जनवरी 30, 2026

writingDetail.created_by
By: उजागर सिंघ

गिआन दा समुंदर - ‘फोर-इन-वन’ लेखक: बुध्ध सिंघ नीलों

कई वारी किसे विअकती दी काबलीअत उसदा लाभ करन दी थां नुकसान कर जांदी है, किउंकि उसदी काबलीअत तों ख़ार खाण वाले उसदी विदवता अते काबलीअत दे अजिहे विरोधी बणदे हन कि उसदीआं जहड़ां विच्च तेल देण तों गुरेज़ नहीं करदे। वैसे उसदी किसे नाल कोई निज्जी दुशमणी नहीं हुंदी, दुशमण तां उसदी काबलीअत ही बण जांदी है। बिलकुल इसे तरहां बुध्ध सिंघ नीलों नाल होइआ है। बुध्ध सिंघ नीलों बहुता पहड़िआ लिखिआ नहीं है, भाव उसने डिगरीआं नहीं कीतीआं होईआं, सिरफ हाइर सैकंडरी तक पहड़ाई कीती होई है, प्रंतू उह गिआनवान ही नहीं सगों उस कोल गिआन दा भंडार है। उह गिआनवान किवें बणिआ, इह वी इक्क चमतकारी कहाणी है। उसनूं पहड़न लिखण दा बहुत शौक सी, प्रंतू परिवार दी ग़रीबी उसदे पहड़ाई जारी रख्खण दे राह विच्च रोड़ा बणदी रही। जदों उह पंजाबी साहित अकैडमी लुधिआणा विच्च नौकरी करन लग्गिआ तां उसनूं आपणे पहड़न लिखण दे शौक नूं अमली जामा पहिनाउण दा अवसर मिल गिआ। उसने अकाडमी दी लाइबरेरी दा पूरा लाहा लिआ। उसदी पुसतकां पहड़न दी प्रविरती नूं चार चंन लग्ग गए। गिआन दी रौशनी नें उसदे दिमाग दे कपाट खोल्ह दित्ते ते बुध्ध सिंघ नीलों सुध्ध-बुध्ध भुल्लके लाइबरेरी दीआं पुसतकां दे रखवाले दे नाल ही पुसतकां दा रसीआ बण गिआ। पी.ऐच्च.डी. दे थीसज़ दे खरड़िआं दीआं ग़लतीआं वी फड़न लग्ग पिआ। इह सारा कुझ उसदे दिमागी तौर ’ते चेतंन अते चिंतक होण दी भावना दा नतीजा सी।

भावें उह पंजाबी साहित अकाडमी दी नौकरी तों रुखसत हो गिआ, प्रंतू पुसतकां नाल उसदा पिआर बरकरार है। उह हर वकत गिआन दे समुंदर विच्च अजिहीआं तारीआं लाउंदा रहिंदा है, जिसदीआं लहिरां साहितक खेतर विच्च जवार भाटे वरगीआं छल्ल्हां पैदा कर दिंदीआं हन। साहितक खेतर विच्च तरथल्ली मच जांदी है, हलचल पैदा हो जांदी है। कई विदवान साहितकार भमत्तर के असहिज हो जांदे हन। उसदीआं लिखतां नाल अखौती साहितकारां दी नींद उड जांदी है। उह बहुत ही बेबाकी अते दलेरी नाल लिखदा है, जिसदा कई वार तिख्खा विअंग अखौती साहितकारां/बुध्धीजीवीआं लई बरदाशत करना असंभव हो जांदा है। उसदी शबदां दी चोण वी समां, सथान, सथिती अते वाक दी बणतर विशे अनुसार ढुकवीं हुंदी है। इह कुदरती है कि सचाई हमेशा कौड़ी लगदी है। उह हक्क-सच्च दा पहिरेदार बणके विचरदा है। उह चिकणीआं चोपड़ीआं होईआं मिठ्ठीआं गल्लां करन विच्च विशवास नहीं रख्खदा, जिहड़ीआं ग़लत कदरां कीमतां दी सिध्धे-असिध्धे ढंग नाल हमाइत करदीआं होण। पी.ऐच्च.डी. दे थीसज़ां विच्च नकल दी प्रविरती दे उसने तत्थां नाल परदे फाश कीते हन। इत्थों तक कि उमीदवारां दे गाईड प्रोफैसरां नूं वी उह वाहणे पा दिंदा है। इकल्ली-इकल्ली लाईन, पैरिआं अते पंनिआं दी नकल दे सबूत दिंदा है, सबूतां तों बिनां गल्ल नहीं करदा। उह यथारथवादी पहुंच दा मालक है।

बुध्ध सिंघ नीलों सच्चो-सच्च लिखके मूंह ’ते कहिण दी जुरअत रख्खदा है, प्रंतू कई वार भावनावां दे वेग विच्च वहि के लकशमण रेखा वी पार कर जांदा है। अजिहीआं गल्लां लिखण करके उसनूं धमकीआं वी मिलीआं हन, प्रंतू उह डर भै तों कोहां दूर है। राजनीतक, साहितक, समाजिक, आरथिक अते सभ्भिअचारक खेतर विच्च आ रहीआं गिरावटां उसदे लेखां दे मुख्ख विशे हुंदे हन। उसदी इक्क ख़ूबी है कि उह किसे दी वी ग़लती नूं बखशदा नहीं, भावें कोई किंना वड्डा विअकती होवे। समाजिक विसंगतीआं नूं देखण परखण दे उसदे आपणे ही माप-दंड हन। जिहड़ा उनहां माप-दंडां ’ते खरा नहीं उत्तरदा, उसनूं उह आहड़े हत्थीं लैंदा है। उह शबदावली वी थोहड़ी सखत अते चुभ्भवीं वरतदा है, प्रंतू साहितक पाण चाहड़के लिखदा है तां जो सहिणयोग तकलीफ होवे। इसे करके उसदीआं फेसबुक्क अते सोशल मीडीआ ’ते पाईआं पोसटां नूं बेथाह पसंद कीता जांदा है। फेसबुक्क ’ते उसदे कालम ‘बुध्ध बोल’, ‘बुध्ध बाण’, ‘ताइआ बिशना’, ‘पिआज दे छिलके’, ‘इलतीनामा’, ‘बुध्ध चिंतन’, ‘बुक्कल दे सप्प’, ‘लोकां नूं लग्गीआं जोकां’, आदि बहुत हरमन पिआरे हन। इनहां कालमां अधीन उह जिहड़े लेख लिखदा है, उनहां लेखां दे सिरलेख वी पाठकां नूं टुंबदे होए पहड़न लई प्रेरित करदे हन। पाठक उसदे इनहां कालमां दा इंतज़ार करदे रहिंदे हन। उसदी इह वी कमाल है कि हर रोज़ नवें विशे ’ते लिखदा है। हैरानी इस गल्ल दी वी है कि उह लगातार इंना किवें लिख लैंदा है? कई वार उसदे साहितक तुणके दा तीर इंना तिख्खा हुंदा है कि उसदे ज़खमां दी चीस संबंधत लोकां नूं तड़फाउंदी रहिंदी है। कुझ लोक उसनूं बाग़ी वी कहिंदे हन। असल विच्च हालात ही अजिहे हुंदे हन, जिहड़े इनसान नूं बगावत दे रसते ’ते तोर दिंदे हन।

अजोके सूचना दे युग विच्च लोक सूचना नूं ही गिआन समझ बैठदे हन, प्रंतू सूचना अते गिआन विच्च ज़मीन असमान दा अंतर हुंदा है। पहड़िआ लिखिआ इनसान अज्ज कल्ल्ह सूचना देण दा माहिर बण गिआ है। लोक सूचना देण वाले नूं ही पहड़िआ लिखिआ समझदे हन। डिगरीआं वाले विअकतीआं नूं पहड़िआ लिखिआ गिणिआ जांदा है। इह ज़रूरी नहीं कि हर पहड़िआ लिखिआ विअकती गिआनवान होवे, प्रंतू डिगरीआं तों बिनां विअकती वी गिआनवान हो सकदा है। बुध्ध सिंघ नीलों, जिहड़ा बहुता पहड़ लिख नहीं सकिआ, प्रंतू गिआनवान उह डिगरीआं वालिआं, इत्थों तक कि पी.ऐच्च.डी. वालिआं नालों वी ज़िआदा हो गिआ है। उह बहुत ही विदवता भरपूर गिआन वालीआं रचनावां लिखदा है, जिनहां नूं पहड़के इउं महिसूस हुंदा है कि जिवें किसे कालज जां यूनीवरसिटी दे प्रोफैसर नें लिखीआं होण।

आधुनिक ज़माने विच्च लेखकां दा जमघटा छाइआ होइआ है। बहुत सारे कथित विदवान साहितकार धड़ा-धड़ पुसतकां प्रकाशत करवा रहे हन। बहुतीआं पुसतकां कविता दीआं प्रकाशत हो रहीआं हन। पुसतकां प्रकाशत करवाउणा कोई ग़लत गल्ल नहीं, सगों साहितकारां नूं सारथिक साहित प्रकाशत करवाउणा चाहीदा है, जिहड़ा समाज नूं कोई सेध दे सके। आम तौर ’ते रुमांटिक साहित रचिआ जा रिहा है, जिहड़ा पहड़न लई दिलचसप ते रसदाइक तां हो सकदा है, प्रंतू उसदा आम लोकां नूं बहुता लाभ नहीं हुंदा। पहड़िआ उह ही ज़िआदा जांदा है। हुण किस्सिआं दा युग खतम हो गिआ है। असल विच्च साहित दा मंतव समाज लई प्रेरनादाइक होणा हुंदा है, प्रंतू अजिहे साहित विच्च दिलचसपी पैदा करन लई रुमांसवाद दी पाण चहड़ा दित्ती जांदी है। रुमांसवाद दे तड़के ’ते कोई इतराज़ नहीं होणा चाहीदा, प्रंतू उह लोकाई दे हितां ’ते पहिरा नहीं दिंदा। बुध्ध सिंघ नीलों रुमांटिक साहित नहीं लिखदा, प्रंतू उसदा लिखिआ समाज दीआं विसंगतीआं दा परदा फाश करन वाला हुंदा है। समाज विच्च इस आधुनिकता दे दौर विच्च बहुत कुझ अजिहा लिखिआ जा रिहा है, जिसदा समाजिक ताणेबाणे दी बिहतरी नाल संबंध नहीं हुंदा, सगों दिलचसपी पैदा करन लई कई कालपनिक घटनावां शामल कर लईआं जांदीआं हन। बुध्ध सिंघ नीलों हर रोज़ लगातार किसे नां किसे नवें समाजिक सरोकारां वाले विशे बारे आपणे सारथिक विचार लिखके समाज नूं सेध देण दी कोशिश करदा है।

बुध्ध सिंघ नीलों गरीब लिखारी है। उह पुसतकां नहीं छपवा सकिआ किउंकि आपणे कोलों पैसे खरचके पुसतक प्रकाशत करवाउणी उसदे वस्स दी गल्ल नहीं। उसनूं तां परिवार पालण दे लाले पए होए हन। हैरानी इस गल्ल दी है, अजिहे हालात विच्च वी उह लिखी जा रिहा है। लिखणा उस लई इक्क नशा है। बुध्ध सिंघ नीलों फोर-इन-वंन है। उह पत्तरकार, कालम नवीस, अनुवादक अते साहितकार है। उसदी संपादत कीती पुसतक ‘कलाम बाबू रजब अली’ 2009 विच्च प्रकाशत होई सी, जिसदीआं हुण तक पंज ऐडीशनां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। उसने सत्त पुसतकां अनुवाद वी कीतीआं हन। उसदी इक्क पुसतक ‘पंजाबी साहित दा माफ़ीआ’ जलदी ही प्रकाशत हो रही है, जिसदी बेसबरी नाल उडीक हो रही है। इस पुसतक दे प्रकाशत होण नाल अखौती विदवानां, साहितकारां अते बुध्धीजीवीआं नूं लैणे दे देणे पै जाणे हन, किउंकि नकल नाल लईआं पीऐच्च.डी. दीआं डिगरीआं चरचा दा विशा बणनगीआं। बुध्ध सिंघ नीलों परिवार दे गुज़ारे लई पंजाबी दे अखबारां दे संपादकी मंडलां विच्च कंम करदा रिहा है। इस समें उह ‘प्राईम उदै’ अखबार दा संपादक है। उसदा बलजीत कौर नाल विआह होइआ है ते उसदा इक्क लड़का गौरवदीप सिंघ है। उसदा जद्दी पिंड नीलों ज़िल्हा लुधिआणा विच्च है। इस समें उह साहनेवाल रहि रिहा है।

* * * * *