अगस्त 05, 2026

writingDetail.created_by
By: उजागर सिंघ

गुरभजन गिल्ल दा ‘अख़्ख़र अख़्ख़र’ ग़ज़ल संग्रहि : साहित ते संगीत दा समुंदर

मींह पैण तों बाअद असमान विच्च सतरंगी पींघ सुहावणा, मनमोहक ते दिलकश सीन पैदा करदी है, बिलकुल उसे तरहां गुरभजन गिल्ल दीआं ग़ज़लां दे शिअर सतरंगी किरना दी रौशनी पैदा करदीआं होईआं पाठकां दे मनां नूं रुशना जांदीआं हन। मन बागो बाग हो जांदा है। ग़ज़लां पहड़दिआं पाठक विसमादी हालत विच्च पहुंच जांदा है। गुरभजन गिल्ल दीआं ग़ज़लां इनसानी मना ‘ते अजिहा जादूमई प्रभाव छड्डदीआं हन कि उनहां नूं सरशार कर दिंदीआं हन। ग़ज़लां पाठकां नूं साहितक चानण दीआं तरंगां दे वहिण विच्च गोते मारन लई मजबूर कर दिंदीआं हन।

गुरभजन गिल्ल पंजाबी दा बहु-पख्खी, बहु-परती अते बहु-दिशावी सरबांगी साहितकार है। उस दीआं ग़ज़लां, कवितावां, गीत अते रुबाईआं इशक-मुशक दे रुमांसवादी द्रिशटीकोण तों कोहां दूर हुंदीआं हन। प्रंतू साफ़ सुथरी मुहब्बत दी अजिही बात पाउंदीआं हन, जिहड़ी पाठकां नूं समाजिक सथितीआं नाल निपटण लई प्रेरत करदी है। उह समाजिक, कलातमिक, संगीतिक अते सुहज सुआद दी पिउंद वाला साहित रचदा है, जिहड़ा मानवता दी दुखदी रग ‘ते हत्थ धरदा होइआ गुझ्झे तीर मारके इनसानी मानसिकता नूं झंजोड़दा है

आम तौर ‘ते ग़ज़ल नूं इसतरी लिंग किहा जांदा है किउंकि हुण तक्क ग़ज़ल इसतरी ते रुमांसवाद दे आले दुआले घुंमदी रही है। प्रंतू गुरभजन गिल्ल नें इस संकलप नूं वी दरकिनार कर दित्ता है। उस दीआं ग़ज़लां विच्च इशक ते ब्रिहा दा रोणा धोणा नहीं, जिवें आम तौर ‘ते वेखिआ जांदा है। उस नें ग़ज़ल नूं लोकाई दे दरद दा प्रगटावा करन ते दरद दूर करन वाली साबत कर दित्ता है। उस दीआं ग़ज़लां समाजिक सरोकारां दी प्रतीनिधता करदीआं हन। लोकाई दी चंगिआई अते इनसानीअत दी रहिनुमाई उस दीआं ग़ज़लां दा मुख्ख विशा हुंदा है। ग़ज़लां प्रदूशण रहित वातवरन दी प्रोहड़ता करदीआं हन: ‘धरत हवा ते गंधले पाणी, इस तों वध्ध धरोह नां होवे’। मनुख्खी जीवन नूं सुखमई ते इनसानीअत दी सिहत लई सारथिकबणाउण लई हवा, पाणी अते रुख्खां दी अतिअंत ज़रूरत महिसूस करदिआं ग़ज़लकार नें आपणीआं ग़ज़लां विच्च इनहां तिंना दी महत्तता नूं समझण दी लोड़ दा अहिसास करवाइआ है। इनहां तिंना नूं गुरबाणी विच्च महत्तता दित्ती गई है। रुख्खां दी कटाई संबंधी दोहरे माप दंडां बारे लिखदा है:

तेरे हत्थ कुहाड़ा, आरी, हुण तां पुछणा बणदा है,

तूं तां सानूं इह कहिंदा सी, लड़ना है, गुलज़ार लई।

गुरभजन गिल्ल आपणीआं ग़ज़लां विच्च पंजाबी सभिआचार विच्चों शबदावली वरतदा है तां जो पंजाबी आपणे विरसे नाल जुड़े रहिण। ग़ज़लां दिहाती सभिआचार दी सादगी, शहिरी सभिआचार दी चुसती-चलाकी, पिंडां दीआं बोहड़ां/पिपलां दी छां हेठलीआं सत्थां अते आपसी भाईचारक सांझ दा वरणन करदीआं हन। दो शिअर दिहाती ते शहिरी लोकां दी सथिती दा प्रगटावा करदे हन:

साडे पिंड दे चिहरे ‘ते उदरेवां आ के बैठ गिआ,

बोहड़ां ते पिपलां दी रौणक जद तों दरिआ पार गई।

पिंडां पल्ले कुझ नहीं बचिआ, फिर वी जफ्फीआं पाउंदे, गाउंदे,

खांदा पींदा निघ्घर चल्लिआ, तेरा शहिर उदास किउं है?

धारमिक ते नसली भेदभाव मानवता दी सदभावना नूं ठेस पहुंचाउदे हन, गुरभजन गिल्ल नें लोकां नूं आपणीआं ग़ज़लां राहीं कट्टड़ता तों लोकाई नूं प्रहेज़ करन दी नसीअत दित्ती है। संकीरण सोच इनसानीअत दीआं कदरां कीमतां नूं ठेस पहुंचाउंदी है। उस दीआं ग़ज़लां संकीरण सोच तों खहिड़ा छुडाउण दी गवाही भरदीआं हन। वहिमा-भरमा, पखंडां, अडंबरां, धोख़े-फ़रेबां, चुसतीआं-चलाकीआं अते विशवासघातां नूं आड़े हत्थीं लैंदिआं होइआं इनहां दे विरुध्ध लामबंद होण दी सलाह दिंदीआं हन। धरम दी थां धारमिक पुज़ारीआं नें सांभ लई है, पुज़ारी धरम दे सिधांतां ‘ते पहिरा देण दी थां आपणे निज्जी हित्तां दी गल्ल करदे हन। धरम विच्च पुज़ारीवाद भारू हो गिआ है, जदों कि धरम मुख्ख होणा चाहीदा है। ग़ज़लकार दीआं ग़ज़लां अजिहीआं कुरीतीआं दा डट्ट के विरोध करदीआं हन। सरकारां अते दरबारां दीआं कारगुज़ारीआं ‘ते वी किंतू प्रंतू करदा है। सिआसतदान लोकां दीआं भावनावां नाल खेडदे होए भरिशटाचार वरगीआं अलामतां नूं बड़ावा दे रहे हन। लोक भलाई दी थां वोटां वटोरना सिआसतदाना दा मुख्ख कंम बण गिआ। इस संबंधी कुझ शिअर इस प्रकार हन:

बण गई नगन सिआसत, हीरा मंडी विच्च तवाइफ़ जही,

दस्स विकाऊ कीह नां एथे, ओहला रख्खिऐ नावां नें।

सुणो सिआसतदानां नूं तां इंज किउं लग्गदा रहिंदा है

गिरगिट वरगे बंदे बेइतबारे गल्लां करदे नें।

इह दरबारी, अख़बारी जो, भरमा दा जाल विछाउंदे नें,

इनहां तों मुकती सौखी नहीं, कद तीक भुलेखे खाउगे।

आईआं चोणां, घर घर रोणा, फिर धड़िआं विच्च वंडणगे,

बक्करे दी मां किंज उडीके, दस्सो जी, बकरीदां नूं।

हुण तक्क गुरभजन गिल्ल नें 35 पुसतकां साहित दे वख्ख-वख्ख रूपां विच्च पंजाबी मां बोली दी झोली पाईआं हन। इस तों इलावा उसदा इक्क कावि संग्रहि अते 4 ग़ज़ल संग्रहि शाहमुखी विच्च प्रकाशत हो चुक्के हन। उसदी 1973 तों 2023 तक्क कीती ग़ज़ल सिरजणा दे 8 ग्रंथ संग्रहिां दीआं ग़ज़लां ‘अख्खर अख्खर’ दे रूप विच्च इक संगठत ग़ज़ल संग्रहि प्रकाशत होइआ है, जिहड़ा गुरभजन गिल्ल दी साहितक सोच दा प्रगटावा करदा है। इस ग़ज़ल संग्रहि विच्च 900 ग़ज़लां प्रकाशत कीतीआं गईआं हन। सारीआं ग़ज़लां नूं इक्क थां इकठ्ठा करके ग़ज़ल संग्रहि प्रकाशत करवाउणा भविख विच्च साहितक खोजीआं लई लाहेबंद साबत होवेगा। इस संग्रहि दी हर ग़ज़ल इक्क नवीं विचारधारा दी प्रतीनिधता करदी है। ग़ज़ल दा हर शिअर समाजिक सरोकारां दी तरजमानी करदा है। इस दे नाल ही उस दीआं ग़ज़लां दी कमाल इस गल्ल विच्च वी है कि उह ग़ज़ल दे माप दंडां ‘ते पूरीआं उतरदीआं हन। समाजिक सरोकारां नाल कोई अजिहा विशा नहीं है, जिस बारे गुरभजन गिल्ल दीआं ग़ज़लां उस दी प्रतीनिधता नहीं करदीआं। ग़ज़लां विच्चों संगीतक सुर दीआं रिशमा दी मिठ्ठी-मिठ्ठी ते निंमी-निंमी मधुर आवाज़ सुणाई दिंदी है।

इस संग्रहि दीआं ग़ज़लां समाजिक ताणे-बाणे विच्च वापर रहीआं समाजिक, आरथिक अते सभिआचारिक सुखावीआं ते अणसुखावीआं घटनावां दे प्रभावां बारे प्रेरनादाइक जाणकारी दिंदीआं हन। जे इह कहि लिआ जावे कि इस ग़ज़ल संग्रहि राहीं गुरभजन गिल्ल नें पंजाबी दिहाती सभिआचार नूं संभालके वड्डा उदम कीता है तां जो पंजाबी आपणी विरासत नाल बावासता रहि सकण तां कोई अतकथनी नहीं होवेगी। इह ग़ज़लां समाजिक विसंगतीआं ‘ते सिध्धे अते असिध्धे तुणके मारदीआं हन। बहुतीआं ग़ज़लां बहु-अरथी सिंबालिक हन, पहड़न ते सुणन वालिआं दी समझ ‘ते निरभर करदा है कि उह ग़ज़लकार दीआं रमज़ां दी पछाण करदे हन कि नहीं, वैसे ग़ज़लां दी भाशा सरल है। मझैल होण दे बावजूद गुरभजन गिल्ल नें इह ग़ज़लां साधारन लोकां दी आम बोल चाल वाली ठेठ सरल भाशा विच्च लिखीआं हन। इनहां ग़ज़लां विच्चों विदवान दी थां गिआनवान होण दा प्रगटावा हुंदा है। ग़ज़लां दे शिअरां विच्चों आ रही साहितक सुगंध पाठकां नूं मंतर मुगध करदी है। इस दे नाल ही इनसानीअत दीआं करूर हरकतां दा चिट्टा चिठ्ठा वी खोल्हदीआं हन। गुरभजन गिल्ल दे बेबाकी नाल लिखे शिअर सरकारे दरबारे अते समाज विच्च घुसर-मुसर ज़रूर पैदा करके आपो आपणे फ़रज़ निभाउण दी ताकीद करदे हन। समाज विच्च जिहड़ीआं अलामतां समाजिक ते आरथिक ताणे-बाणे नूं पुलीत करदीआं हन, उनहां बारे ग़ज़लकार नें समाज नूं जाग्रति हो के हंभला मारन दी ताकीद कीती है। इह ग़ज़लां होश नाल जोश दी वरतों करन लई वी प्रेरदीआं हन। गुरभजन गिल्ल आपणीआं ग़ज़लां दे शिअरां विच्च लिखदा है कि जेकर समाज इकमुठ्ठ नां होइआ ते अवेसला रिहा तां अजिहा समां आवेगा कि इनसानीअत बुरी तरहां प्रभावत हो जावेगी। आपणे हक्कां दी प्रापती लई शांतमई जदोजहिद करनी कोई ग़लत गल्ल नहीं। उह लोकाई नूं एकता दा सबूत दिंदिआं इकमुठ्ठ होण दी प्रेरना दिंदा है। इनसानीअत दे समाजिक विवहार बारे ग़ज़लकार कटाख़श करदा ‘जग रहे जुगनूं’ ग़ज़ल विच्च उह लिखदा है: ‘पत्थरां दे शहिर पत्थर हो गिआं, दुख सुख पोंहदा नां हुण जज़बात नूं’। भाव इनसान भावनावां ते समाजिक कदरां कीमतां तों दूर हो गिआ है। इनसाना दे दोहरे किरदार बारे लिखदा है ‘तन ‘ते निघ्घा कोट सवैटर, मन दे पाळे करके ठरीए’। मनुख्ख आपणे मन नूं साफ़ करन दी कोशिश नहीं करदा। ग़ज़लकार लई पंजाबीआं दा वड्डी गिणती विच्च परवास विच्च जाणा वी चिंता दा विशा है:

परदेसां विच बणे सहारा कल्लੵिआं दा, सांभे दिल दी लाट डोलदी मां।

दूर देस परदेस गुआचे बच्चिआं नूं, फिरदी दिन ते रात टोलदी मां।

सत्त समुंदर पार तूं बैठी, आपे फाथड़ीए,

आप सहेड़िआ जाल मकड़ीए, इह बनवास नहीं।

बिरध घरां विच्च रुलदे हौके, लोरी देवणहारी डुसके,

सच्च कहीए तां, इस तों वध्ध के ममता दा अपमान नहीं।

समाज विच्च फ़ैले भरिशटाचार दी चिंता इस शिअर विच्चों शपशट विखाई दिंदी है:

कीहदे कोल शिकाइत करां ते रोवां कित्थे जा के,

हर कुरसी दी नाल लुटेरे, हर थां हिस्सा-पत्ती

***