मई 22, 2026

writingDetail.created_by
By: प्रिं. विजै कुमार

हुण पंछी विगिआनी सलीम अली जिहा फरिशता कदों आवेगा?

अंगरेज़ी कवी डी.ऐच लारैंस दी मौत तों बाअद जदों उनहां दी पतनी नूं पुछ्छिआ गिआ कि तुसीं आपणे पती बारे की कहिणा चाहुंदे हो, तां उसने किहा कि मेरे पती बारे मेरे नालों साडे कोठे दे छज्जे ’ते बैठण वाली चिड़ी ज़िआदा जाणदी है। इहो जिहा पंछीआं प्रती प्रेम सलीम अली दा वी सी। 12 नवंबर 1896 नूं मुंबई विच्च जनमे माता जीनत अते पिता मुइज-उद-दीन दे पुत्तर सलीम अली, जिस नूं भारत दा ‘बरड मैन’ वी किहा जांदा है, दा कुदरत अते पंछीआं प्रती समरपण आपणे आप विच्च इक्क इतिहास सांभी बैठा है। इक्क चिड़ी दी मौत नें उस नूं इंना भावुक कर दित्ता कि उसने ‘फाल आफ ए सपैरो’ आतम कथा अते पंछीआं उत्ते कई पुसतकां लिख दित्तीआं। उनहां नें केरल दी साइलैंट वैली दे कुदरती नज़ारिआं नूं बचाउण लई मरहूम प्रधान मंतरी चौधरी चरन सिंघ नूं डैम नां बणाउण लई बेनती कीती। प्रधान मंतरी उनहां दी बेनती सुणके भावुक हो गए। सलीम अली दा जीवन बहुत ही दिलचसप अते उनहां दा पंछीआं प्रती प्रेम बहुत ही प्रेरनादाइक है। उह बचपन विच्च ही अनाथ हो गए। उनहां दा पालण पोसण उनहां दे चाचा अमीरू उद-दीन-तिसमबजी नें कीता। चाचा जी कोल रहिंदे होए उनहां नूं शिकार करन अते कुदरत नूं जाणन दा मौका मिलिआ। उनहां दे चाचा जी नें उनहां नूं गोरेईआ पंछी दी पछाण करन लई बंबई नैचरुल हिसटरी सोसाइटी (बी.ऐन्न.ऐच्च.ऐस्स) जाण लई प्रेरिआ। सन 1908 विच्च शिकार करदिआं पीले रंग दे गले वाली चिड़ी दी मौत दी घटना नें उनहां नूं पंछीआं प्रती समरपित कर दित्ता।

उह पंछीआं दे संगठित ढंग नाल सरवेखण करन वाले पहिले भारती विगिआनी बण गए। पेशावर अते शौकीन पंछी विगिआनी वजों उनहां दा पंछी विगिआन नूं प्रचलित करन अते इसदे विकास लई योगदान बेमिसाल है। 1947 तों बाअद उह बंबई नैचरुल हिसटरी सोसाइटी दे प्रमुख्ख विअकती बण गए ते उनहां नें इस सोसाइटी लई सरकार तों वित्ती सहाइता प्रापत करन लई पुरज़ोर यतन कीते। उनहां नें भरतपुर पंछी अभिअरण, केवलादेव राशटरी अभिअरण दे निरमाण लई महत्तवपूरन भूमिका निभाई। उनहां नें भरतपुर विच्च संगठित ढंग नाल पंछी सरवेखण दा कंम कीता। उह भारत विच्च पंछी विगिआन दे विकास लई जरमनी दे डाकटर सटरैसमैन नाल रहे। उनहां नें पंछी विगिआन उत्ते महत्तव पूरन पुसतकां लिखीआं। ‘हैंड बुक्क आफ दी बरड आफ इंडीआ ऐंड पाकिसतान, कामन इंडीआ बरड अते फाल आफ ए सपैरो उनहां दीआं चरचित पुसतकां हन। उनहां दा 1918 विच्च तहिमीना नां दी औरत नाल निकाह होइआ।

20 जून 1987 नूं उह आपणी संसारिक यातरा पूरी करके देशवासीआं लई पंछी विगिआन दे विकास लई सुनेहा देके इस संसार तों विदा हो गए। अज्ज जदों साडे देश विच्चों कां, चिड़ीआं, गटारां, घुग्गीआं अते होर कई पंछी अलोप हुंदे जा रहे हन, साडा कुदरती वातावरण, बनसपती,अते मौसम बुरी तरहां प्रभावित हो रहे हन तां साडीआं सरकारां अते देश वासीआं दा फरज़ बण जांदा है कि असीं सलीम अली वल्लों पंछीआं नूं बचाउण दे सद्दे उत्ते अमल करीए।

* * * * *

भारत दा सभ तों वध्ध पहड़िआ लिखिआ आई.ए.ऐस्स अधिकारी अते सिआसतदान: श्रीकांत जिचकर कुझ लोक आपणे विलख्खण शौक अते जनूंन सदके कुझ अजिहीआं पैड़ां सिरज जांदे हन जो कि आपणे आप विच्च इतिहास बण जांदा है अते आउण वालीआं पीहड़ीआं दे लोक उस इतिहास तों सेध लैके कुझ उस तरहां दा ही करन दी सोच नूं लैके नामणा खट्टण लई यतनशील हो जांदे हन। अजिहे करमयोगी दा उह शोक, जोश अते जनूंन आउण वालीआं पीहड़ीआं तक पहुंचणा चाहीदा है। भारत दे सभ तों वध्ध पहड़े लिखे आई.ए.ऐस्स अधिकारी, सिआसतदान, चित्तरकार, अदाकार अते पेशावर फोटोगराफर श्रीकांत जिचकर दा जनम 14 सतंबर 1954 नूं महाराशटर दे ज़िल्हे नागपुर दे पिंड अजनगऊ दे निवासी रामचंदरा दे किसान परिवार विच्च होइआ। उसदे पहड़ाई प्रती जनूंन अते दिलचसपी नूं पहड़के अते सुणके हर कोई हैरान रहि जांदा है। उसने वख्ख-वख्ख यूनीवरसटीआं तों 20 तों वध्ध डिगरीआं हासल कर के लिमका बुक्क आफ रिकारडज़ विच्च सभ तों वध्ध पहड़े लिखे होण वाले विअकती वजों आपणा नाम दरज करवाइआ। उस नूं कई खेतरां विच्च मुहारत हासल सी। उसने मैडीकल, कानूंन, प्रबंधन, साहित, वख्ख-वख्ख विशिआं विच्च मासटर डिगरीआं हासल कीतीआं। उसने 1973 तों 1990 दे समें विचकार अनेकां प्रीखिआवां पास कीतीआं। उसने मैडीकल दे खेतर विच्च ऐम्म.बी.बी.ऐस्स अते ऐम्म.डी दीआं डिगरीआं हासल कीतीआं।

श्रीकांत जिचकर नें कानूंन दे खेतर विच्च ऐल्ल.ऐल्ल.बी अते अंतरराशटरी कानूंन विच्च ऐल्ल.ऐल्ल.ऐम्म दीआं प्रीखिआवां पास कीतीआं। प्रबंधन दे खेतर विच्च उसने डिपलोमा इन मैनेजमैंट अते ऐम्म.बी.ए दीआं डिगरीआं प्रापत कीतीआं। पत्तरकारिता विच्च उसने बैचलर आफ जरनलिज़म दी डिगरी हासल कीती। उसने लोक प्रशासन, समाज शासतर, अरथ शासतर, संसक्रित, इतिहास, अंगरेज़ी, राजनीती शासतर, मनोविगिआन,प्राचीन भारती इतिहास, सभिआचार अते पुराततव विशिआं विच्च मासटर डिगरीआं प्रापत कीतीआं। उसने संसक्रित विशे विच्च डी.लिट दी डिगरी प्रापत कीती। 1978 विच्च उह आई.पी.ऐस्स करके पुलिस अधिकारी चुणिआ गिआ। पर 1980 विच्च उह आई.ए.ऐस्स दी प्रीखिआ पास करके प्रशासनिक सेवावां विच्च आ गिआ।

चार महीने बाअद श्रीकांत जिचकर आई.ए.ऐस्स अधिकारी दे अहुदे तों असतीफ़ा देके 1980 विच्च महाराशटर विधान सभा लई चोण लड़के 26 साल दी उमर विच्च सभ तों छोटी उमर दा विधाइक चुणिआ गिआ। उसने कई विभागां दे मंतरी वजों सेवा वी निभाई। 1992 तों 1998 तक उह राज सभा दा मैंबर वी रिहा। उह इक्क वधीआ चित्तरकार, पेशेवर फोटोगराफर, सटेज अदाकार वी सी। उसदी आपणी निज्जी लाइबरेरी विच्च 52 हज़ार पुसतकां सन। उसने 1993 विच्च नागपुर विच्च संदीपनी सकूल वी खोल्हिआ। 2 जून 2004 विच्च इक्क दुरघटना विच्च उसदी मौत हो गई। उह 49 साल दी उमर विच्च ऐनीआं वड्डीआं प्रापतीआं करके आउण वालीआं पीहड़ीआं लई मिसाल छड्ड गिआ।

* * * * *