मापिआं, प्रशासन, समाज अते समें दीआं सरकारां दी इक्क दूजे वल्ल पिठ्ठ हो जांदी है। संसथा दे दुआले सुरख्खिअत कंध खहड़ी करन लई इनहां सभ दा इक्क दूजे वल्ल मूंह होणा अतिअंत ज़रूरी है। विदिआरथी वरग अंदर समाजिक अते कानूंनी डर दा होणा बहुत ज़रूरी है। फिर ही इह संभव होवेगा कि:
एक पत्थर की वी तकदीर बदल शकती है,
शरत येह है कि उसे सलीके से तराशा जाए।
* * * * *

