کِسے وِدوان دے بۄل ہن٬ “جے تُہاڈی اُمر 20 سال دی ہۄ گئی ہَے اتے تُہاڈی سِہت نہِیں بݨی تاں اِہ کدے نہِیں بݨیگی۔ جے تُہاڈی اُمر 30 سال دی ہۄ گئی ہَے اتے تُہانُۄں اکل نہِیں آئی٬ تاں اِہ کدے نہِیں آئیگی اتے جیکر 40 سال دی اُمر تک تُہاڈے کۄل پَیسا نہِیں آئِیا تاں اِہ کدے نہِیں آویگا۔” اںدّاذن 24-25 سال دی اُمر تک وِدِیارتھی سکُۄل دی پڑھائی اُپرںتّ کالج دی پڑھائی پُۄری کردے ہن۔ اِہی سماں وِدِیارتھِییاں دے سرِیرک اتے بَۄدھِک وِکاس دا ہُںدّا ہَے۔ جیکر سرِیرک اتے بَۄدھِک تَۄر ’تے اُہ پُۄرن تںدّرُست ہَے٬ نَیتِک کدراں کِیمتاں اُسدے اںگّ سںگّ ہن٬ کِرت دے سںکّلپ دا پلّا گھُٹّ کے پھڑن دی اُسنُۄں جاںچ آ گئی ہَے٬ پھِر آرتھِک تھُڑاں اُسدے اںگّ سںگّ نہِیں ہۄݨگِییاں۔

جدۄں اسِیں کِسے وی وِدِّئک سںسّتھا جاں کالج ’تے اسِیں نذر ماردے ہاں تاں اکسر مُکھّ گیٹ ’تے لِکھِیا ہُںدّا ہَے٬ “سِکھّݨ لئی آئۄ٬ سیوا لئی جائۄ۔” دُۄجے شبداں وِچّ وِدِیارتھی وِدِّئک سںسّتھا وِچّ گِیان پْراپت کرن اُپرںتّ کِتابی پڑھائی راہِیں پْرِیکھِیا پاس کرن دے نال نال نَیتِک سِکھِّیا گْرہِݨ کردا ہَے۔ اِس اُپرںتّ اُسنے اُسارُۄ سۄچ دا دھارنی ہۄ کے سماج٬ پْراںت اتے دیش دی سیوا کرن لئی آپݨے آپ نُۄں سمرپت کرنا ہُںدّا ہَے۔

دُکھاںتک پکھّ اِہ ہَے کِہ بہُت سارے سکُۄلاں اتے کالجاں وِچّ وِدِیارتھِییاں دِییاں ہِںسّک گتِیوِدھِییاں نیں ساڈے لئی اِکّ گمبھِّیر چِںتّا پَیدا کِیتی ہَے۔ اُہ وِدِیارتھی٬ جِنہاں دے ہتھّاں وِچّ پُستکاں ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں نیں٬ جِنہاں کۄل کِرت دا سںکّلپ ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ جِہڑے چںگّے سںسّکاراں دے دھارنی ہۄݨے چاہِیدے ہن٬ اُہناں وِچّۄں بہُت سارِیاں دے ہتھّاں وِچّ کِرچاں٬ پِستَۄل اتے مارُۄ ہتھِیاراں دا ہۄݨا وِدِّئک سںسّتھاواں٬ ماپِیاں٬ سماج٬ پْراںت اتے دیش لئی گھاتک ہَے۔ ساڈے دیش دا بھوِکھّ اِہ وِدِیارتھی ہن٬ ماپِیاں دے بھوِکھّ دی ڈںگّۄری وی اُہناں دے سکُۄل جاں کالجاں وِچّ پڑھدے پُتّ دھِییاں ہی ہن۔ سکُۄلاں جاں کالجاں وِچّ ہُںدِّییاں ہِںسّک گتِیوِدھِییاں جِتھّے وِدِیارتھی ورگ دی ذِںدّگی نُۄں خۄرا لائُںدِییاں ہن٬ اُتھّے ہی اَۄلاد دِییاں گھٹِییا پدھّر دِییاں ہرکتاں کارن ماپِیاں دے ساہ سُۄتے جاںدے ہن۔ تھاݨِیاں اتے کچہِرِییاں دے چکّر ماپِیاں دا کچُۄمر کڈھّ دِںدّے ہن۔

پِچھلے دِنِیں ترنتارن لاگے اُسما پِںڈّ دے لاء کالج وِچّ اِکّ نَۄجوان نیں آپݨی لاء وِچّ پڑھدی ہم-جماتݨ نُۄں گۄلِییاں نال بھُنّ دِتّا۔ پِچھّۄں آپݨے آپ نُۄں وی گۄلی مار لئی۔ لڑکی دی مَۄت مَۄکے ’تے ہی ہۄ گئی اتے لڑکا تِنّ دِن ذِںدّگی اتے مَۄت دی لڑائی لڑدِیاں دم تۄڑ گِیا۔ اِس منہُۄس خبر نیں ہر سُݨن والے نُۄں اںتّاں دا اُداس کرن دے نال نال گمبھِّیر ہۄ کے سۄچݨ لئی مجبُۄر کِیتا ہَے کِہ ساڈے نَۄجوان ورگ کۄلۄں سہِجتا٬ ٹھرہمّا٬ برداشت کرن دی تاکت٬ دُۄر اںدّیشی کِئۄں الۄپ ہُںدّی جا رہی ہَے؟ مُںڈّے دی وِیاہ والی پْرپۄذل دے کُڑی ولّۄں ناںہ پکھّی ہُںگّارے دا اںجّام کھُۄن دی ہۄلی کھیڈ کے کِیتا گِیا۔ سِیاݨا وِدِیارتھی آپݨے پَیراں سِر ہۄݨ اُپرںتّ گْرہِستھی جِیون بارے سۄچدا ہَے۔ پر ادھُۄری ذِںدّگی٬ ادھُۄری پڑھائی سمیں وِیاہ دی وِئُںتبںدّی کرن تۄں بھاو ہَے کِہ آپݨی ذِںدّگی رُۄپی کِشتی نُۄں مںجھّدھار وِچّ ڈۄبِیا جا رِہا ہَے۔ اجِہے انیکاں کیساں وِچّ تلاک جاں پھِر آتم ہتِّیا جِہے چُکّے کدم ساڈے ساہمݨے آ جاںدے ہن۔

پںجّاب دے وکھّ-وکھّ ذِلہِیاں دے کئی سکُۄلاں وِچّ نَۄںوِیں دسوِیں دے وِدِیارتھِییاں دے بَیگاں وِچّۄں پِستَۄل اتے رَۄںد مِلے ہن۔ ماپِیاں اتے ادھِیاپکاں نُۄں مَۄکے ’تے پتا لگّݨ کرکے کِسے اݨہۄݨی تۄں بچائۄ ہۄ گِیا۔ پر پھِر گمبھِّیر پْرشن ہَے کِہ وِدِیارتھِییاں دے بَیگاں وِچّ پِستَۄل آئے کِتھّۄں؟ پڑتال کرن ’تے پتا لگِّیا کِہ اِکّ دسوِیں جمات دے وِدِیارتھی نیں تاں گھرۄں 50 ہذار رُپئے چۄری کرکے 20 ہذار دا ناجائِذ اسلا کھرِیدِیا۔ 30 ہذار رُپئے اَیش پْرستی وِچّ کھرچ کر دِتّے۔ بذار وِچّ کُجھ پَیسِیاں دے لالچ وِچّ نابالگ وِدِیارتھِییاں نُۄں نجائِذ اسلا ویچݨ والے وی ساڈے بچِّیاں وِچّ کھُۄںخار رُچِییاں پَیدا کرن لئی دۄشی ہن۔ اجِہے گھِنائُݨے کمّ کرن والِیاں ’تے کانُۄنی شِکںجّا کسّݨا ذرُۄری ہَے۔ یُۄنِیورسِٹِییاں وِچّ وِدِیارتھِییاں دا کھُۄن خرابا٬ سکُۄل وِدِیارتھِییاں دا اِکّ دُۄجے ’تے جانلیوا ہملا٬ کئی سںسّتھاواں وِچّ وِدِیارتھِییاں وِچّ سِکِئۄرٹی گارڈاں دی بُری ترہاں کُٹّمار دے کیس ساہمݨے آئُݨ نال وِدِّیا دے مںدّر وی سوالاں دے گھیرے وِچّ آئے ہن۔

درئسل وِدِیارتھِییاں دی مُڈھلی پاٹھشالا اُسدے ماپے ہن۔ ماپِیاں ولّۄں مِلے سںسّکار٬ سِکھِّیا اتے نَیتِکتا دا مُڈھلا پاٹھ گھرۄں ہی مِلدا ہَے۔ ورتمان سمیں وِچّ دادا-دادی دِییاں سِکھِّیا بھرپُۄر کہاݨِییاں سُݨن دی ہُݨ بچِّیاں کۄل وِہل ہی نہِیں۔ ماں باپ پدارتھک دَۄڑ وِچّ رُجھّے ہۄئے آپݨے بچِّیاں نُۄں مہِںگّا مۄبائِل٬ مہِںگّا مۄٹرسائیِکل٬ مہِںگّی ٹِئۄُشن اتے کھُلّہا جیب کھرچ دیݨ نُۄں ہی آپݨا پھرذ سمجھدے ہن۔ اِہ سبھ سہُۄلتاں بچِّیاں نُۄں وِگاڑدِییاں ہن اتے اُہ مِہنت٬ سںگھّرش٬ دْرِڑھ وِشواس اتے دُۄر اںدّیشی تۄں مُۄںہ مۄڑ کے اَیش پْرستی اتے کھُۄںخار رُچِییاں دے دھارنی ہۄ جاںدے ہن۔ درئسل ماپِیاں دِییاں پھُلِّییاں جیباں٬ مہِںگِّییاں کاراں٬ کۄٹھِییاں٬ اُہناں دا سرمائِیا نہِیں٬ اسلی سرمائِیا اُہناں دی اَۄلاد ہَے۔ اِس کِیمتی سرمائے نُۄں سمبھّالݨ لئی ماپِیاں نُۄں آپݨے بچِّیاں لئی رۄل ماڈل بݨنا پویگا۔ اجّ دے بچّے سُݨن سُݨائُݨ وِچّ یکِین نہِیں کردے٬ سگۄں نکل کرن وِچّ یکِین کردے ہن۔ آپݨے بچِّیاں وِچّ سُچارُۄ گُݨ پَیدا کرن لئی ماپِیاں نُۄں آپ رۄل ماڈل بݨکے اُہناں دا مارگ درشن کرنا چاہِیدا ہَے۔ ادھِیاپکاں نال نِجّی تَۄر ’تے سمپّرک کرکے آپݨے بچّے دی کارگُذاری ’تے باذ اکھّ رکھّݨی اتِئںتّ ذرُۄری ہَے۔

آم کِہا جاںدا ہَے کِہ جدۄں وِدِیارتھی دے رُۄپ وِچّ بچّا سکُۄل وِچّ جاںدا ہَے تاں اُس کۄل اکھّاں ہُںدِّییاں ہن٬ پر اُس نُۄں نذر ادھِیاپک نیں دیݨی ہُںدّی ہَے۔ کِتابی پڑھائی اتے ذِںدّگی دی پڑھائی٬ دۄناں دی سِکھِّیا دا کارج ادھِیاپک کردا ہَے۔ کِتابی پڑھائی وِچّ پہِلاں پاٹھ پڑھائِیا جاںدا ہَے اتے پْرِیکھِیا بائد وِچّ ہُںدّی ہَے۔ ذِںدّگی دی پڑھائی وِچّ پْرِیکھِیا پہِلاں ہُںدّی ہَے اتے پاٹھ بائد وِچّ مِلدا ہَے۔ سُچجّا ادھِیاپک دۄناں ترہاں دی پڑھائی دے سُمیل نال وِدِیارتھی دی ذِںدّگی نُۄں سُچجّے ساںچے وِچّ ڈھالدا ہَے۔ اِسے کارن ہی ادھِیاپک نُۄں کَۄم دا نِرماتا کِہا جاںدا ہَے۔ ادھِیاپک نیں ہی وِدِیارتھِییاں نُۄں آپݨے گِیان٬ دُۄرئںدّیشی٬ دْرِڑھ وِشواس اتے بُلںدّ ہَۄسلے نال “بھائی لالۄ دے وارِس” بݨائُݨا ہَے۔ اِس سبںدھّ وِچّ سمیں-سمیں سِر ماپِیاں نال تالمیل رکھّݨا وی ذرُۄری ہَے۔

درئسل وِدِیارتھی اُس سمیں تھِڑکدا ہَے جدۄں ادھِیاپکاں٬ ماپِیاں٬ پْرشاسن٬ سماج اتے سمیں دِییاں سرکاراں دی اِکّ دُۄجے ولّ پِٹھّ ہۄ جاںدی ہَے۔ سںسّتھا دے دُیالے سُرکھِّئت کںدھّ کھڑھی کرن لئی اِنہاں سبھ دا اِکّ دُۄجے ولّ مُۄںہ ہۄݨا اتِئںتّ ذرُۄری ہَے۔ وِدِیارتھی ورگ اںدّر سماجِک اتے کانُۄنی ڈر دا ہۄݨا بہُت ذرُۄری ہَے۔ پھِر ہی اِہ سمبھّو ہۄویگا کِہ:

ایک پتھّر کی وی تکدِیر بدل شکتی ہَے٬

شرت ییہ ہَے کِہ اُسے سلِیکے سے تراشا جائے۔

* * * * *