مِیںہ پَیݨ تۄں بائد اسمان وِچّ سترںگّی پِیںگھ سُہاوݨا٬ منمۄہک تے دِلکش سِین پَیدا کردی ہَے٬ بِلکُل اُسے ترہاں گُربھجن گِلّ دِییاں غذلاں دے شِئر سترںگّی کِرنا دی رَۄشنی پَیدا کردِییاں ہۄئیِیاں پاٹھکاں دے مناں نُۄں رُشنا جاںدِییاں ہن۔ من باگۄ باگ ہۄ جاںدا ہَے۔ غذلاں پڑھدِیاں پاٹھک وِسمادی ہالت وِچّ پہُںچّ جاںدا ہَے۔ گُربھجن گِلّ دِییاں غذلاں اِنسانی منا ’تے اجِہا جادُۄمئی پْربھاو چھڈّدِییاں ہن کِہ اُنہاں نُۄں سرشار کر دِںدِّییاں ہن۔ غذلاں پاٹھکاں نُۄں ساہِتک چانݨ دِییاں ترںگّاں دے وہِݨ وِچّ گۄتے مارن لئی مجبُۄر کر دِںدِّییاں ہن۔

گُربھجن گِلّ پںجّابی دا بہُ-پکھّی٬ بہُ-پرتی اتے بہُ-دِشاوی سرباںگی ساہِتکار ہَے۔ اُس دِییاں غذلاں٬ کوِتاواں٬ گِیت اتے رُبائیِیاں اِشک-مُشک دے رُماںسوادی دْرِشٹِیکۄݨ تۄں کۄہاں دُۄر ہُںدِّییاں ہن۔ پْرںتُّۄ ساف سُتھری مُہبّت دی اجِہی بات پائُںدِییاں ہن٬ جِہڑی پاٹھکاں نُۄں سماجِک ستھِتِییاں نال نِپٹݨ لئی پْریرت کردی ہَے۔ اُہ سماجِک٬ کلاتمِک٬ سںگِّیتِک اتے سُہج سُیاد دی پِئُںد والا ساہِت رچدا ہَے٬ جِہڑا مانوتا دی دُکھدی رگ ’تے ہتھّ دھردا ہۄئِیا گُجھّے تِیر مارکے اِنسانی مانسِکتا نُۄں جھںجّۄڑدا ہَے۔

آم تَۄر ’تے غذل نُۄں اِستری لِںگّ کِہا جاںدا ہَے کِئُںکِہ ہُݨ تکّ غذل اِستری تے رُماںسواد دے آلے دُیالے گھُمّدی رہی ہَے۔ پْرںتُّۄ گُربھجن گِلّ نیں اِس سںکّلپ نُۄں وی درکِنار کر دِتّا ہَے۔ اُس دِییاں غذلاں وِچّ اِشک تے بْرِہا دا رۄݨا دھۄݨا نہِیں٬ جِویں آم تَۄر ’تے ویکھِیا جاںدا ہَے۔ اُس نیں غذل نُۄں لۄکائی دے درد دا پْرگٹاوا کرن تے درد دُۄر کرن والی سابت کر دِتّا ہَے۔ اُس دِییاں غذلاں سماجِک سرۄکاراں دی پْرتِینِدھتا کردِییاں ہن۔ لۄکائی دی چںگِّیائی اتے اِنسانِیئت دی رہِنُمائی اُس دِییاں غذلاں دا مُکھّ وِشا ہُںدّا ہَے۔ غذلاں پْردُۄشݨ رہِت واتورن دی پْرۄڑھتا کردِییاں ہن: ’دھرت ہوا تے گںدھّلے پاݨی٬ اِس تۄں ودھّ دھرۄہ ناں ہۄوے’۔ منُکھّی جِیون نُۄں سُکھمئی تے اِنسانِیئت دی سِہت لئی سارتھِکبݨائُݨ لئی ہوا٬ پاݨی اتے رُکھّاں دی اتِئںتّ ذرُۄرت مہِسُۄس کردِیاں غذلکار نیں آپݨِییاں غذلاں وِچّ اِنہاں تِنّا دی مہتّتا نُۄں سمجھݨ دی لۄڑ دا اہِساس کروائِیا ہَے۔ اِنہاں تِنّا نُۄں گُرباݨی وِچّ مہتّتا دِتّی گئی ہَے۔ رُکھّاں دی کٹائی سمبّںدھّی دۄہرے ماپ دںڈّاں بارے لِکھدا ہَے:

تیرے ہتھّ کُہاڑا٬ آری٬ ہُݨ تاں پُچھݨا بݨدا ہَے٬

تُۄں تاں سانُۄں اِہ کہِںدّا سی٬ لڑنا ہَے٬ گُلذار لئی۔

گُربھجن گِلّ آپݨِییاں غذلاں وِچّ پںجّابی سبھِیاچار وِچّۄں شبداولی ورتدا ہَے تاں جۄ پںجّابی آپݨے وِرسے نال جُڑے رہِݨ۔ غذلاں دِہاتی سبھِیاچار دی سادگی٬ شہِری سبھِیاچار دی چُستی-چلاکی٬ پِںڈّاں دِییاں بۄہڑاں/پِپلاں دی چھاں ہیٹھلِییاں ستھّاں اتے آپسی بھائیِچارک ساںجھ دا ورݨن کردِییاں ہن۔ دۄ شِئر دِہاتی تے شہِری لۄکاں دی ستھِتی دا پْرگٹاوا کردے ہن:

ساڈے پِںڈّ دے چِہرے ’تے اُدریواں آ کے بَیٹھ گِیا٬

بۄہڑاں تے پِپلاں دی رَۄݨک جد تۄں درِیا پار گئی۔

پِںڈّاں پلّے کُجھ نہِیں بچِیا٬ پھِر وی جپھِّییاں پائُںدے٬ گائُںدے٬

کھاںدا پِیںدا نِگھّر چلِّیا٬ تیرا شہِر اُداس کِئۄں ہَے؟

دھارمِک تے نسلی بھیدبھاو مانوتا دی سدبھاونا نُۄں ٹھیس پہُںچّائُدے ہن٬ گُربھجن گِلّ نیں لۄکاں نُۄں آپݨِییاں غذلاں راہِیں کٹّڑتا تۄں لۄکائی نُۄں پْرہیذ کرن دی نسِیئت دِتّی ہَے۔ سںکِّیرݨ سۄچ اِنسانِیئت دِییاں کدراں کِیمتاں نُۄں ٹھیس پہُںچّائُںدی ہَے۔ اُس دِییاں غذلاں سںکِّیرݨ سۄچ تۄں کھہِڑا چھُڈائُݨ دی گواہی بھردِییاں ہن۔ وہِما-بھرما٬ پکھںڈّاں٬ اڈمبّراں٬ دھۄخے-فریباں٬ چُستِییاں-چلاکِییاں اتے وِشواسگھاتاں نُۄں آڑے ہتھِّیں لَیںدِیاں ہۄئِیاں اِنہاں دے وِرُدھّ لامبںدّ ہۄݨ دی سلاہ دِںدِّییاں ہن۔ دھرم دی تھاں دھارمِک پُذارِییاں نیں سامبھ لئی ہَے٬ پُذاری دھرم دے سِدھاںتاں ’تے پہِرا دیݨ دی تھاں آپݨے نِجّی ہِتّاں دی گلّ کردے ہن۔ دھرم وِچّ پُذارِیواد بھارُۄ ہۄ گِیا ہَے٬ جدۄں کِہ دھرم مُکھّ ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ غذلکار دِییاں غذلاں اجِہِییاں کُرِیتِییاں دا ڈٹّ کے وِرۄدھ کردِییاں ہن۔ سرکاراں اتے درباراں دِییاں کارگُذارِییاں ’تے وی کِںتُّۄ پْرںتُّۄ کردا ہَے۔ سِیاستدان لۄکاں دِییاں بھاوناواں نال کھیڈدے ہۄئے بھرِشٹاچار ورگِییاں الامتاں نُۄں بڑاوا دے رہے ہن۔ لۄک بھلائی دی تھاں وۄٹاں وٹۄرنا سِیاستدانا دا مُکھّ کمّ بݨ گِیا۔ اِس سمبّںدھّی کُجھ شِئر اِس پْرکار ہن:

بݨ گئی نگن سِیاست٬ ہِیرا مںڈّی وِچّ توائِف جہی٬

دسّ وِکائۄُ کِیہ ناں ایتھے٬ اۄہلا رکھِّئَے ناواں نیں۔

سُݨۄ سِیاستداناں نُۄں تاں اِںج کِئۄں لگّدا رہِںدّا ہَے۔

گِرگِٹ ورگے بںدّے بیئِتبارے گلّاں کردے نیں۔

اِہ درباری٬ اخباری جۄ٬ بھرما دا جال وِچھائُںدے نیں٬

اِنہاں تۄں مُکتی سَۄکھی نہِیں٬ کد تِیک بھُلیکھے کھائُگے۔

آئیِیاں چۄݨاں٬ گھر گھر رۄݨا٬ پھِر دھڑِیاں وِچّ وںڈّݨگے٬

بکّرے دی ماں کِںجّ اُڈِیکے٬ دسّۄ جی٬ بکرِیداں نُۄں۔

ہُݨ تکّ گُربھجن گِلّ نیں 35 پُستکاں ساہِت دے وکھّ-وکھّ رُۄپاں وِچّ پںجّابی ماں بۄلی دی جھۄلی پائیِیاں ہن۔ اِس تۄں اِلاوا اُسدا اِکّ کاوِ سںگّْرہِ اتے 4 غذل سںگّْرہِ شاہمُکھی وِچّ پْرکاشت ہۄ چُکّے ہن۔ اُسدی 1973 تۄں 2023 تکّ کِیتی غذل سِرجݨا دے 8 گْرںتھّ سںگّْرہِاں دِییاں غذلاں ’اکھّر اکھّر‘ دے رُۄپ وِچّ اِک سںگّٹھت غذل سںگّْرہِ پْرکاشت ہۄئِیا ہَے٬ جِہڑا گُربھجن گِلّ دی ساہِتک سۄچ دا پْرگٹاوا کردا ہَے۔ اِس غذل سںگّْرہِ وِچّ 900 غذلاں پْرکاشت کِیتِییاں گئیِیاں ہن۔ سارِییاں غذلاں نُۄں اِکّ تھاں اِکٹھّا کرکے غذل سںگّْرہِ پْرکاشت کروائُݨا بھوِکھ وِچّ ساہِتک کھۄجِییاں لئی لاہیبںدّ سابت ہۄویگا۔ اِس سںگّْرہِ دی ہر غذل اِکّ نوِیں وِچاردھارا دی پْرتِینِدھتا کردی ہَے۔ غذل دا ہر شِئر سماجِک سرۄکاراں دی ترجمانی کردا ہَے۔ اِس دے نال ہی اُس دِییاں غذلاں دی کمال اِس گلّ وِچّ وی ہَے کِہ اُہ غذل دے ماپ دںڈّاں ’تے پُۄرِییاں اُتردِییاں ہن۔ سماجِک سرۄکاراں نال کۄئی اجِہا وِشا نہِیں ہَے٬ جِس بارے گُربھجن گِلّ دِییاں غذلاں اُس دی پْرتِینِدھتا نہِیں کردِییاں۔ غذلاں وِچّۄں سںگِّیتک سُر دِییاں رِشما دی مِٹھّی-مِٹھّی تے نِمّی-نِمّی مدھُر آواذ سُݨائی دِںدّی ہَے۔

اِس سںگّْرہِ دِییاں غذلاں سماجِک تاݨے-باݨے وِچّ واپر رہِییاں سماجِک٬ آرتھِک اتے سبھِیاچارِک سُکھاوِییاں تے اݨسُکھاوِییاں گھٹناواں دے پْربھاواں بارے پْریرنادائِک جاݨکاری دِںدِّییاں ہن۔ جے اِہ کہِ لِیا جاوے کِہ اِس غذل سںگّْرہِ راہِیں گُربھجن گِلّ نیں پںجّابی دِہاتی سبھِیاچار نُۄں سمبھّالکے وڈّا اُدم کِیتا ہَے تاں جۄ پںجّابی آپݨی وِراست نال باواستا رہِ سکݨ تاں کۄئی اتکتھنی نہِیں ہۄویگی۔ اِہ غذلاں سماجِک وِسںگّتِییاں ’تے سِدھّے اتے اسِدھّے تُݨکے ماردِییاں ہن۔ بہُتِییاں غذلاں بہُ-ارتھی سِمبّالِک ہن٬ پڑھن تے سُݨن والِیاں دی سمجھ ’تے نِربھر کردا ہَے کِہ اُہ غذلکار دِییاں رمذاں دی پچھاݨ کردے ہن کِہ نہِیں٬ وَیسے غذلاں دی بھاشا سرل ہَے۔ مجھَیل ہۄݨ دے باوجُۄد گُربھجن گِلّ نیں اِہ غذلاں سادھارن لۄکاں دی آم بۄل چال والی ٹھیٹھ سرل بھاشا وِچّ لِکھِییاں ہن۔ اِنہاں غذلاں وِچّۄں وِدوان دی تھاں گِیانوان ہۄݨ دا پْرگٹاوا ہُںدّا ہَے۔ غذلاں دے شِئراں وِچّۄں آ رہی ساہِتک سُگںدھّ پاٹھکاں نُۄں مںتّر مُگدھ کردی ہَے۔ اِس دے نال ہی اِنسانِیئت دِییاں کرُۄر ہرکتاں دا چِٹّا چِٹھّا وی کھۄلہدِییاں ہن۔ گُربھجن گِلّ دے بیباکی نال لِکھے شِئر سرکارے دربارے اتے سماج وِچّ گھُسر-مُسر ذرُۄر پَیدا کرکے آپۄ آپݨے فرذ نِبھائُݨ دی تاکِید کردے ہن۔ سماج وِچّ جِہڑِییاں الامتاں سماجِک تے آرتھِک تاݨے-باݨے نُۄں پُلِیت کردِییاں ہن٬ اُنہاں بارے غذلکار نیں سماج نُۄں جاگْرتِ ہۄ کے ہمبھّلا مارن دی تاکِید کِیتی ہَے۔ اِہ غذلاں ہۄش نال جۄش دی ورتۄں کرن لئی وی پْریردِییاں ہن۔ گُربھجن گِلّ آپݨِییاں غذلاں دے شِئراں وِچّ لِکھدا ہَے کِہ جیکر سماج اِکمُٹھّ ناں ہۄئِیا تے اویسلا رِہا تاں اجِہا سماں آویگا کِہ اِنسانِیئت بُری ترہاں پْربھاوت ہۄ جاویگی۔ آپݨے ہکّاں دی پْراپتی لئی شاںتمئی جدۄجہِد کرنی کۄئی غلت گلّ نہِیں۔ اُہ لۄکائی نُۄں ایکتا دا سبُۄت دِںدِّیاں اِکمُٹھّ ہۄݨ دی پْریرنا دِںدّا ہَے۔ اِنسانِیئت دے سماجِک وِوہار بارے غذلکار کٹاخش کردا ’جگ رہے جُگنُۄں‘ غذل وِچّ اُہ لِکھدا ہَے: ’پتھّراں دے شہِر پتھّر ہۄ گِیاں٬ دُکھ سُکھ پۄںہدا ناں ہُݨ جذبات نُۄں’۔ بھاو اِنسان بھاوناواں تے سماجِک کدراں کِیمتاں تۄں دُۄر ہۄ گِیا ہَے۔ اِنسانا دے دۄہرے کِردار بارے لِکھدا ہَے ’تن ’تے نِگھّا کۄٹ سوَیٹر٬ من دے پالھے کرکے ٹھرِیئے’۔ منُکھّ آپݨے من نُۄں ساف کرن دی کۄشِش نہِیں کردا۔ غذلکار لئی پںجّابِییاں دا وڈّی گِݨتی وِچّ پرواس وِچّ جاݨا وی چِںتّا دا وِشا ہَے:

پردیساں وِچ بݨے سہارا کلِّیاں دا٬ سامبھے دِل دی لاٹ ڈۄلدی ماں۔

دُۄر دیس پردیس گُیاچے بچِّیاں نُۄں٬ پھِردی دِن تے رات ٹۄلدی ماں۔

ستّ سمُںدّر پار تُۄں بَیٹھی٬ آپے پھاتھڑِیئے٬

آپ سہیڑِیا جال مکڑِیئے٬ اِہ بنواس نہِیں۔

بِردھ گھراں وِچّ رُلدے ہَۄکے٬ لۄری دیوݨہاری ڈُسکے٬

سچّ کہِیئے تاں٬ اِس تۄں ودھّ کے ممتا دا اپمان نہِیں۔

سماج وِچّ فَیلے بھرِشٹاچار دی چِںتّا اِس شِئر وِچّۄں شپشٹ وِکھائی دِںدّی ہَے:

کِیہدے کۄل شِکائِت کراں تے رۄواں کِتھّے جا کے٬

ہر کُرسی دی نال لُٹیرے٬ ہر تھاں ہِسّا-پتّی۔

***